Θωρηκτό Ποτέμκιν.

Θωρηκτό Ποτέμκιν: Η Ανταρσία που Άλλαξε την Ιστορία και το Σινεμά.

Το «Θωρηκτό Ποτέμκιν» δεν είναι απλώς ένα πολεμικό πλοίο. Είναι ένα από τα ισχυρότερα σύμβολα του 20ού αιώνα. Το όνομά του συνδέεται αναπόσπαστα με δύο κορυφαία γεγονότα: μια αληθινή ανταρσία που συγκλόνισε την Τσαρική Ρωσία το 1905 και ένα κινηματογραφικό αριστούργημα του 1925 που άλλαξε για πάντα τη γλώσσα του παγκόσμιου κινηματογράφου.

Πίσω από το όνομα του πλοίου κρύβεται μια ιστορία εξέγερσης, καταπίεσης και ελπίδας. Μια ιστορία που ξεκίνησε με μια μερίδα χαλασμένου κρέατος και κατέληξε να γίνει ένας από τους μεγαλύτερους μύθους της επαναστατικής εποχής. Η ανταρσία των ναυτών του Ποτέμκιν αποτέλεσε κομβικό γεγονός της Ρωσικής Επανάστασης του 1905, τον «προάγγελο» και τη γενική δοκιμή για τη μεγάλη Ρωσική Επανάσταση του 1917 που ανέτρεψε οριστικά τον Τσάρο. Ο ίδιος ο Βλαντιμίρ Λένιν έγραψε ότι χωρίς την εξέγερση του 1905, η νίκη της Οκτωβριανής Επανάστασης το 1917 θα ήταν αδύνατη.

Η πραγματική ιστορία: Η εξέγερση για το «σκουληκιασμένο» κρέας.

Τον Ιούνιο του 1905, κατά τη διάρκεια του Ρωσοϊαπωνικού Πολέμου, το πλήρωμα του θωρηκτού «Πρίγκιπας Ποτέμκιν της Ταυρίδας» ζούσε κάτω από σκληρές συνθήκες πειθαρχίας και εξαθλίωσης. Η σπίθα που άναψε την εξέγερση ήταν το φαγητό: οι ναύτες αρνήθηκαν να φάνε το κρέας του συσσιτίου, το οποίο ήταν αλλοιωμένο και γεμάτο σκουλήκια.

