Το Δίκαιο του Δάσους.

Το βιβλίο με τίτλο «Το δάσος στο δίκαιό του. Το δασικό δίκαιο με όρους Οικολογίας. Επιλογή διατάξεων-Ανάλυση-Κριτική» είναι μια εξειδικευμένη επιστημονική μελέτη του Αντώνιου Β. Καπετάνιου, δασολόγου και περιβαλλοντολόγου, η οποία εκδόθηκε το 2024. Το έργο αυτό, μέσα σε 620 σελίδες, επιχειρεί μια ριζική επαναπροσέγγιση του ελληνικού δασικού δικαίου μέσα από το πρίσμα της σύγχρονης δασικής επιστήμης και της οικολογίας.

Το βιβλίο του Αντώνιου Β. Καπετάνιου αποτελεί μια σημαντική παρέμβαση στη συζήτηση για το μέλλον των ελληνικών δασών, γιατί μεταφέρει το επίκεντρο από τη στενή νομική διαχείριση της γης στην ουσιαστική προστασία του δάσους ως ζωντανού οικοσυστήματος.

Ο συγγραφέας, με την ιδιότητα του δασολόγου και περιβαλλοντολόγου, επιχειρεί να εξετάσει το δασικό δίκαιο όχι μόνο ως σύνολο κανόνων και διοικητικών διαδικασιών, αλλά ως αντανάκλαση της σχέσης της κοινωνίας με τη φύση. Το βασικό ερώτημα που διαπερνά το έργο είναι κρίσιμο: το δίκαιο προστατεύει πραγματικά το δάσος ή απλώς ρυθμίζει τις ανθρώπινες επιθυμίες πάνω στη γη;

Η κεντρική κριτική του βιβλίου στρέφεται στη διαχρονική απουσία μιας σταθερής, ολοκληρωμένης δασικής πολιτικής. Η ελληνική νομοθεσία, παρά την ύπαρξη σημαντικών προστατευτικών διατάξεων, συχνά χαρακτηρίζεται από αποσπασματικές παρεμβάσεις, οι οποίες έρχονται να αντιμετωπίσουν εκ των υστέρων κοινωνικές και οικονομικές πιέσεις. Αντί η πολιτεία να προλαμβάνει την υποβάθμιση των δασικών οικοσυστημάτων, πολλές φορές καλείται να διαχειριστεί ήδη δημιουργημένα προβλήματα.

Ένα από τα σημαντικότερα ζητήματα που αναδεικνύονται είναι η σχέση του δάσους με το Σύνταγμα και ειδικότερα το άρθρο 24, το οποίο θεμελιώνει την προστασία του φυσικού περιβάλλοντος και επιβάλλει στο κράτος την υποχρέωση διαφύλαξης των δασών. Η συνταγματική αυτή επιταγή δεν αφορά απλώς μια έκταση με δέντρα, αλλά ένα πολύπλοκο οικολογικό σύστημα, του οποίου η αξία υπερβαίνει την οικονομική του διάσταση.

Από οικολογική σκοπιά, το βιβλίο ασκεί κριτική στην τάση του δικαίου να προσεγγίζει το δάσος μέσα από ποσοτικά και τεχνικά κριτήρια. Η έννοια του δάσους δεν μπορεί να περιορίζεται σε αριθμούς, ποσοστά κάλυψης ή επιφάνειες. Το δάσος είναι μια δασοβιοκοινότητα, ένας οργανισμός που περιλαμβάνει το έδαφος, το νερό, τη χλωρίδα, την πανίδα και τους αόρατους μικροβιολογικούς μηχανισμούς που διατηρούν τη ζωή. Ακόμη και μια καμένη ή υποβαθμισμένη έκταση δεν παύει να αποτελεί τμήμα ενός οικολογικού κύκλου με δυνατότητα φυσικής αναγέννησης.

