Δασικές πυρκαγιές: Ο ανθρώπινος παράγοντας, οι αλλαγές χρήσης γης και η ευθύνη απέναντι στη φύση.

 

Κάθε καλοκαίρι, οι δασικές πυρκαγιές επανέρχονται ως μια από τις μεγαλύτερες απειλές για το φυσικό περιβάλλον, την κοινωνία και την οικονομία. Η εικόνα ενός δάσους που μετατρέπεται μέσα σε λίγες ώρες σε στάχτη προκαλεί οργή, θλίψη και αγωνία. 

Συχνά η συζήτηση περιορίζεται στις υψηλές θερμοκρασίες, στην ξηρασία και στους ισχυρούς ανέμους. Όμως πίσω από κάθε μεγάλη καταστροφή υπάρχει και μια άλλη διάσταση: ο ανθρώπινος παράγοντας.

Η φωτιά, στις περισσότερες περιπτώσεις, δεν ξεκινά από μόνη της. Απαιτεί μια ανθρώπινη πράξη ή παράλειψη. Μπορεί να σχετίζεται με βλάβες σε ηλεκτρικά δίκτυα, με ανεξέλεγκτους χώρους απόθεσης απορριμμάτων, με αμέλεια, με παράνομες δραστηριότητες ή με σκόπιμους εμπρησμούς. Η διερεύνηση των αιτίων κάθε πυρκαγιάς αποτελεί βασική προϋπόθεση για την πρόληψη και την απονομή ευθυνών.

Η κλιματική αλλαγή έχει αναμφισβήτητα επιβαρύνει τις συνθήκες. Οι μεγαλύτερες περίοδοι ξηρασίας, οι υψηλές θερμοκρασίες και οι ακραίοι άνεμοι δημιουργούν ένα περιβάλλον όπου μια μικρή εστία μπορεί να εξελιχθεί σε πύρινη λαίλαπα. Ωστόσο, η κλιματική κρίση δεν ανάβει τη σπίθα. Δημιουργεί το έδαφος πάνω στο οποίο μια ανθρώπινη ενέργεια μπορεί να προκαλέσει μια τεράστια καταστροφή.

Ιδιαίτερη σημασία έχει η σχέση των πυρκαγιών με τις αλλαγές χρήσης γης. Το τοπίο δεν είναι στατικό. Μεταβάλλεται από τις ανθρώπινες επιλογές: από την εγκατάλειψη της υπαίθρου, την επέκταση των οικισμών, την τουριστική ανάπτυξη, την κατασκευή υποδομών και την εγκατάσταση ενεργειακών έργων.

Η εγκατάλειψη παραδοσιακών δραστηριοτήτων στην ύπαιθρο είχε ως αποτέλεσμα τη συσσώρευση μεγάλης ποσότητας ξερής βλάστησης. Δάση και αγροτικές εκτάσεις που κάποτε συντηρούνταν μέσα από την ανθρώπινη παρουσία έγιναν πιο ευάλωτα στην εξάπλωση της φωτιάς. Παράλληλα, η άναρχη δόμηση κοντά σε δασικές περιοχές δημιούργησε τις λεγόμενες ζώνες επαφής ανθρώπινων οικισμών και δασικού περιβάλλοντος, όπου οι κίνδυνοι πολλαπλασιάζονται.

Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσεται και η συζήτηση για τις ενεργειακές υποδομές, όπως τα αιολικά "πάρκα". Η εγκατάσταση ανεμογεννητριών αποτελεί μια μορφή αλλαγής χρήσης του χώρου, καθώς απαιτεί δρόμους πρόσβασης, τεχνικά έργα, πλατώματα εγκατάστασης και δίκτυα μεταφοράς ηλεκτρικής ενέργειας. Η ανάπτυξη των "ανανεώσιμων" πηγών ενέργειας προβάλλεται ως σημαντικό μέρος της ενεργειακής μετάβασης, όμως η χωροθέτησή τους σε ευαίσθητα οικοσυστήματα προκαλεί αντιδράσεις και έντονο κοινωνικό διάλογο.

Σε ορισμένες περιοχές διατυπώνονται καταγγελίες ή υποψίες ότι πυρκαγιές μπορεί να συνδέονται με μελλοντικές αλλαγές χρήσης γης ή με οικονομικά συμφέροντα. Τέτοιες καταγγελίες δεν μπορούν να αντιμετωπίζονται ούτε με αδιαφορία ούτε με άκριτη αποδοχή. Απαιτούν ανεξάρτητη διερεύνηση, διαφάνεια, επιστημονική τεκμηρίωση και εμπιστοσύνη στους θεσμούς. Η προστασία του περιβάλλοντος προϋποθέτει αλήθεια και όχι εύκολες εξηγήσεις.

Το μεγάλο ερώτημα, επομένως, δεν είναι μόνο «γιατί καίγονται τα δάση;». Είναι και «τι επιλογές κάνουμε ως κοινωνία πριν καούν;». 

Η πρόληψη δεν περιορίζεται στην κατάσβεση. Περιλαμβάνει σωστή διαχείριση των δασών, συντήρηση των υποδομών, έλεγχο των επικίνδυνων δραστηριοτήτων, αυστηρή αντιμετώπιση των εμπρησμών και έναν χωροταξικό σχεδιασμό που να σέβεται τη φύση.

Το δάσος δεν είναι απλώς μια έκταση πάνω σε έναν χάρτη. Είναι οικοσύστημα, μνήμη, νερό, κλίμα, ζωή. Η σχέση μας μαζί του αποκαλύπτει τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε την ανάπτυξη και το μέλλον. Γιατί τελικά η μεγαλύτερη απειλή για τα δάση δεν είναι μόνο η φωτιά· είναι η απουσία ευθύνης πριν αυτή ανάψει.