Επιχείρηση Αίας: Coup 53.

Επιχείρηση Αίας: το πραξικόπημα που άλλαξε την ιστορία και οι συγκλονιστικές αποκαλύψεις του ντοκιμαντέρ «Coup 53».

Υπάρχουν στιγμές στην παγκόσμια ιστορία όπου μια μυστική απόφαση πίσω από κλειστές πόρτες αλλάζει την πορεία ολόκληρων εθνών για δεκαετίες. Μια τέτοια στιγμή ήταν ο Αύγουστος του 1953 στο Ιράν και η «Επιχείρηση Αίας» (Operation Ajax), το κοινό σχέδιο της αμερικανικής CIA και της βρετανικής MI6, οδήγησε στην ανατροπή του δημοκρατικά εκλεγμένου Πρωθυπουργού του Ιράν, Μοχάμαντ Μοσαντέκ.

Το συγκλονιστικό βρετανο-ιρανικό ντοκιμαντέρ του 2019, «Coup 53», του Ταγκί Αμιρανί, σε μοντάζ του θρυλικού Γουόλτερ Μερτς ("Αποκάλυψη Τώρα", "Ο Άγγλος Ασθενής"), έρχεται να ρίξει νέο, αποκαλυπτικό φως σε αυτή τη σκοτεινή σελίδα του Ψυχρού Πολέμου.

Η Αφορμή: Το «Μαύρο Χρυσάφι» του Ιράν και η Εθνικοποίησή του.

Στις αρχές της δεκαετίας του 1950, το πετρέλαιο του Ιράν βρισκόταν υπό τον απόλυτο έλεγχο της βρετανικής Anglo-Iranian Oil Company (της σημερινής BP). Το Ιράν εισέπραττε ελάχιστα ψίχουλα από τον δικό του φυσικό πλούτο.

Όλα άλλαξαν το 1951, όταν ο χαρισματικός και δημοφιλής ηγέτης Μοχάμαντ Μοσαντέκ εξελέγη Πρωθυπουργός. Η πρώτη του κίνηση; Να κρατικοποιήσει την πετρελαϊκή βιομηχανία της χώρας.

Η αντίδραση της Μεγάλης Βρετανίας ήταν άμεση και σκληρή. Επέβαλε πλήρες οικονομικό εμπάργκο στις εξαγωγές ιρανικού πετρελαίου, βυθίζοντας τη χώρα σε βαθιά οικονομική κρίση. Καθώς οι Βρετανοί (υπό τον Ουίνστον Τσόρτσιλ) δεν μπορούσαν να ανατρέψουν μόνοι τους τον Μοσαντέκ, χρησιμοποίησαν το απόλυτο όπλο της εποχής: τον φόβο του Κομμουνισμού. Έπεισαν τον Αμερικανό Πρόεδρο Ντουάιτ Αϊζενχάουερ ότι το Ιράν κινδύνευε να πέσει στην αγκαλιά της Σοβιετικής Ένωσης λόγω της ανοχής του Μοσαντέκ προς το κομμουνιστικό κόμμα Tudeh.

Επιχείρηση Αίας: Πώς Στήθηκε το Κατασκευασμένο Χάος.

Το σχέδιο ανατροπής ανατέθηκε στον Κέρμιτ Ρούσβελτ (εγγονό του προέδρου Θεόδωρου Ρούσβελτ) για τη CIA και στον Νόρμαν Ντάρμπισαϊρ για την MI6. Η στρατηγική τους βασίστηκε σε τρεις πυλώνες:

Δωροδοκίες: Εκατομμύρια δολάρια διοχετεύθηκαν για να εξαγοραστούν Ιρανοί στρατιωτικοί, πολιτικοί, δημοσιογράφοι, ακόμα και θρησκευτικοί ηγέτες.

Κατασκευασμένη Προπαγάνδα: Οι εφημερίδες της Τεχεράνης γέμισαν με ψεύτικα άρθρα που παρουσίαζαν τον Μοσαντέκ ως δικτάτορα και εχθρό του Ισλάμ.