Ιδιαίτερη σημασία έχει η κριτική του συγγραφέα γύρω από τη διαχείριση των δασικών πυρκαγιών. Η σύγχρονη αντιμετώπιση δεν μπορεί να περιορίζεται μόνο στην καταστολή μετά την εκδήλωση της φωτιάς. Η πραγματική προστασία αρχίζει από την πρόληψη, τη γνώση των οικοσυστημάτων, τη σωστή διαχείριση του χώρου και κυρίως την αποτροπή της απώλειας του δασικού χαρακτήρα.

Η συζήτηση για τα προγράμματα αντιπυρικής προστασίας, όπως οι καθαρισμοί δασών και η δημιουργία αντιπυρικών ζωνών, θέτει ένα δύσκολο ερώτημα: πώς προστατεύουμε το δάσος χωρίς να το μετατρέπουμε σε έναν τεχνητά διαμορφωμένο χώρο; Η ανθρώπινη παρέμβαση οφείλει να είναι στοχευμένη και επιστημονικά τεκμηριωμένη. Η υπερβολική μηχανική επέμβαση μπορεί να οδηγήσει σε μια παράδοξη κατάσταση: στην προσπάθεια προστασίας του δάσους να προκαλείται η ίδια η υποβάθμισή του.

Ένα ακόμη θεμελιώδες ζήτημα που αναδεικνύει το έργο είναι η ανάγκη διατήρησης της άγριας φύσης και των περιοχών όπου η ανθρώπινη παρουσία πρέπει να περιορίζεται. Τα προστατευόμενα δάση, οι εθνικοί δρυμοί και οι περιοχές Natura δεν αποτελούν απλώς χώρους διαχείρισης, αλλά καταφύγια βιοποικιλότητας. Υπάρχουν περιοχές όπου η καλύτερη μορφή προστασίας είναι η μη επέμβαση, η δυνατότητα της φύσης να αυτορυθμίζεται.

Ιδιαίτερα κρίσιμο είναι το ζήτημα των αλλαγών χρήσης γης. Ένα δάσος δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται ως μια προσωρινή κατάσταση που περιμένει την επόμενη οικονομική αξιοποίηση. Η προστασία του προϋποθέτει μια καθαρή αρχή: Ό,τι είναι δάσος πρέπει να παραμένει δάσος.

Η μετατροπή δασικών εκτάσεων σε οικιστικές, ενεργειακές ή άλλες χρήσεις δημιουργεί ένα επικίνδυνο προηγούμενο, γιατί μετατρέπει την καταστροφή ή την υποβάθμιση σε πιθανή ευκαιρία αλλαγής χαρακτήρα. Η συνταγματική προστασία του άρθρου 24 αποκτά πραγματικό περιεχόμενο μόνο όταν η πολιτεία διασφαλίζει ότι η απώλεια ενός δασικού οικοσυστήματος δεν οδηγεί ποτέ σε νομιμοποίηση νέων χρήσεων.

Το σημαντικό μήνυμα του βιβλίου είναι ότι το δασικό δίκαιο χρειάζεται μια βαθύτερη οικολογική μετατόπιση. Δεν αρκεί να προστατεύονται οι εκτάσεις ως ιδιοκτησιακές μονάδες. Πρέπει να προστατεύονται οι λειτουργίες τους: η ρύθμιση του κλίματος, η συγκράτηση των υδάτων, η προστασία των εδαφών, η διατήρηση της βιοποικιλότητας και η ποιότητα ζωής των ανθρώπων.

Το δάσος δεν είναι απλώς ένας χώρος πάνω στον οποίο ο άνθρωπος ασκεί "δικαιώματα". Είναι ένας ζωντανός κόσμος από τον οποίο εξαρτάται η ίδια η ανθρώπινη παρουσία. Το μεγάλο ζητούμενο για τη σύγχρονη πολιτεία δεν είναι να βρει τρόπους να προσαρμόζει το δάσος στις ανάγκες μας, αλλά να μάθει να προσαρμόζει τις ανάγκες μας στα όρια της φύσης.