Το Βιβλίο της Ανησυχίας.

Οδηγός Επιβίωσης στην Υπαρξιακή Πλήξη: «Το Βιβλίο της Ανησυχίας».

Υπάρχουν βιβλία που τα διαβάζεις για να περάσει η ώρα και βιβλία που, όταν τα κλείνεις, συνειδητοποιείς ότι άλλαξαν τον τρόπο που κοιτάζεις τον κόσμο. Το «Βιβλίο της Ανησυχίας» (Livro do Desassossego) του Πορτογάλου ποιητή, συγγραφέα και στοχαστή Φερνάντο Πεσσόα ανήκει ξεκάθαρα στη δεύτερη κατηγορία.

Δεν πρόκειται για ένα κλασικό μυθιστόρημα με πλοκή, αρχή και τέλος. Είναι ένα σπονδυλωτό «αντι-μυθιστόρημα»· ένα μωσαϊκό από ημερολογιακές σημειώσεις, αφορισμούς και φιλοσοφικούς στοχασμούς που γράφτηκαν σε διάσπαρτα χαρτιά και βρέθηκαν μέσα σε ένα ξύλινο μπαούλο μετά τον θάνατο του συγγραφέα. Όσο ζούσε, ο Πεσσόα δημοσίευσε ελάχιστο μέρος του τεράστιου έργου του, ελάχιστα μόνο κείμενα σε λογοτεχνικά περιοδικά, και το μοναδικό ολοκληρωμένο το βιβλίο του "Το Μήνυμα" (Mensagem). Όπως γράφει και δικαιολογείται ο ίδιος στο "Βιβλίο της Ανησυχίας": «Αποδέχομαι τη ζωή ως ένα πανδοχείο όπου πρέπει να περιμένω μέχρι να φτάσει η άμαξα του τάφου... Αν αφήσω πίσω μου γραμμένα πράγματα, αυτό οφείλεται στο ότι το γράψιμο ήταν η διασκέδασή μου, όχι επειδή ήθελα να επηρεάσω τον κόσμο.» Μετά τον θάνατό του το 1935, βρέθηκε στο σπίτι του ένα ξύλινο μπαούλο που περιείχε πάνω από 25.000 χειρόγραφα, σημειώσεις, ποιήματα και πεζά κείμενα. Η σταδιακή ταξινόμηση και έκδοση αυτών των κειμένων μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο αποκάλυψε το μέγεθος του έργου του και τον καθιέρωσε παγκοσμίως. Το "Βιβλίο της Ανησυχίας" που θεωρείται και το κορυφαίο πεζογράφημά του, εκδόθηκε για πρώτη φορά στην Πορτογαλία το 1982, δηλαδή 47 χρόνια μετά τον θάνατο του. Στην πιο πρόσφατη και πιο έγκυρη πορτογαλική εκδοχή του, εκείνη του άοκνου μελετητή του Πεσσόα, Ρίτσαρντ Ζένιθ το βιβλίο περιλαμβάνει 481 αποσπάσματα του έργου του Πεσσόα. “Αυτό που έχουμε μπροστά μας”, γράφει ο Ρ. Ζενίθ, “είναι το βιβλίο-όνειρο, το βιβλίο-απελπισία, το αντι-βιβλίο, πέρα από οποιαδήποτε λογοτεχνία. Αυτό που έχουμε σ’ αυτές τις σελίδες είναι η μεγαλοφυΐα του Πεσσόα στο απόγειό της”. Σκέψεις, αποφθέγματα, όνειρα, ιστορίες, περιγραφές, ένα μαγικό βιβλίο που μαγνητίζει.

Πίσω από τις λέξεις στο βιβλίο αυτό κρύβεται ο Μπερνάρντο Σοάρες, ένα από τα διασημότερα "ετερώνυμα" του Πεσσόα. Ένας μοναχικός βοηθός λογιστή στη Λισαβόνα, που μετατρέπει τη ρουτίνα του σε καθαρή ποίηση.

