Όρος Άθως.

 

Όρος Άθως: Ο Μαρμάρινος Γίγαντας της Ορθοδοξίας, το Μονοπάτι των Ερημιτών και το Άβατο των Γυναικών.

Υπάρχουν μέρη στον κόσμο που τα επισκέπτεσαι για τα αξιοθέατα και μέρη που σε καλούν να κοιτάξεις μέσα σου. Στο νοτιότερο άκρο της τρίτης χερσονήσου της Χαλκιδικής, εκεί που τελειώνει ο πολιτισμός και ξεκινά η Μοναστική Πολιτεία, υψώνεται ένας επιβλητικός, σχεδόν απόκοσμος μαρμάρινος κώνος: το Όρος Άθως. Με υψόμετρο 2.033 μέτρα, το βουνό αυτό δεν είναι απλώς ένα γεωγραφικό ορόσημο. Είναι ένας πνευματικός φάρος, ένας τόπος γεμάτος μύθους, ακραία φυσική ομορφιά και μια ασκητική παράδοση που παραμένει αναλλοίωτη εδώ και πάνω από χίλια χρόνια.

Από τη Γιγαντομαχία στην «Έρημο» του Αγίου Όρους, και από το Περιβόλι της Παναγιάς στο Άβατο των Γυναικών.

Η ιστορία του βουνού χάνεται στα βάθη της ελληνικής μυθολογίας. Σύμφωνα με τον μύθο, κατά τη διάρκεια της Γιγαντομαχίας, ο Γίγαντας Άθως πέταξε έναν πελώριο βράχο εναντίον του θεού Ποσειδώνα. Ο βράχος έπεσε στο Αιγαίο και σχημάτισε το ομώνυμο βουνό.

Στην αρχαιότητα, η χερσόνησος δεν ήταν έρημη. Υπήρχαν αρκετές μικρές παραθαλάσσιες πόλεις, κυρίως αποικίες των Ευβοέων (από τη Χαλκίδα και την Ερέτρια). Οι σημαντικότερες από αυτές ήταν η Σάνη (Στη διώρυγα του Ξέρξη), η Ουρανόπολη, η Θύσσος, οι Κλεωναί, το Δίον, η Ολόφυξος, και οι Ακρόθωοι. Στην κορυφή του Άθω μάλιστα υπήρχε σημαντικό ιερό αφιερωμένο στον Απανθισμένο Δία (Δία τον Αθώο).

Η Διώρυγα του Ξέρξη ήταν ένα από τα πιο εντυπωσιακά τεχνικά έργα της αρχαιότητας, το οποίο κατασκευάστηκε το 480 π.Χ. στον ισθμό της χερσονήσου του Άθω στην αρχαία Σάνη του Άθω (κοντά στα σημερινά Νέα Ρόδα και την Τρυπητή). Όταν ο Πέρσης βασιλιάς Ξέρξης Α΄ θέλησε να εισβάλει στην Ελλάδα χωρίς να ρισκάρει τον στόλο του θέλησε να παρακάμψει την χερσονήσο του Άθω για να μην έχει την ίδια τύχη με αυτήν που είχε δώδεκα χρόνια νωρίτερα (το 492 π.Χ.), ο στόλος του Πέρση στρατηγού Μαρδόνιου, ο οποίος είχε καταστραφεί ολοσχερώς από μια σφοδρή θαλασσοταραχή στο ακρωτήριο του Άθω. Για να αποφύγει το επικίνδυνο αυτό πέρασμα, ο Ξέρξης διέταξε να κοπεί η στεριά στο στενότερο σημείο της χερσονήσου, στον ισθμό, ώστε τα πολεμικά του πλοία (τριήρεις) να περάσουν με ασφάλεια. Η διώρυγα κατασκευάστηκε το 480 π.Χ. Σύμφωνα με τον ιστορικό Ηρόδοτο, το έργο διήρκεσε περίπου 3 χρόνια και χρησιμοποιήθηκαν χιλιάδες εργάτες, τόσο ντόπιοι όσο και Πέρσες που επιστρατεύτηκαν για τον σκοπό αυτό. Είχε μήκος περίπου 2 χιλιόμετρα (12 στάδια) και πλάτος, περίπου 30 μέτρα, ώστε να μπορούν να πλέουν ταυτόχρονα δύο τριήρεις, η μία δίπλα στην άλλη. Το βάθος εκτιμάται πως ήταν γύρω στα 2 με 3 μέτρα. Για να μην καταρρέουν τα τοιχώματα από άμμο, οι μηχανικοί έσκαβαν δίνοντας στα πρανή επικλινή κλίση, μια πολύ προχωρημένη τεχνική για την εποχή. 