Όταν το πλήρωμα παραπονέθηκε για το ακατάλληλο φαγητό, ο πλοίαρχος Ευγένιος Νικολάγεβιτς Γκόλικοφ κάλεσε τον γιατρό του πλοίου Φιόντορ Σμιρνόφ, ο οποίος βάπτισε το κρέας «κατάλληλο», και στη συνέχεια απείλησε τους ναύτες με απαγχονισμό για ανυπακοή. Οι ναύτες συνέχισαν να διαμαρτύρονται και μάλιστα πιο έντονα. Κατά τη διάρκεια της λογομαχίας και της έντασης που ακολούθησε με τους αξιωματικούς, ο ύπαρχος Ιπολίτ Γκιλιαρόφσκι πυροβόλησε και τραυμάτισε θανάσιμα τον ναύτη Γκριγκόρι Βακουλέντσουκ στην πλάτη, ο οποίος έγινε και ο πρώτος μάρτυρας της ανταρσίας. Μετά τον θάνατό του Βακουλέντσουκ, η ηγετική μορφή της εξέγερσης έγινε ο Αφανάσι Ματιουσένκο. Οι νναύτες αφόπλισαν τους αξιωματικούς και το θωρηκτό πέρασε υπό τον έλεγχό τους. Ο ύπαρχος Γκιλιαρόφσκι, ο γιατρός Σμιρνόφ και ο κυβερνήτης του πλοίου Γκόλικοφ καθώς και τέσσερις ακόμη υποαξιωματικοί και μηχανικοί που προέβαλαν ένοπλη αντίσταση ή προσπάθησαν να σαμποτάρουν τις μηχανές εκτελέστηκαν. Οι υπόλοιποι έντεκα αξιωματικοί παραδόθηκαν και αρχικά κλειδώθηκαν στις καμπίνες τους υπό αυστηρή φρούρηση. Μόλις το Ποτέμκιν κατέπλευσε στην Οδησσό, η Λαϊκή Επιτροπή των ναυτών αποφάσισε να μην χύσει άλλο αίμα. Αντάλλαξαν τους επιζώντες αξιωματικούς με τρόφιμα, καύσιμα και εφόδια από την πόλη, αφήνοντάς τους ελεύθερους στη στεριά. Πριν φτάσει το πλοίο στην Οδησσό, η πόλη βρισκόταν ήδη σε αναβρασμό λόγω γενικής απεργίας των εργατών, με συγκρούσεις στους δρόμους ενάντια στην αστυνομία. Το Ποτέμκιν κατέπλευσε στο λιμάνι υπό την κόκκινη σημαία. Οι ναύτες μετέφεραν στη στεριά τη σορό του δολοφονημένου Γκριγκόρι Βακουλέντσουκ, τοποθετώντας την σε δημόσιο προσκύνημα με ένα σημείωμα πάνω του που έγραφε «Πέθανε για ένα πιάτο σούπας». Χιλιάδες κάτοικοι, εργάτες και φτωχοί πολίτες κατέβηκαν στο λιμάνι για να εκφράσουν την αλληλεγγύη τους, να φέρουν τρόφιμα στους ναύτες και να διαδηλώσουν κατά του Τσάρου. Το βράδυ της 15ης Ιουνίου, ο τσαρικός στρατός (κυρίως Κοζάκοι) περικύκλωσε το λιμάνι. Άνοιξαν πυρ αδιακρίτως κατά του άοπλου πλήθους που ήταν εγκλωβισμένο στις μεγάλες πέτρινες σκάλες της πόλης και στις αποβάθρες. Οι ιστορικοί εκτιμούν ότι κατά τη διάρκεια της καταστολής στην Οδησσό έχασαν τη ζωή τους εκατοντάδες έως και 2.000 πολίτες, ενώ το λιμάνι παραδόθηκε στις φλόγες. Σε απάντηση για τη σφαγή των πολιτών, το Θωρηκτό Ποτέμκιν έριξε δύο βλήματα πυροβολικού εναντίον στρατιωτικών στόχων και του θεάτρου της πόλης, όπου συνεδρίαζαν οι τσαρικοί αξιωματικοί. Ωστόσο, οι ναύτες απέφυγαν τον γενικευμένο βομβαρδισμό για να μην υπάρξουν περισσότερα θύματα μεταξύ των αμάχων.

Ο Τσάρος Νικόλαος Β' εξοργίστηκε με την ανταρσία και διέταξε την άμεση καταστροφή του πλοίου. Στις 17 Ιουνίου 1905, μια ολόκληρη μοίρα του τσαρικού στόλου (αποτελούμενη από 5 θωρηκτά και άλλα μικρότερα πλοία) περικύκλωσε το Ποτέμκιν έξω από την Οδησσό. Το Ποτέμκιν έπλευσε ανάμεσα στα τσαρικά πλοία με υψωμένη την κόκκινη σημαία, έτοιμο για μάχη. Οι ναύτες των υπόλοιπων πλοίων, όμως, αρνήθηκαν να πυροβολήσουν εναντίον των συντρόφων τους. Μέσα στο γενικό χάος, το πλήρωμα του θωρηκτού «Γεώργιος ο Τροπαιοφόρος» (Georgii Pobedonosets) στασίασε επίσης και ενώθηκε για λίγο με το Ποτέμκιν. Φοβούμενοι γενικευμένη ανταρσία σε ολόκληρο τον στόλο, οι τσαρικοί αξιωματικοί διέταξαν τα πλοία να αποχωρήσουν εσπευσμένα προς τη Σεβαστούπολη.

Παρά την προσωρινή νίκη, η κατάσταση στο Ποτέμκιν ήταν απελπιστική. Το πλοίο είχε ξεμείνει από κάρβουνο, νερό και τρόφιμα, ενώ οι αρχές της Οδησσού είχαν μπλοκάρει κάθε ανεφοδιασμό. Τελικά κατέφυγε στην Κωνστάντζα της Ρουμανίας, όπου το πλήρωμα παρέδωσε το πλοίο στις ρουμανικές αρχές και πολλοί από τους ναύτες έλαβαν πολιτικό άσυλο. Ο Αφανάσι Ματιουσένκο επέστρεψε κρυφά στη Ρωσία το 1907, συνελήφθη και εκτελέστηκε. Το θωρηκτό μετονομάστηκε από τον Τσάρο σε «Παντελεήμων», σε μια προσπάθεια να σβηστεί η μνήμη της εξέγερσης, και τελικά διαλύθηκε το 1923.