Τεχνητή Αναρχία και Κατασκευασμένο Χάος: Πληρωμένοι πράκτορες οργάνωσαν βίαιες διαδηλώσεις και προβοκάτσιες στους δρόμους της Τεχεράνης για να φανεί ότι η χώρα βρίσκεται σε αναρχία κάνοντας την κυβέρνηση να φαίνεται ανίκανη να επιβάλει την τάξη.

Στις 19 Αυγούστου 1953, μέσα στο απόλυτο χάος, ο στρατός -υπό τις οδηγίες των ξένων πρακτόρων- συνέλαβε τον Μοσαντέκ. Ο εξόριστος φιλοδυτικός Μονάρχης (Σάχης) Μοχάμεντ Ρεζά Παχλαβί επέστρεψε θριαμβευτής στη χώρα, εγκαθιδρύοντας μια σκληρή, απολυταρχική δικτατορία που διήρκεσε 26 χρόνια.

«Coup 53»: Η Χαμένη Συνέντευξη που Άλλαξε τα Δεδομένα.

Εδώ ακριβώς έρχεται το ντοκιμαντέρ «Coup 53» να αλλάξει την επίσημη δυτική ιστοριογραφία. Μετά από 10 χρόνια επίμονης έρευνας σε κρατικά αρχεία, ο σκηνοθέτης Ταγκί Αμιρανί ανακάλυψε κάτι που οι μυστικές υπηρεσίες προσπαθούσαν να κρύψουν για δεκαετίες: το λογοκριμένο αντίγραφο μιας συνέντευξης του 1983 με τον Νόρμαν Ντάρμπισαϊρ, τον εγκέφαλο της MI6 στο Ιράν.

Επειδή το αυθεντικό βίντεο της συνέντευξης «εξαφανίστηκε» μυστηριωδώς από τα αρχεία της βρετανικής τηλεόρασης, το ντοκιμαντέρ επιστρατεύει τον κορυφαίο ηθοποιό Ρέιφ Φάινς ("Ο Άγγλος Ασθενής", "Schindler's List"). Ο Φάινς ενσαρκώνει τον Ντάρμπισαϊρ, διαβάζοντας κατά λέξη τις σοκαριστικές, κυνικές ομολογίες του για το πώς η Βρετανία οργάνωσε το πραξικόπημα και τη δολοφονία του αρχηγού της αστυνομίας του Μοσαντέκ.

Οι Ιστορικές Συνέπειες: Το Ντόμινο του 1979 και του 2026.

Το πραξικόπημα του 1953 πέτυχε τον βραχυπρόθεσμο στόχο του: οι δυτικές εταιρείες πήραν πίσω το πετρέλαιο και ο Σάχης παρέμεινε πιστός σύμμαχος της Δύσης. Όμως, το τίμημα ήταν βαρύ.

Η βίαιη καταστολή της δημοκρατίας και η καταπίεση του καθεστώτος του Σάχη έσπειραν βαθύ αντι-αμερικανικό αίσθημα στον ιρανικό λαό. Αυτή η οργή οδήγησε νομοτελειακά στην Ισλαμική Επανάσταση του 1979, την ανατροπή του Σάχη και την άνοδο του Αγιατολάχ Χομεϊνί -μια γεωπολιτική αλλαγή που καθορίζει τις συγκρούσεις στη Μέση Ανατολή μέχρι και σήμερα. 

Αν και ο ρόλος της Αμερικής ήταν κοινό μυστικό για δεκαετίες, η CIA παραδέχθηκε επίσημα την εμπλοκή της το 2013, απελευθερώνοντας εκατοντάδες σελίδες από τα εσωτερικά της αρχεία, ενώ το 2017 εκδόθηκε ένας τεράστιος, αναθεωρημένος τόμος ιστορικών εγγράφων από το Στέιτ Ντιπάρτμεντ. Το 2023, η υπηρεσία προχώρησε ακόμα παραπέρα, χαρακτηρίζοντας το πραξικόπημα ως «ξεκάθαρα αντιδημοκρατικό».

