Δον Κιχώτης.

Ο «Δον Κιχώτης» του Κώστα Βάρναλη: Όταν η Ιπποτική Τρέλα Γίνεται Επαναστατικό Χρέος.

Όλοι γνωρίζουμε τον «Δον Κιχώτη» του Μιγκέλ ντε Θερβάντες, τον «Ιππότη της Ελεεινής Μορφής» που κυνηγούσε ανεμόμυλους. Πόσοι όμως γνωρίζουν τη συγκλονιστική ελληνική του διασκευή από τον Κώστα Βάρναλη; Κυκλοφορώντας για πρώτη φορά το 1933 (και έκτοτε σταθερά από τις Εκδόσεις Κέδρος), το βιβλίο αυτό δεν είναι μια απλή παιδική ανάπλαση. Είναι ένα βαθύ κοινωνικό, ταξικό και φιλοσοφικό μανιφέστο, ιδωμένο μέσα από τη ριζοσπαστική, μαρξιστική ματιά του κορυφαίου μας δημιουργού.

Η Πλοκή: Μια Γνώριμη Ιστορία με Νέα Πνοή.

Η πλοκή ακολουθεί τα βασικά επεισόδια του κλασικού έργου: ο φτωχός ευγενής Αλόνσο Κιχάνο χάνει τα λογικά του από τα ιπποτικά βιβλία, μετονομάζεται σε Δον Κιχώτη και ξεκινά με το κοκαλιάρικο άλογό του, τον Ροσινάντε, για να σώσει τον κόσμο. Μαζί του παίρνει τον αγαθό χωρικό Σάντσο Πάνσα, τάζοντάς του τη διακυβέρνηση ενός νησιού.

Μέσα από τη μάχη με τους ανεμόμυλους (που τους βλέπει σαν γίγαντες), τα κοπάδια προβάτων (που τα νομίζει για στρατούς) και τα φτωχικά πανδοχεία (που στα μάτια του γίνονται κάστρα), ο Βάρναλης ξετυλίγει μια αφήγηση γεμάτη χιούμορ, ζωντάνια και θεατρικότητα. Στο τέλος, ο ήρωας επιστρέφει ηττημένος στο κρεβάτι του, ξαναβρίσκει τη λογική του και πεθαίνει, αφήνοντας όμως πίσω του έναν αθάνατο μύθο.

Τα Βαθιά Φιλοσοφικά Σύμβολα.

Ο Βάρναλης αναδεικνύει αριστοτεχνικά το δίπολο της ανθρώπινης φύσης μέσα από τους πρωταγωνιστικούς χαρακτήρες:

Δον Κιχώτης: Συμβολίζει τον απόλυτο ιδεαλισμό. Τον άνθρωπο που αρνείται να συμβιβαστεί με την πεζή πραγματικότητα και κυνηγά μια ανώτερη ουτοπία.

Σάντσο Πάνσα: Εκπροσωπεί τον λαϊκό πραγματισμό. Τον προσγειωμένο άνθρωπο της βιοπάλης που κοιτάζει την επιβίωση, αλλά έχει ανάγκη από ένα μεγάλο όραμα για να προχωρήσει.

Δουλτσινέα: Η απλή χωρική που στη φαντασία του γίνεται πριγκίπισσα, συμβολίζει το ανέφικτο ιδανικό -την ομορφιά που χρειαζόμαστε ως κίνητρο για να αγωνιστούμε στη ζωή.

Τα Μηνύματα του Βάρναλη: Η Ανατροπή της «Τρέλας».

Για τον Βάρναλη, η «τρέλα» του Δον Κιχώτη δεν είναι κλινική πάθηση. Είναι μια συνειδητή πολιτική και ηθική στάση. Εδώ κρύβεται η ιδιοφυΐα της διασκευής. 

Ποιος είναι ο τρελός; Ο Βάρναλης αντιστρέφει τους όρους: τρελή είναι η κοινωνία που αποδέχεται τη διαφθορά, την αδικία και την εκμετάλλευση ως «κανονικότητα». Ο Δον Κιχώτης είναι ο μόνος λογικός, γιατί παλεύει για τη δικαιοσύνη των φτωχών. Ο Σάντσο δεν είναι απλώς ένας υπηρέτης, αλλά ο απλός λαός. Η σταδιακή «μόλυνσή» του από τον ιδεαλισμό του αφέντη του δείχνει ότι οι λαϊκές μάζες μπορούν να ξυπνήσουν και να διεκδικήσουν τη μοίρα τους μόνο όταν αποκτήσουν ένα υψηλό κοινωνικό όραμα.