Η ταινία του 1925: Το αριστούργημα του Σεργκέι Αϊζενστάιν.

Είκοσι χρόνια μετά την ανταρσία, η νεαρή σοβιετική κυβέρνηση ανέθεσε στον νεαρό σκηνοθέτη Σεργκέι Αϊζενστάιν τη δημιουργία μιας ταινίας για την επέτειο της επανάστασης του 1905. Το αποτέλεσμα ξεπέρασε κάθε προσδοκία. Το «Θωρηκτό Ποτέμκιν» έγινε ένα από τα σημαντικότερα έργα στην ιστορία του κινηματογράφου, ένα έργο όπου η εικόνα απέκτησε δύναμη ποιήματος.

Η ταινία χωρίζεται σε πέντε πράξεις:

1η Πράξη: Άνδρες και Σκουλήκια. 

Η αφορμή: Οι ναύτες του θωρηκτού Ποτέμκιν ζουν σε άθλιες συνθήκες.

Η σύγκρουση: Το πλήρωμα αρνείται να φάει το συσσίτιο, επειδή το κρέας είναι γεμάτο σκουλήκια.

Η αντίδραση: Ο γιατρός του πλοίου εξετάζει το κρέας και ισχυρίζεται προκλητικά ότι είναι καθαρό.

2η Πράξη: Δράμα στο Λιμάνι.

Η τιμωρία: Ο ύπαρχος διατάζει την εκτέλεση των ναυτών που αρνήθηκαν το φαγητό.

Η εξέγερση: Οι ναύτες, με αρχηγό τον Γκριγκόρι Βακουλέντσουκ, στασιάζουν για να σώσουν τους συντρόφους τους.

Η απώλεια: Η ανταρσία πετυχαίνει και οι αξιωματικοί εξουδετερώνονται, αλλά ο Βακουλέντσουκ πυροβολείται και πεθαίνει.

3η Πράξη: Ο Νεκρός Καλεί για Δικαιοσύνη.

Το προσκύνημα: Το θωρηκτό καταπλέει στο λιμάνι της Οδησσού.

Η έκθεση: Το σώμα του Βακουλέντσουκ μεταφέρεται στην προκυμαία με ένα σημείωμα στο στήθος: «Πέθανε για ένα πιάτο σούπας».

Ο ξεσηκωμός: Χιλιάδες πολίτες της Οδησσού συγκεντρώνονται, θρηνούν και ενώνονται συναισθηματικά με το πλήρωμα εναντίον του Τσάρου.

4η Πράξη: Τα Σκαλιά της Οδησσού.

Η προσφορά: Οι πολίτες στέλνουν βάρκες με τρόφιμα και εφόδια στους ναύτες του πλοίου.

Η σφαγή: Ξαφνικά, τσαρικοί στρατιώτες (Κοζάκοι) εμφανίζονται στην κορυφή των μεγάλων σκαλιών και αρχίζουν να πυροβολούν τυφλά το πλήθος.

Η καταστροφή: Άμαχοι, γυναίκες και παιδιά ποδοπατούνται και σφαγιάζονται.

Η απάντηση: Το Ποτέμκιν απαντά βομβαρδίζοντας το αρχηγείο του στρατού στην πόλη.

5η Πράξη: Συνάντηση με τη Μοίρα.

Η απειλή: Ο τσαρικός στόλος στέλνεται για να βυθίσει το επαναστατημένο Θωρηκτό Ποτέμκιν.

Η αναμονή: Οι ναύτες του Ποτέμκιν προετοιμάζονται για μια άνιση και αυτοκτονική ναυμαχία μέσα στη νύχτα.

Ο θρίαμβος: Καθώς τα πλοία πλησιάζουν, οι ναύτες του υπόλοιπου στόλου αρνούνται να πυροβολήσουν τους αδελφούς τους. Το Ποτέμκιν περνά ανάμεσά τους πανηγυρικά, με την κόκκινη σημαία υψωμένη.

Η επανάσταση της κινηματογραφικής γλώσσας.