Τα έγγραφα αυτά -με κυριότερο την περίφημη «Έκθεση Γουίλμπερ» (Wilber Report) του 1954- αποκαλύπτουν με ανατριχιαστική λεπτομέρεια τις μεθόδους της υπηρεσίας. Η CIA εξαγόρασε πάνω από το 80% των εφημερίδων της Τεχεράνης. Πράκτορες διοχέτευαν καθημερινά ψεύτικα άρθρα, γελοιογραφίες και αναλύσεις που παρουσίαζαν τον Μοσαντέκ ως κομμουνιστή, παράφρονα, δικτάτορα και εχθρό του Ισλάμ. Πράκτορες της CIA έκαναν απειλητικά τηλεφωνήματα σε θρησκευτικούς ηγέτες υποδυόμενοι τους κομμουνιστές, προκειμένου να στρέψουν τους ισλαμιστές εναντίον του Μοσαντέκ. Τα έγγραφα δείχνουν ότι η CIA διέθεσε εκατομμύρια δολάρια σε μετρητά. Με αυτά τα χρήματα πληρώθηκαν πολιτικοί, αξιωματικοί του στρατού, αστυνομικοί και δημοσιογράφοι. Για την ημέρα του πραξικοπήματος, η CIA προσέλαβε τους πιο διαβόητους νονούς του υποκόσμου και γκάνγκστερ της Τεχεράνης. Αυτοί οργάνωσαν πληρωμένους «διαδηλωτές» οι οποίοι κατέστρεφαν μαγαζιά, έκαιγαν τζαμιά και προκαλούσαν βίαια επεισόδια στους δρόμους, δημιουργώντας την ψευδαίσθηση ότι η χώρα βρισκόταν σε απόλυτη αναρχία. Τα έγγραφα που κυκλοφόρησαν το 2017 αποκάλυψαν μάλιστα και μια άγνωστη πτυχή. Η πρώτη απόπειρα πραξικοπήματος στις 15 Αυγούστου απέτυχε παταγωδώς. Ο Μοσαντέκ ενημερώθηκε έγκαιρα, συνέλαβε τους συνωμότες και ο Σάχης πανικοβλήθηκε και διέφυγε στην Ιταλία. Η ηγεσία της CIA στην Ουάσιγκτον θεώρησε ότι η επιχείρηση κάηκε και έστειλε επίσημο τηλεγράφημα διατάζοντας τον τερματισμό της. Ο αρχηγός της CIA στο Ιράν, Κέρμιτ Ρούσβελτ, αγνόησε τη διαταγή της ίδιας του της υπηρεσίας. Παρέμεινε κρυμμένος στην Τεχεράνη και μέσα σε 48 ώρες αναδιοργάνωσε τον πληρωμένο όχλο και τους φιλομοναρχικούς στρατιωτικούς, καταφέρνοντας τελικά να ανατρέψει τον Μοσαντέκ στις 19 Αυγούστου. Τα αρχεία επιβεβαιώνουν ότι ο Αμερικανός Πρόεδρο Ντουάιτ Αϊζενχάουερ ενημερωνόταν μόνο προφορικά. Απέφευγε εσκεμμένα να υπογράψει οποιοδήποτε έγγραφο σχετικό με την Επιχείρηση Αίας, ώστε να διατηρεί τη δυνατότητα της «εύλογης άρνησης» (plausible deniability) σε περίπτωση που το πραξικόπημα αποκαλυπτόταν. (Τα έγγραφα αυτά είναι σήμερα προσβάσιμα στο κοινό μέσω του National Security Archive του Πανεπιστημίου George Washington, το οποίο πίεζε επί δεκαετίες για τον αποχαρακτηρισμό τους.)

Το «Coup 53» δεν είναι απλώς ένα μάθημα ιστορίας. Είναι ένα καθηλωτικό πολιτικό θρίλερ που μας υπενθυμίζει πώς οι μυστικές επεμβάσεις του παρελθόντος υπονομεύουν τη δημοκρατία και διαμορφώνουν, με τον πιο απρόβλεπτο τρόπο, το παρόν μας και το μέλλον μας.