Γραμμένο σε μια χυμώδη, ρέουσα δημοτική γλώσσα, το κείμενο χρησιμοποιεί λαϊκές εκφράσεις για να αποδείξει ότι τα μεγάλα ιδανικά ανήκουν στον απλό κόσμο και όχι στις ελίτ.

Μια Ιστορική Σύγκριση: Βάρναλης, Καρυωτάκης, Ουράνης και Καζαντζάκης.

Η ματιά του Βάρναλη (1933) αποκτά άλλη διάσταση αν τη συγκρίνουμε με τους συγχρόνους του στην Ελλάδα:

Κώστας Καρυωτάκης (Υπαρξιακή Απογοήτευση): Στο ποίημά του «Δον Κιχώτες», ο Καρυωτάκης βλέπει τον ήρωα ως σύμβολο της τραγικής, μελαγχολικής αποτυχίας. Αντίθετα, ο Βάρναλης μετατρέπει την ήττα σε αισιοδοξία και συνεχή κοινωνικό αγώνα.

Νίκος Καζαντζάκης (Μεταφυσικός Ηρωισμός): Στη δική του μετάφραση (1932), ο Καζαντζάκης βλέπει στον ιππότη την «Ηρωική Απελπισία» -έναν υπαρξιακό ήρωα που παλεύει με το αδύνατο για την εσωτερική του ελευθερία. Ο Βάρναλης, αντίθετα, τον γειώνει στον υλικό κόσμο: ο δικός του ιππότης παλεύει για επίγεια, πρακτικά αγαθά, όπως το ψωμί και το δίκιο των αδικημένων.

Κώστας Ουράνης (Αριστοκρατικός Ρομαντισμός): Στο πασίγνωστο ποίημά του, ο Ουράνης γράφει τον εμβληματικό στίχο «οι Δον Κιχώτες παν μπροστά κ' οι Σάντσοι ακολουθάνε!». Για τον Ουράνη, ο Δον Κιχώτης είναι ο μοναχικός καλλιτέχνης, ο «εκλεκτός» που δραπετεύει από τη μάζα προς τα φανταστικά βασίλεια της Χίμαιρας, ενώ οι Σάντσοι απλώς έπονται ασθμαίνοντας. Για τον Βάρναλη, αυτή η ιεραρχία σπάει: ο Δον Κιχώτης δεν είναι ελιτιστής, αλλά σύντροφος. Ο Σάντσο (ο λαός) δεν ακολουθεί τυφλά, αλλά ξυπνάει, συνειδητοποιείται και γίνεται ισότιμος συνοδοιπόρος στην αλλαγή του κόσμου.

Το ρητό για την «Ουτοπία» που δεν γράφτηκε ποτέ.

Κλείνοντας, αξίζει να καταρρίψουμε έναν τεράστιο διαδικτυακό μύθο. Σίγουρα έχετε πετύχει σε κάποιο status τη συγκλονιστική φράση:

«Να αλλάξεις τον κόσμο, φίλε Σάντσο, δεν είναι τρέλα ούτε ουτοπία, αλλά δικαιοσύνη!»

Όσο κι αν ταιριάζει απόλυτα με την αριστερή ιδεολογία του Βάρναλη, η φράση αυτή δεν υπάρχει ούτε στη δική του διασκευή, ούτε στο πρωτότυπο κείμενο του Θερβάντες! Πρόκειται για δημιούργημα του Dale Wasserman για τις ανάγκες του αμερικανικού μιούζικαλ «Ο Άνθρωπος από τη Μάντσα» («Man of La Mancha»- 1965). Ωστόσο, το γεγονός ότι όλοι το αποδίδουν στον Βάρναλη ή τον Θερβάντες αποδεικνύει πόσο βαθιά κατάφεραν οι δημιουργοί αυτοί να περάσουν το μήνυμα ότι η μάχη για έναν καλύτερο κόσμο είναι το υπέρτατο ηθικό μας χρέος.