Μετά το πέρασμα του περσικού στόλου, η διώρυγα εγκαταλείφθηκε. Καθώς δεν συντηρούνταν, οι λάσπες, τα χώματα και η βλάστηση την μπάζωσαν μέσα σε λίγες δεκαετίες. Σήμερα, η διώρυγα είναι εντελώς επιχωματωμένη και δεν υπάρχει ορατό νερό. Ωστόσο, το αποτύπωμά της είναι ξεκάθαρα ορατό από ψηλά, καθώς το έδαφος στο σημείο εκείνο σχηματίζει μια χαμηλή κοιλάδα ανάμεσα στα Νέα Ρόδα και την Τρυπητή. Στις αρχές της δεκαετίας του 1990, βρετανικές και ελληνικές αρχαιολογικές έρευνες με τη χρήση γεωφυσικών μεθόδων επιβεβαίωσαν την ακριβή της πορεία και τη δομή της κάτω από το έδαφος.

Μετά την υποταγή της Ελληνικής χερσονήσου στους Ρωμαίους, οι αρχαίες πόλεις άρχισαν να παρακμάζουν και να ερημώνουν.

Κατά τους πρώτους βυζαντινούς αιώνες, η περιοχή υπέστη σφοδρές επιθέσεις από Ερούλους, Γότθους και αργότερα από Άραβες πειρατές (τον 7ο-8ο αιώνα). Οι εναπομείναντες κάτοικοι εγκατέλειψαν τη χερσόνησο για να σωθούν. Η περιοχή μετατράπηκε σε έναν άγριο, ακατοίκητο και πυκνόφυτο τόπο, ιδανικό για απομόνωση.

Λόγω της ερήμωσης και της άγριας φύσης, ο Άθως έγινε πόλος έλξης για ανθρώπους που ήθελαν να αφιερωθούν στον Θεό μακριά από τον κόσμο. Οι πρώτοι μοναχοί έφτασαν γύρω στον 7ο αιώνα. Πολλοί από αυτούς ήταν πρόσφυγες που έφευγαν από την Αίγυπτο, την Παλαιστίνη και τη Συρία λόγω των αραβικών κατακτήσεων, ή αργότερα από την Κωνσταντινούπολη λόγω της Εικονομαχίας. Οι ασκητές ζούσαν σε σπηλιές, πρόχειρες καλύβες ή κουφάλες δέντρων, απομονωμένοι ο ένας από τον άλλο. Τρέφονταν με άγρια χόρτα και καρπούς. Ο Άγιος Πέτρος ο Αθωνίτης, θεωρείται ο πρώτος επώνυμος ερημίτης (9ος αιώνας), ο οποίος έζησε σε μια σπηλιά για 53 χρόνια σε απόλυτη απομόνωση. Ο Άγιος Ευθύμιος ο Νέος ίδρυσε την πρώτη μικρή οργανωμένη μορφή κοινότητας (Λαύρα) στην περιοχή, προετοιμάζοντας το έδαφος για τον 10ο αιώνα. 

Η ίδρυση των πρώτων οργανωμένων ιερών μονών στο Άγιον Όρος τοποθετείται στο δεύτερο μισό του 10ου αιώνα. 

Η Ιερά Μονή Μεγίστης Λαύρας (963 μ.Χ.) είναι η πρώτη και αρχαιότερη μονή στην ιστορία και ιεραρχία του Αγίου Όρους. Η ίδρυσή της σηματοδότησε το πέρασμα από την απομονωμένη ζωή των ερημιτών στον οργανωμένο, κοινοβιακό μοναχισμό. Ιδρύθηκε από τον Άγιο Αθανάσιο τον Αθωνίτη με τη χρηματοδότηση και την υποστήριξη του στενού του φίλου και μετέπειτα βυζαντινού αυτοκράτορα, Νικηφόρου Φωκά. Η Ιερά Μονή Βατοπαιδίου (Μεταξύ 972 και 980 μ.Χ.) αποτελεί τη δεύτερη μονή στην ιεραρχική τάξη του Άθω. Χτίστηκε λίγα χρόνια μετά τη Μεγίστη Λαύρα πάνω σε ερείπια αρχαίων κτισμάτων. Ιδρύθηκε από τρεις πλούσιους άρχοντες από την Αδριανούπολη που έγιναν μοναχοί και μαθητές του Αγίου Αθανασίου, τον Αθανάσιο, τον Νικόλαο και τον Αντώνιο. Η Ιερά Μονή Ιβήρων (976 μ.Χ.) είναι η τρίτη κατά σειρά μονή της Αθωνικής Πολιτείας. Ιδρύθηκε από Γεωργιανούς (Ιβήρες) μοναχούς, με κυριότερους τον Ιωάννη τον Ίβηρα και τον στρατηγό Ιωάννη Τορνίκιο. Η ίδρυσή της επιβεβαίωσε τον πολυπολιτισμικό και ορθόδοξο χαρακτήρα που άρχισε να αποκτά το Άγιον Όρος.

