Τα μερμηγκάκια κι ο Μέρμηγκας.

Ο Μέρμηγκας και η δύναμη των πολλών.

Τα μυρμήγκια είναι από τα πιο θαυμαστά πλάσματα της φύσης. Μικρά στο σώμα, αλλά τεράστια σε οργάνωση, επιμονή και αντοχή, ζουν σε κοινωνίες όπου η συνεργασία είναι ο όρος της επιβίωσης. Κάθε μυρμήγκι μοιάζει να υπηρετεί έναν κοινό σκοπό: να μεταφέρει, να χτίσει, να προστατεύσει, να συνεχίσει.

Ίσως γι’ αυτό το μυρμήγκι έγινε ένα τόσο ισχυρό σύμβολο στην ανθρώπινη σκέψη. Είναι η εικόνα του απλού ανθρώπου, εκείνου που εργάζεται αθόρυβα, που κουβαλά βάρη δυσανάλογα με το μέγεθός του, αλλά που μέσα από τη συλλογικότητα αποκτά δύναμη.

Ο «Μέρμηγκας» του Μάνου Λοΐζου είναι μια από τις πιο εύστοχες πολιτικές αλληγορίες του ελληνικού τραγουδιού. Περιλαμβάνεται στον ιστορικό δίσκο «Τραγούδια του δρόμου» που κυκλοφόρησε το 1974. Ο ίδιος ο Μάνος Λοΐζος υπέγραψε τόσο τη μουσική όσο και τους γεμάτους νόημα στίχους, ενώ ανέλαβε και την πρώτη ερμηνεία του κομματιού.

Πίσω από τον απλό ρυθμό που θυμίζει παιδικό παραμύθι κρύβεται μια βαθιά σκέψη για την εξουσία, την υποταγή και την αφύπνιση. Ο μέρμηγκας του τραγουδιού δεν είναι απλώς ένα έντομο· είναι η μορφή κάθε αυταρχικού ηγέτη που παρουσιάζεται ως «ο πιο σοφός» και απαιτεί από τους άλλους να τον ακολουθούν χωρίς ερωτήσεις.

Τα μικρά μερμηγκάκια είναι ο λαός. Στην αρχή χειροκροτούν, επαναλαμβάνουν συνθήματα και πιστεύουν τις υποσχέσεις. Η φράση «εν δυο δεν πεινάμε» αποκαλύπτει τη δύναμη της προπαγάνδας: μια πραγματικότητα μπορεί να κρυφτεί πίσω από μεγάλα λόγια, μέχρι τη στιγμή που η πείνα και η αδικία γίνουν πιο δυνατές από τον φόβο.

Τότε έρχεται η αλλαγή. Το «εν δυο μα πεινάμε» είναι η στιγμή της συνειδητοποίησης. Και το «εν δυο θα σε φάμε» είναι η στιγμή που η σιωπή γίνεται αντίσταση, που οι πολλοί ανακαλύπτουν τη δύναμή τους απέναντι σε εκείνον που φαινόταν ανίκητος.

Ο Λοΐζος, γράφοντας μέσα στο κλίμα της δικτατορίας, δεν μίλησε μόνο για μια συγκεκριμένη εποχή. Μίλησε για έναν διαχρονικό κύκλο της ιστορίας: για τις εξουσίες που γεννιούνται μέσα από την ανοχή, για τους ανθρώπους που κάποτε χειροκροτούν από φόβο ή συνήθεια, αλλά και για τη στιγμή που η πραγματικότητα διαλύει την αυταπάτη.

Όπως και στη φύση, ένα μυρμήγκι μόνο του μοιάζει μικρό και αδύναμο. Μια ολόκληρη αποικία όμως μπορεί να μετακινήσει βάρη πολλαπλάσια του μεγέθους της. Έτσι και οι άνθρωποι: η δύναμή τους δεν βρίσκεται μόνο στο άτομο, αλλά στη συνείδηση και στην ενότητά τους.

Ο «Μέρμηγκας» παραμένει ζωντανός γιατί θυμίζει μια απλή αλλά μεγάλη αλήθεια: καμία εξουσία δεν είναι αιώνια όταν οι πολλοί πάψουν να σκύβουν το κεφάλι.

«Ένας μέρμηγκας κουφός με πήρε απ' το χέρι

είμαι λέει ο πιο σοφός σ' ολόκληρο τ' ασκέρι

Και τα μικρά του τα μερμηγκάκια

χειροκροτάνε μ' ενθουσιασμό:

εν δυο προσκυνάμε,

εν δυο πολεμάμε,

εν δυο δεν πεινάμε.

Τα βολεύεις μια χαρά σπουδαίο μου μυρμήγκι

όμως πρόσεχε καλά τ' ωραίο σου λαρύγγι

Και τα μικρά του τα μερμηγκάκια...

εν δυο μα πεινάμε.

Πριν προλάβω να του πω το σύστημα ν' αλλάξει

πλάκωσε όλο το χωριό το μέρμηγκα να χάψει

Και τα μικρά του τα μερμηγκάκια...

εν δυο θα σε φάμε!»