Ο Αϊζενστάιν δεν γύρισε απλώς μια ιστορική ταινία. Δημιούργησε μια νέα κινηματογραφική γλώσσα. Με το περίφημο διαλεκτικό μοντάζ, ένωσε αντίθετες εικόνες ώστε η σύγκρουσή τους να δημιουργεί ένα νέο νόημα. Η μπότα του στρατιώτη δίπλα στο τρομαγμένο πρόσωπο ενός παιδιού, το βλέμμα του πλήθους, η αργή πτώση των ανθρώπων στα σκαλιά, όλα έγιναν κομμάτια μιας οπτικής συμφωνίας.

Ο Αϊζενστάιν χρησιμοποίησε πρωτοποριακές μεθόδους για την εποχή, μετατρέποντας το γύρισμα σε ένα τεράστιο τεχνικό πείραμα. Καθώς το αυθεντικό Ποτέμκιν είχε καταστραφεί τα γυρίσματα έγιναν στο παροπλισμένο θωρηκτό "Δώδεκα Απόστολοι" (Dvenadtsat Apostolov) στη Σεβαστούπολη. Ο σκηνοθέτης απέφυγε τους επαγγελματίες ηθοποιούς. Χρησιμοποίησε απλούς ανθρώπους του λαού, ναύτες και πολίτες της Οδησσού (μέθοδος Τυποάζ/typage), για να πετύχει απόλυτο ρεαλισμό στις εκφράσεις. Αντίθετα με το σινεμά του Χόλιγουντ που βασιζόταν σε έναν κεντρικό σταρ-ήρωα, ο Αϊζενστάιν εφάρμοσε τη σοβιετική θεωρία του συλλογικού πρωταγωνιστή. Ο πραγματικός ήρωας της ταινίας είναι οι ναύτες ως σύνολο και ο λαός της Οδησσού. Ο σκηνοθέτης χρησιμοποίησε κυρίως ερασιτέχνες ηθοποιούς (πραγματικούς ναύτες, εργάτες, απλούς ανθρώπους) των οποίων τα πρόσωπα εξέφραζαν αυθεντικά την κοινωνική τους τάξη, χωρίς ανάγκη για μακιγιάζ ή υποκριτική τέχνη. Για τη περίφημη σκηνή στα σκαλιά, ο διευθυντής φωτογραφίας Εντουάρντ Τισέ έδεσε την κάμερα στο στήθος ενός ακροβάτη που έτρεχε, ενώ κατασκεύασε και ειδικές ράγες (τραβέλινγκ) κατά μήκος των σκαλιών. Η σκηνή στα σκαλιά διαρκεί περίπου 6 λεπτά στην οθόνη, ενώ στην πραγματικότητα τα σκαλιά κατεβαίνουν σε λιγότερο από ένα λεπτό. Ο Αϊζενστάιν επιμήκυνε τον χρόνο κόβοντας και ενώνοντας ξανά και ξανά την ίδια κίνηση από διαφορετικές γωνίες. Η σκηνή με το παιδικό καρότσι που κατρακυλά στα σκαλιά της Οδησσού έγινε ίσως η πιο αναγνωρίσιμη σεκάνς στην ιστορία του κινηματογράφου. Επηρέασε δεκάδες δημιουργούς και αναπαράχθηκε χαρακτηριστικά στην ταινία «Οι Αδιάφθοροι» του Μπράιαν Ντε Πάλμα. Ο Αϊζενστάιν χρησιμοποίησε τη συγκεκριμένη σκηνή για να αποδείξει πώς το σινεμά μπορεί να χειραγωγήσει τον χρόνο και την ψυχολογία του θεατή:

Επιμήκυνση του Χρόνου: Στην πραγματικότητα, ένα καρότσι χρειάζεται ελάχιστα δευτερόλεπτα για να κατέβει μια σκάλα. Ο σκηνοθέτης, όμως, κόβει τη σκηνή σε δεκάδες διαφορετικά πλάνα (το καρότσι, τα μάτια του μωρού, οι τροχοί, οι κάννες των όπλων, τα τρομαγμένα πρόσωπα των θεατών). Με αυτόν τον τρόπο, «ξεχειλώνει» τον χρόνο, κάνοντας τη σκηνή να μοιάζει ατελείωτη και γεμάτη αγωνία.

Συναισθηματικό Σοκ: Το καροτσάκι λειτουργεί ως το απόλυτο σύμβολο της απροστάτευτης αθωότητας. Η αντίθεση ανάμεσα στην απόλυτη αδυναμία του μωρού και την ψυχρή, ρυθμική κίνηση των στρατιωτών προκαλεί ένα ισχυρό αίσθημα οργής και αδικίας στον θεατή.