Αρχικά, οι βυζαντινοί αυτοκράτορες αναφέρονταν στην περιοχή απλώς ως «Όρος». Το 885 μ.Χ., ο αυτοκράτορας Βασίλειος Α΄ ο Μακεδών όρισε τη χερσόνησο ως αποκλειστικό τόπο διαμονής μοναχών. Η ονομασία «Άγιον Όρος» εμφανίζεται για πρώτη φορά σε επίσημο κρατικό έγγραφο στο Β΄ Τυπικό του αυτοκράτορα Κωνσταντίνου Θ΄ του Μονομάχου. Ο αυτοκράτορας Αλέξιος Α΄ Κομνηνός εξέδωσε χρυσόβουλο το 1144, που όριζε ρητά: «Εφεξής το όνομα του Άθω καλείσθαι Άγιον Όρος παρά πάντων». Έκτοτε, η ονομασία επικράτησε οριστικά. Η λέξη «Άγιον» αποδόθηκε επειδή ολόκληρη η χερσόνησος απομονώθηκε από τον υπόλοιπο κόσμο και αφιερώθηκε αποκλειστικά στη λατρεία του Θεού, γεμίζοντας με δεκάδες μοναστήρια και σκήτες. Σύμφωνα με την εκκλησιαστική παράδοση, η Παναγία, συνοδευόμενη από τον Άγιο Ιωάννη τον Ευαγγελιστή, βγήκε στην ακτή του Άθω λόγω θαλασσοταραχής. Εντυπωσιασμένη από την ομορφιά του τοπίου, ζήτησε από τον Υιό της να της παραχωρήσει το βουνό. Εκείνος της απάντησε: «Έστω ο τόπος ούτος κλήρος σός και περιβόλιον σόν και παράδεισος, έτι δε και λιμήν σωτηρίας των θελόντων σωθήναι». (Ας είναι ο τόπος αυτός δικό σου μερίδιο, δικό σου περιβόλι και παράδεισος, και ακόμα λιμάνι σωτηρίας για όσους θέλουν να σωθούν).

Η παράδοση αυτή διαμόρφωσε όλη τη μετέπειτα ιστορία και τους κανόνες της Αθωνικής Πολιτείας. Σύμφωνα με την εκκλησιαστική παράδοση, ο Άθως είναι το «Περιβόλι της Παναγίας». Η Θεοτόκος θεωρείται η μοναδική «Βασίλισσα» και «Ηγουμένη» του τόπου. Το Άβατο αποτελεί ένδειξη απόλυτου σεβασμού προς το πρόσωπό Της. Το άβατο καθιερώθηκε επίσημα με το Τυπικό του Τσιμισκή (972 μ.Χ.) και το Τυπικό του Κωνσταντίνου Μονομάχου (1045 μ.Χ.), τα οποία απαγόρευαν την είσοδο σε γυναίκες, παιδιά, ευνούχους, ακόμη και σε θηλυκά ζώα. Το Άβατο προστατεύεται ρητά από το Άρθρο 105 του Συντάγματος της Ελλάδος, το οποίο κατοχυρώνει το αυτοδιοίκητο καθεστώς του Αγίου Όρους. Σύμφωνα με το Νoμοθετικό Διάταγμα του 1953 (άρθρο 43β), η παραβίαση του αβάτου από γυναίκα αποτελεί ποινικό αδίκημα και επισύρει ποινή φυλάκισης από δύο μήνες μέχρι ένα έτος.

Παρόλα αυτά υπήρξαν γυναίκες στην ιστορία που έσπασαν το άβατο. Η Μαρίζ Σουαζί, γαλλίδα δημοσιογράφος και συγγραφέας,  μεταμφιέστηκε σε άνδρα (ναύτη) και κατάφερε να μείνει για έναν μήνα στη Μονή Ξηροποτάμου (1929). Αργότερα έγραψε το βιβλίο «Ένας μήνας με τους άνδρες στο Άγιον Όρος», προκαλώντας παγκόσμιο σάλο. Η Αλίκη Διπλαράκου η πρώτη Ελληνίδα που εκλέχθηκε Μις Ευρώπη. Κατά τη διάρκεια κρουαζιέρας με θαλαμηγό εφοπλιστή το 1930, μεταμφιέστηκε σε άνδρα, αποβιβάστηκε κρυφά στην ακτή και επισκέφθηκε τη Μονή Βατοπαιδίου. Η Μαλβίνα Καράλη η γνωστή Ελληνίδα δημοσιογράφος και συγγραφέας ντύθηκε άνδρας και εισήλθε στο Άγιο Όρος το 1990, θέλοντας να διαμαρτυρηθεί για την συνέχιση της νομοθεσίας του άβατου.

Η Ελένη, σύζυγος του Στεφάνου Δουσάν βασίλισσα της Σερβίας κατέφυγε στον Άθω για να σωθεί από τη θανατηφόρα πανδημία της πανώλης (Μαύρος Θάνατος) το 1347. Για να μην πατήσει το πόδι της στο έδαφος και παραβιαστεί το Άβατο, οι μοναχοί τη μετέφεραν μέσα σε φορείο και διέμεινε στη Μονή Χιλανδαρίου χωρίς να αγγίξει τη γη.

Σήμερα ο μόνος νόμιμος τρόπος για να προσεγγίσουν οι γυναίκες την περιοχή είναι οι οργανωμένες θαλάσσιες κρουαζιέρες. Τα πλοία τηρούν αυστηρά την απόσταση των 500 μέτρων από την ακτή.