Τα ετερώνυμα είναι η πιο συγκλονιστική λογοτεχνική επινόηση του Φερνάντο Πεσσόα. Δεν ήταν απλά ψευδώνυμα, αλλά πλήρεις, αυτόνομοι χαρακτήρες που δημιούργησε ο ίδιος, καθένας με τη δική του ζωή, ηλικία, εμφάνιση, θρησκεία, πολιτική ιδεολογία και -το κυριότερο- εντελώς διαφορετικό στυλ γραφής. Ο ίδιος ο Πεσσόα έλεγε ότι δεν έγραφε ως ο εαυτός του, αλλά ότι λειτουργούσε σαν ένας «θεατρικός συγγραφέας» που άφηνε αυτούς τους χαρακτήρες να μιλήσουν μέσα από το χέρι του. Επινόησε πάνω από 70 ετερώνυμα, αλλά οι τέσσερις κεντρικοί χαρακτήρες "ετερώνυμα" του έργου του ήταν οι εξής:

1. Alberto Caeiro (Αλμπέρτο Καέιρο): Ένας απλός επαρχιώτης χωρίς ιδιαίτερη μόρφωση, που ζούσε στη φύση. Πέθανε νέος από φυματίωση. Θεωρούνταν ο «Δάσκαλος» όλων των άλλων ετερωνύμων (ακόμα και του ίδιου του Πεσσόα). Έγραφε σε ελεύθερο στίχο, με απλή και καθαρή γλώσσα. Στην γραφή του αποθεώνει τις αισθήσεις. Πίστευε ότι τα πράγματα δεν έχουν κρυμμένα νοήματα: «ένα δέντρο είναι απλά ένα δέντρο». Απέρριπτε τη φιλοσοφία και τη μεταφυσική.

2. Álvaro de Campos (Άλβαρο ντε Κάμπος): Ένας κοσμοπολίτης, εκκεντρικός ναυτικός μηχανικός που σπούδασε στη Γλασκόβη και ταξίδεψε στην Ανατολή. Το στυλ του ήταν μοντερνιστικό, φουτουριστικό και ορμητικό. Χρησιμοποιεί μεγάλους, χειμαρρώδεις στίχους. Ξεκίνησε ως υμνητής της τεχνολογίας, των εργοστασίων, της ταχύτητας και του μοντέρνου κόσμου. Σταδιακά, όμως, μετατράπηκε σε έναν βαθιά μελαγχολικό άνθρωπο, γεμάτο υπαρξιακή μοναξιά, νοσταλγία και απογοήτευση.

3. Ricardo Reis (Ρικάρντο Ρέις): Ένας γιατρός, βαθιά μορφωμένος, ο οποίος αυτοεξορίστηκε στη Βραζιλία λόγω των μοναρχικών του πεποιθήσεων. Το στυλ του κλασικιστικό. Γράφει με αυστηρή γεωμετρική δομή, λόγια γλώσσα και χρησιμοποιεί σταθερές ποιητικές φόρμες (ωδές), επηρεασμένος από τον Λατίνο ποιητή Οράτιο. Η φιλοσοφία του: Επικούρειος και Στωικός. Πίστευε στη μοίρα, στην αποδοχή του θανάτου και στην αναζήτηση της ήρεμης απόλαυσης της στιγμής (Carpe Diem), χωρίς όμως έντονα πάθη.

4. Το «Ημι-ετερώνυμο»- Bernardo Soares (Μπερνάρντο Σοάρες): Ο Πεσσόα δεν τον θεωρούσε πλήρες ετερώνυμο, αλλά ημι-ετερώνυμο, επειδή, όπως έλεγε, η προσωπικότητά του δεν διέφερε από τη δική του, απλώς ήταν ακρωτηριασμένη. Ο Σοάρες -ένας μοναχικός βοηθός λογιστή στη Λισαβόνα- είναι ο υποτιθέμενος συγγραφέας του "Βιβλίου της Ανησυχίας".

