Το κόκκινο τρένο.

Το «Κόκκινο Τρένο»: Από τους Υπονόμους της Αθήνας του 1944 στην Κινηματογραφική Αλληγορία του 1982.

Η φράση «Κόκκινο Τρένο» έχει εγγραφεί στη συλλογική μνήμη με πολλαπλές σημασίες, από το διάσημο αλπικό τρένο "Bernina Express" της Ελβετίας ( που συνδέει το Τιράνο της Ιταλίας με το Σεν Μόριτζ της Ελβετίας) μέχρι τα τραγούδια της Δήμητρας Γαλάνη (που πρόκειται για την ελληνική διασκευή του ιταλικού κομματιού «Corre Il Soldato» του Vinicio Capossela) και του Πάνου Τζαβέλλα (που το έγραψε για την ομώνυμη ταινία του Τάκη Σιμονετάτου). Ωστόσο, η πιο φορτισμένη ιστορικά και καλλιτεχνικά εκδοχή της εντοπίζεται σε αυτήν ακριβώς την ελληνική ταινία του 1982. Πρόκειται για ένα έργο που αποτύπωσε στη μεγάλη οθόνη μία από τις πιο συγκλονιστικές και άγνωστες πτυχές των Δεκεμβριανών του 1944: την απόπειρα ανατίναξης του ξενοδοχείου «Μεγάλη Βρετανία».

Η Ιστορική Αλήθεια: 750 Κιλά Δυναμίτιδας στα Θεμέλια της Αθήνας.

Τη νύχτα της 24ης προς 25η Δεκεμβρίου 1944, η Αθήνα φλεγόταν από τις φονικές αστικές μάχες των Δεκεμβριανών. Μέσα σε αυτό το χάος, μια επίλεκτη ομάδα περίπου 30 ανταρτών του ΕΛΑΣ (ανάμεσά τους και ο εμβληματικός αντιστασιακός Μανώλης Γλέζος) ανέλαβε μια αποστολή αυτοκτονίας. Στόχος τους ήταν το ξενοδοχείο «Μεγάλη Βρετανία», το οποίο αποτελούσε το επίσημο στρατηγείο των βρετανικών δυνάμεων υπό τον στρατηγό Σκόμπι, καθώς και της ελληνικής κυβέρνησης του Γεωργίου Παπανδρέου. Ο άνθρωπος που συνέλαβε την ιδέα ήταν ο Σπύρος Καλοδίκης (β' γραμματέας της Κομματικής Οργάνωσης Αθήνας του ΚΚΕ).

Οι αντάρτες μπήκαν στο αποχετευτικό δίκτυο από ένα φρεάτιο στη συμβολή των οδών Λέκκα και Πραξιτέλους. Προχωρούσαν σκυφτοί μέσα σε λάσπες, ακάθαρτα νερά και τοξικές αναθυμιάσεις, κουβαλώντας στους ώμους τους 750 κιλά εκρηκτικών (γερμανικές νάρκες και δυναμίτιδα). Όπως περιγράφει ο Γλέζος χρόνια  αργότερα «...Μπήκαμε από ένα φρεάτιο στη συμβολή των οδών Λέκκα και Πραξιτέλους. Προχωρούσαμε σκυφτοί, μέσα σε ακάθαρτα νερά που μας έφταναν μέχρι το γόνατο, κουβαλώντας στους ώμους μας σακιά με δυναμίτιδα».[...] Φτάσαμε ακριβώς κάτω από το ξενοδοχείο. Ακούγαμε τις ομιλίες των Άγγλων στρατιωτών και τα βήματά τους πάνω από τα κεφάλια μας. Συνδέσαμε τα καλώδια και περιμέναμε με το φιτίλι στο χέρι».

Όπως διασώζει η μαρτυρία του βετεράνου Στέλιου Ζαμάνου, οι Άγγλοι είχαν υποψιαστεί την πιθανότητα δολιοφθοράς. Είχαν τοποθετήσει συρματοπλέγματα και παγίδες στους υπονόμους, ενώ πραγματοποιούσαν περιπολίες με ειδικά εκπαιδευμένα σκυλιά. Οι αντάρτες έπρεπε να εξουδετερώσουν αθόρυβα αυτές τις δυνάμεις για να φτάσουν στον στόχο τους. Η ομάδα έφτασε ακριβώς κάτω από τα θεμέλια του ξενοδοχείου. Όπως περιέγραφε ο Μανώλης Γλέζος, οι αγωνιστές άκουγαν τα βήματα και τις ομιλίες των Βρετανών στρατιωτών πάνω από τα κεφάλια τους καθώς συνέδεαν τα καλώδια της πυροδότησης. Ενώ όλα ήταν έτοιμα για την έκρηξη που θα ισοπέδωνε ολόκληρο το οικοδομικό τετράγωνο γύρω από την πλατεία Συντάγματος, έφτασε η επείγουσα διαταγή της ματαίωσης. Η ηγεσία του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ είχε μόλις μάθει ότι ο Βρετανός πρωθυπουργός, Ουίνστον Τσόρτσιλ, έφτασε αιφνιδιαστικά στην Αθήνα ανήμερα τα Χριστούγεννα.