Αν και η ταινία ήταν ασπρόμαυρη και βωβή, ο Αϊζενστάιν ήθελε οπωσδήποτε η κόκκινη σημαία που υψώνεται στο θωρηκτό να ξεχωρίζει. Καθώς δεν υπήρχε ακόμα έγχρωμο φιλμ, η σημαία βάφτηκε κόκκινη με το χέρι, καρέ-καρέ, πάνω στο αρνητικό της ταινίας για τις πρώτες προβολές! 

Η λογοκρισία και ο φόβος της εξέγερσης.

Το επαναστατικό μήνυμα της ταινίας προκάλεσε ανησυχία σε πολλές δυτικές χώρες. Οι κυβερνήσεις παγκοσμίως φοβήθηκαν ότι η ταινία μπορούσε να λειτουργήσει ως κάλεσμα κοινωνικής εξέγερσης.

Στην Γερμανία η ταινία απαγορεύτηκε αρχικά πλήρως. Επιτράπηκε η προβολή της μόνο μετά από σκληρό «ψαλίδισμα» σκηνών, κυρίως αυτών που έδειχναν τη βία των στρατιωτών και το άνοιγμα των κοιλιών των αξιωματικών. Στην Μεγάλη Βρετανία η ταινία κατέχει το ρεκόρ της μακροβιότερης απαγόρευσης στη ιστορία. Παρέμεινε παράνομη για το ευρύ κοινό μέχρι το 1954 (επιτρεπόταν μόνο σε κλειστές κινηματογραφικές λέσχες). Στην Γαλλία οι αρχές κατέσχεσαν και έκαψαν όλες τις κόπιες της ταινίας, ενώ οδήγησαν σε απέλαση τους διοργανωτές των ιδιωτικών προβολών. Στις ΗΠΑ σε πολλές πολιτείες απαγορεύτηκε, ενώ στη Νέα Υόρκη προβλήθηκε με αλλοιωμένους μεσότιτλους (υπότιτλους) που αποδυνάμωναν τα πολιτικά μηνύματα.

Η παγκόσμια υστερία για την ταινία δεν άφησε ανεπηρέαστη την Ελλάδα. Στις 6 Ιανουαρίου 1927, η ελληνική αστυνομία εισέβαλε στο κινηματοθέατρο «Ολύμπια» της Αθήνας και απαγόρευσε την πρεμιέρα, στέλνοντας την ταινία σε μια ειδική επιτροπή λογοκρισίας. Ο φόβος της «κομμουνιστικής εξάπλωσης» κράτησε το έργο κλειδωμένο στα συρτάρια για δεκαετίες, περνώντας από τη Δικτατορία του Μεταξά και τα σκληρά μετεμφυλιακά χρόνια. Οι Έλληνες σινεφίλ κατάφεραν τελικά να απολαύσουν το έπος του Αϊζενστάιν στις κινηματογραφικές αίθουσες μόλις το 1952, δηλαδή 25 ολόκληρα χρόνια μετά την παραγωγή του!

Το Ποτέμκιν και η Ρωσική Επανάσταση.

Η ανταρσία του 1905 θεωρήθηκε η «γενική δοκιμή» για τη Ρωσική Επανάσταση του 1917. Απέδειξε ότι η εξουσία του τσαρικού καθεστώτος δεν ήταν αδιαμφισβήτητη και ότι η δυσαρέσκεια είχε αρχίσει να διαπερνά ακόμη και τον στρατό. Το πραγματικό Ποτέμκιν ηττήθηκε. Το κινηματογραφικό Ποτέμκιν, όμως, έγινε αθάνατο.

Ο Αϊζενστάιν πήρε μια αποτυχημένη εξέγερση και τη μετέτρεψε σε παγκόσμιο σύμβολο αντίστασης. Γιατί ορισμένα γεγονότα δεν επιβιώνουν μόνο μέσα από τα βιβλία της ιστορίας· επιβιώνουν μέσα από τις εικόνες που χαράζονται στη συλλογική μνήμη. Και το Θωρηκτό Ποτέμκιν παραμένει μέχρι σήμερα ένα πλοίο που δεν πλέει πια στη θάλασσα, αλλά ταξιδεύει μέσα στον χρόνο.