Από τι είναι φτιαγμένες οι σκέψεις;

Από τι είναι φτιαγμένες οι σκέψεις;

Η ερώτηση μοιάζει φιλοσοφική, αλλά η απάντησή της αρχίζει από κάτι απολύτως υλικό: τον εγκέφαλο.

Μια σκέψη δεν είναι αντικείμενο που βρίσκεται κάπου μέσα στο κεφάλι. Είναι μια δυναμική διαδικασία. Δισεκατομμύρια νευρώνες επικοινωνούν μεταξύ τους μέσω ηλεκτρικών σημάτων και χημικών ουσιών, σχηματίζοντας αδιάκοπα μεταβαλλόμενα δίκτυα δραστηριότητας. Οι συνδέσεις μεταξύ των νευρώνων -οι συνάψεις- δεν είναι σταθερές. Ενισχύονται, αποδυναμώνονται και αναδιοργανώνονται ανάλογα με την εμπειρία, τη μάθηση και την κατάσταση του οργανισμού.

Όταν θυμόμαστε ένα πρόσωπο, όταν φανταζόμαστε ένα ταξίδι, όταν φοβόμαστε κάτι που δεν έχει ακόμη συμβεί ή όταν αποφασίζουμε αν θα σηκώσουμε το τηλέφωνο, διαφορετικά εγκεφαλικά δίκτυα συνεργάζονται. Η μνήμη, η προσοχή, η γλώσσα, το συναίσθημα, η αντίληψη και η πρόβλεψη δεν λειτουργούν σαν ξεχωριστά συρτάρια. Συγκλίνουν και δημιουργούν αυτό που βιώνουμε ως σκέψη.

Και εδώ βρίσκεται κάτι συναρπαστικό.

Ο εγκέφαλος δεν περιμένει απλώς την πραγματικότητα για να την καταγράψει. Συνεχώς δημιουργεί προβλέψεις για το τι συμβαίνει και συγκρίνει αυτές τις προβλέψεις με τα αισθητηριακά δεδομένα που λαμβάνει. Με απλά λόγια, δεν αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο μόνο όπως είναι· τον αντιλαμβανόμαστε μέσα από ένα μοντέλο που ο εγκέφαλός μας κατασκευάζει διαρκώς.

Γι’ αυτό η ίδια λέξη μπορεί να προκαλέσει διαφορετική σκέψη σε δύο ανθρώπους. Η λέξη «θάλασσα» δεν είναι μόνο ήχος ή γράμματα. Για κάποιον μπορεί να σημαίνει ελευθερία, για άλλον απώλεια, για τρίτον καλοκαίρι. Το νευρικό σύστημα συνδέει το παρόν ερέθισμα με ένα τεράστιο δίκτυο προηγούμενων εμπειριών.

Η μνήμη, μάλιστα, δεν είναι φωτογραφία. Κάθε ανάκληση είναι σε έναν βαθμό ανακατασκευή. Όταν θυμόμαστε, ενεργοποιούμε ξανά ένα δίκτυο και το επανεγγράφουμε. Έτσι το παρελθόν μπορεί, παράδοξα, να αλλάζει λίγο κάθε φορά που το θυμόμαστε.

Και τα συναισθήματα δεν βρίσκονται απέναντι από τη σκέψη σαν εχθροί της λογικής. Συμμετέχουν στη λήψη αποφάσεων, στην αξιολόγηση κινδύνων, στην επιλογή όσων θα προσέξουμε και σε εκείνων που θα αγνοήσουμε. Μια σκέψη λοιπόν δεν είναι απλώς «λογική» ή «συναίσθημα». Είναι αποτέλεσμα μιας συνεχούς συνεργασίας πολλών εγκεφαλικών συστημάτων.

Ακόμη και η συνείδηση παραμένει ένα από τα μεγάλα ανοιχτά ερωτήματα της επιστήμης. Γνωρίζουμε όλο και περισσότερα για τους νευρωνικούς μηχανισμούς που συνοδεύουν τη συνειδητή εμπειρία, αλλά δεν έχουμε ακόμη μια πλήρη εξήγηση για το πώς η ηλεκτρική και χημική δραστηριότητα του εγκεφάλου μετατρέπεται στην υποκειμενική εμπειρία του «σκέφτομαι».

Κι έτσι η επιστήμη φτάνει σε ένα παράξενο σύνορο.

Μπορεί να περιγράψει νευρώνες, συνάψεις, ηλεκτρικά δυναμικά, νευροδιαβιβαστές και εγκεφαλικά δίκτυα. Μπορεί να παρατηρήσει τι αλλάζει όταν θυμόμαστε, μαθαίνουμε, φοβόμαστε ή αποφασίζουμε.

Αλλά παραμένει το μεγάλο ερώτημα:

Πώς γίνεται όλη αυτή η βιολογική δραστηριότητα να αποκτά για εμάς το χρώμα μιας σκέψης;

Ίσως, λοιπόν, οι σκέψεις να είναι φτιαγμένες από ηλεκτρικά και χημικά σήματα.

Αλλά ο άνθρωπος δεν ζει τα ηλεκτρικά σήματα.

Ζει τη μνήμη, την επιθυμία, τον φόβο, την προσδοκία, την απώλεια.

Και κάπου ανάμεσα στη σύναψη και στη συνείδηση βρίσκεται ακόμη το μεγαλύτερο μυστήριο:

πώς η ύλη έμαθε να ρωτά τι είναι η ύλη.