Η ακύρωση της επιχείρησης αποφασίστηκε καθαρά για πολιτικούς και διπλωματικούς λόγους. Η δολοφονία του ηγέτη μιας εκ των τριών Μεγάλων Δυνάμεων του Αντιφασιστικού Αγώνα θα προκαλούσε διεθνή κατακραυγή, θα απομόνωνε πλήρως το ΕΑΜικό κίνημα και θα εξόργιζε ακόμη και τη Σοβιετική Ένωση. Παρά τον ιστορικό μύθο, ο Τσόρτσιλ δεν έμεινε τελικά στο ξενοδοχείο για λόγους ασφαλείας (κατέλυσε σε θωρακισμένο όχημα και στο αντιτορπιλικό "Ajax"), όμως οι πολιτικές συσκέψεις έγιναν κανονικά στην Αθήνα. Οι αντάρτες αναγκάστηκαν να κάνουν την αντίστροφη διαδρομή μέσα στους υπονόμους για να μαζέψουν τα εκρηκτικά, βιώνοντας τεράστια ψυχολογική απογοήτευση. Ο Γλέζος περιγράφει: «Όταν μας ήρθε το σήμα να σταματήσουμε γιατί έφτασε ο Τσόρτσιλ, παγώσαμε. Η ηγεσία αποφάσισε ότι η ανατίναξη ενός ηγέτη των Συμμάχων θα κατέστρεφε τον αγώνα μας πολιτικά σε διεθνές επίπεδο. Έπρεπε να κάνουμε την αντίστροφη διαδρομή και να μαζέψουμε τα εκρηκτικά για να μην εκραγούν κατά λάθος».

Η Κινηματογραφική Μεταφορά του 1982.

Αυτό το ιστορικό παρασκήνιο μετέφερε στη μεγάλη οθόνη το 1982 ο σκηνοθέτης και σεναριογράφος Τάκης Σιμονετάτος (με το όνομα του Νίκου Φώσκολου να συνδέεται παρασκηνιακά ως συμβούλου συγγραφής). Η ταινία «Το Κόκκινο Τρένο» έντυσε την ιστορία με κινηματογραφική δράση και ένα κορυφαίο καστ ηθοποιών (Λάκης Κομνηνός, Νίκος Γαλανός, Βασίλης Διαμαντόπουλος, Σπύρος Καλογήρου, Γεωργία Ζώη).

Η πλοκή ακολουθεί πιστά τη διαδρομή της ομάδας από τους υπονόμους μέχρι τη δραματική ακύρωση της εντολής. Ωστόσο, η ταινία εστιάζει κυρίως στο εσωτερικό δράμα των αγωνιστών. Άνθρωποι που ρίσκαραν τη ζωή τους, βλέπουν τις θυσίες τους να θυσιάζονται στον βωμό των διπλωματικών συμβιβασμών της ηγεσίας.

Το Σουρεαλιστικό Φινάλε και ο Συμβολισμός του Τρένου.

Το τέλος της ταινίας ξαφνιάζει τον θεατή με μια έντονα αλληγορική και σουρεαλιστική ανατροπή. Μετά τη ματαίωση της αποστολής στην Αθήνα, η ταινία μεταφέρεται ξαφνικά σε ένα ορεινό, επαρχιακό τοπίο. Οι πρωταγωνιστές εμφανίζονται να περπατούν εξουθενωμένοι δίπλα σε πραγματικές σιδηροδρομικές γραμμές.

Υπό τους ήχους της μελαγχολικής μουσικής του Πάνου Τζαβέλλα και του ομώνυμου τραγουδιού («Αυτό το κόκκινο το τρένο που μες στη νύχτα τριγυρνά...»), ένα κόκκινο τρένο περνά μπροστά από τους αντάρτες. Το τρένο δεν σταματά, αλλά συνεχίζει την πορεία του, αφήνοντας τους αγωνιστές πίσω, μόνους και ηττημένους στο περιθώριο.

Ο τίτλος και το φινάλε λειτουργούν ως μια καθαρή αλληγορία για τη μοίρα της ελληνικής Αριστεράς μετά τον πόλεμο. Το «Κόκκινο Τρένο» της κοινωνικής δικαιοσύνης, της ιδεολογικής δικαίωσης και της επανάστασης που περίμεναν με τόσες θυσίες, προσπέρασε μια ολόκληρη γενιά χωρίς να τη «χωρίς να την επιβιβάσει», αφήνοντάς την έκθετη στις σκληρές ιστορικές εξελίξεις που ακολούθησαν.

"Αυτό το κόκκινο το τρένο

που μες στη νύχτα τριγυρνά

και μες στις ράγες του σιγοκλαίει

για κείνα τα παλιά στενά.

Αυτό το κόκκινο το τρένο

είναι για μας τίτλος τιμής

γιατί μες στην καρδιά του κλείνει

τους όρκους που 'χαμε δώσει εμείς.

Μα τώρα οι δρόμοι έχουν αλλάξει

και το σκοτάδι είναι βαθύ

κι αυτό το κόκκινο το τρένο

ποιος ξέρει πού έχει πια χαθεί.

Κι όμως εμείς το καρτερούμε

να 'ρθει μια νύχτα με βροχή

να μας σηκώσει απ' το λιμάνι

για μια καινούργια εποχή."

«Το Κόκκινο Τρένο», μουσική Πάνου Τζαβέλλα, στίχοι του Λευτέρη Παπαδόπουλου.