Το «Βιβλίο της Ανησυχίας» δεν είναι ένα κλασικό μυθιστόρημα με αρχή, μέση και τέλος, αλλά μια «αυτοβιογραφία χωρίς γεγονότα». Θεωρείται ένα από τα κορυφαία αριστουργήματα της παγκόσμιας λογοτεχνίας του 20ού αιώνα. Αποτελείται από εκατοντάδες ανεξάρτητα αποσπάσματα, σκέψεις, ημερολογιακές σημειώσεις και πεζά ποιήματα. Λόγω της δομής του, δεν χρειάζεται να διαβαστεί με τη σειρά των σελίδων του. Μπορεί κανείς να το ανοίξει σε οποιαδήποτε σελίδα και να διαβάσει αυτόνομες σκέψεις. Ο συγγραφέας του, Σοάρες (το ημι-ετερώνυμο δηλαδή του Πεσσόα), περνά τις μέρες του κλεισμένος σε ένα λογιστικό γραφείο ή στο μικρό του δωμάτιο, παρατηρώντας τη βροχή και την κίνηση στους δρόμους της Λισαβόνας. Μέσα από αυτή την καθημερινότητα, το βιβλίο εξερευνά:

-Την υπαρξιακή μελαγχολία και τη μοναξιά.

-Τη δύναμη του ονείρου και της φαντασίας ως τη μόνη πραγματική διαφυγή από την ανιαρή ζωή.

-Την έννοια της αδιαφορίας για τη δράση (ο ήρωας προτιμά να σκέφτεται και να ονειρεύεται, παρά να ζει πραγματικά).

Ο Έρωτας ως Καθρέφτης του Εαυτού μας.

Για τον Πεσσόα/ Σοάρες, ο έρωτας δεν είναι η ένωση δύο ανθρώπων, αλλά μια εσωτερική, μοναχική διαδικασία. Δεν ερωτευόμαστε ποτέ τον άλλον, αλλά την ιδέα που πλάθουμε γι' αυτόν.

«Αγαπάμε κανέναν ποτέ; Αυτό που αγαπάμε είναι η ιδέα που έχουμε για κάποιον. Αγαπάμε μια δική μας έννοια — εντέλει, αγαπάμε τον εαυτό μας. Αυτό ισχύει σε όλο το φάσμα του έρωτα. Στον σαρκικό έρωτα, που είναι ο πιο φυσικός, αναζητάμε τη δική μας ηδονή μέσω ενός ξένου σώματος. Στον έρωτα που δεν είναι σαρκικός, αναζητάμε τη δική μας έκσταση μέσω μιας δικής μας ιδέας. [...] Ο άλλος άνθρωπος είναι απλώς το τοπίο μέσα από το οποίο περνάει το όνειρό μας. [...] Προτιμώ να αγαπώ στοχαστικά, να κρατάω τον έρωτα σαν μια μακρινή, ανέγγιχτη εικόνα. Έτσι, δεν κινδυνεύει ποτέ να καταστραφεί από την πεζή πραγματικότητα.»

Σύμφωνα με τον Πεσσόα/ Σοάρες, η πραγματική επαφή φέρνει τη φθορά και την απογοήτευση. Η μόνη αγάπη που μένει αναλλοίωτη είναι εκείνη που παραμένει μια μακρινή, ανέγγιχτη εικόνα μέσα στο μυαλό μας. Η πραγματική επαφή φέρνει απογοήτευση. Η πλατωνική, απόμακρη αγάπη παραμένει για πάντα τέλεια.

Η φιλοσοφία του Πεσσόα/ Σοάρες για τη φύση.

