Η εξυπνάδα έχει όρια, η βλακεία όχι...

 

Η εξυπνάδα έχει όρια. Όχι επειδή ο έξυπνος άνθρωπος γνωρίζει τα πάντα, αλλά ακριβώς επειδή γνωρίζει πως δεν μπορεί να τα γνωρίζει όλα. Κάποια στιγμή θα συναντήσει τα όρια της γνώσης του, θα αμφιβάλει, θα αναρωτηθεί, θα πει «δεν ξέρω». Εκεί, παράξενα, αρχίζει η πραγματική εξυπνάδα.

Η βλακεία, αντίθετα, δεν έχει τέτοιο πρόβλημα. Δεν χρειάζεται αποδείξεις, δεν ζητά επιχειρήματα και σπάνια βασανίζεται από αμφιβολίες. Είναι αυτάρκης. Έχει απαντήσεις πριν ακόμη ακούσει την ερώτηση και βεβαιότητες πριν γνωρίσει τα γεγονότα. Το μεγαλύτερο πλεονέκτημά της είναι πως δεν αναγνωρίζει τον εαυτό της.

Ο έξυπνος άνθρωπος μπορεί να κάνει λάθος. Και όταν το αντιληφθεί, έχει τη δυνατότητα να επιστρέψει, να διορθώσει, να μάθει. Η βλακεία όμως έχει μια ιδιαίτερη αντοχή στην πραγματικότητα: ακόμη κι όταν τα γεγονότα την διαψεύδουν, βρίσκει έναν καινούργιο τρόπο να δικαιολογήσει τον εαυτό της. Δεν υποχωρεί μπροστά στην αλήθεια· αλλάζει την ερμηνεία της αλήθειας.

Γι’ αυτό πολλές φορές η βλακεία μοιάζει πιο δυνατή από την εξυπνάδα. Η εξυπνάδα σκέφτεται, ενώ η βλακεία αποφασίζει. Η εξυπνάδα εξετάζει τις αποχρώσεις, ενώ η βλακεία λατρεύει τα απόλυτα. Η εξυπνάδα λέει «ίσως». Η βλακεία λέει «σίγουρα». Η μία αφήνει χώρο για τον άλλον· η άλλη χρειάζεται να έχει πάντα δίκιο.

Και υπάρχει κάτι ακόμη πιο επικίνδυνο: η βλακεία όταν αποκτήσει αυτοπεποίθηση. Γιατί τότε δεν παραμένει απλώς προσωπικό χαρακτηριστικό. Γίνεται συμπεριφορά, γίνεται επιβολή, γίνεται μόδα, γίνεται πλήθος. Όταν πολλοί άνθρωποι πάψουν να αμφιβάλλουν, η ανοησία μπορεί να αποκτήσει την ψευδαίσθηση της πλειοψηφίας. Και τότε δεν χρειάζεται να είναι σωστή. Αρκεί να είναι δυνατή.

Η εξυπνάδα, όμως, δεν είναι μόνο η ικανότητα να καταλαβαίνεις. Είναι και η ικανότητα να σωπαίνεις όταν δεν έχεις κάτι να πεις, να ακούς όταν ο άλλος γνωρίζει περισσότερα και να αλλάζεις γνώμη όταν τα δεδομένα αλλάζουν. Είναι, πάνω απ’ όλα, μια μορφή πνευματικής ταπεινότητας.

Ίσως λοιπόν η μεγαλύτερη διαφορά ανάμεσα στην εξυπνάδα και στη βλακεία να βρίσκεται στην αυτογνωσία. Ο έξυπνος ξέρει ότι μπορεί να κάνει λάθος. Ο βλάκας είναι βέβαιος ότι κάνουν λάθος όλοι οι άλλοι.

Και κάπως έτσι εξηγείται η παλιά, πικρή διαπίστωση:

Η εξυπνάδα έχει όρια.

Η βλακεία όχι.

Γιατί η πρώτη γνωρίζει πού τελειώνει, ενώ η δεύτερη δεν γνωρίζει καν ότι υπάρχει όριο.