Η φύση δεν έχει αντικειμενική υπόσταση για τον Πεσσόα. Είναι απλώς ένας λευκός καμβάς όπου προβάλλουμε τα συναισθήματα και τις σκέψεις μας. Ενώ ο Μπερνάρντο Σοάρες βλέπει τη φύση φιλοσοφικά και μελαγχολικά, ένα άλλο διάσημο ετερώνυμο του Πεσσόα, ο Αλμπέρτο Καέιρο (ο «δάσκαλος»), λάτρευε τη φύση καθαρά, χωρίς σκέψη, λέγοντας ότι «τα πράγματα δεν έχουν κρυφό νόημα, απλώς υπάρχουν». Αντίθετα ο Μπερνάρντο Σοάρες (Πεσσόα) εξηγεί πώς η ομορφιά της φύσης υπάρχει μόνο επειδή εμείς τη νιώθουμε, μετατρέποντάς τη σε έναν καθρέφτη της ανθρώπινης ψυχής:

«Η φύση είναι η διαφορά ανάμεσα στο τι είμαστε και στο τι φανταζόμαστε ότι είμαστε. Το τοπίο δεν υπάρχει· υπάρχει μόνο η δική μας αντίληψη γι' αυτό. Ένα κομμάτι γης, ένα ηλιοβασίλεμα, η βροχή που πέφτει στο τζάμι - όλα αυτά είναι καταστάσεις της ψυχής μας. Όταν λέω ότι η φύση είναι όμορφη, εννοώ ότι νιώθω όμορφα κοιτάζοντάς την. Η φύση δεν έχει δική της καρδιά· δανείζεται τη δική μας. Κοιτάζω τα δέντρα και τα σύννεφα και συνειδητοποιώ ότι η ειρήνη που βλέπω σε αυτά είναι απλώς η δική μου ανάγκη για γαλήνη. Το μόνο που υπάρχει πραγματικά είναι το συναίσθημα του να υπάρχεις.»

Η φιλοσοφία του Πεσσόα/ Σοάρες για τη μοναξιά.

Η μοναξιά στο έργο του Πεσσόα/ Σοάρες δεν είναι μια απλή έλλειψη παρέας, αλλά μια βαθιά υπαρξιακή συνθήκη. Ο Πεσσόα/ Σοάρες νιώθει εγκλωβισμένος τόσο ανάμεσα στους ανθρώπους όσο και μέσα στον ίδιο του τον εαυτό. Για τον Πεσσόα/ Σοάρες, η κοινωνική επαφή απαιτεί μια «μάσκα» που κουράζει και περιορίζει την εσωτερική ελευθερία του ατόμου. Η μοναξιά του Πεσσόα/ Σοάρες δεν είναι μόνο κοινωνική αλλά και εσωτερική. Δεν νιώθει αποκομμένος μόνο από τους άλλους, αλλά δυσκολεύεται να αναγνωρίσει και τον ίδιο του τον εαυτό. Ο Μπερνάρντο Σοάρες περιγράφει τη μοναξιά όχι απλώς ως την έλλειψη ανθρώπων, αλλά ως μια βαθιά, υπαρξιακή κατάσταση απομόνωσης του εαυτού:

«Η μοναξιά με τρομάζει, αλλά η συντροφιά των ανθρώπων με κουράζει. Η παρουσία ενός άλλου ανθρώπου εκτρέπει τις σκέψεις μου· νιώθω ότι χάνω την ελευθερία μου, επειδή πρέπει να υπάρχω για εκείνον. Είμαι απομονωμένος ακόμα και όταν βρίσκομαι ανάμεσα σε άλλους. Η πραγματική μοναξιά δεν είναι να είσαι μόνος στο δωμάτιό σου· είναι το να συνειδητοποιείς ότι κανένας άνθρωπος δεν μπορεί να καταλάβει πλήρως την ψυχή σου. [...] Χτίζω γύρω μου τείχη από όνειρα για να προστατευτώ από την πεζότητα του κόσμου. Είμαι ένας ξένος για τους άλλους, αλλά, το χειρότερο απ' όλα, είμαι ένας ξένος και για τον ίδιο μου τον εαυτό.»

Η φιλοσοφία του Πεσσόα/ Σοάρες για τη δράση και την αδιαφορία. 

Στο «Βιβλίο της Ανησυχίας», η δράση και η αδιαφορία αποτελούν δύο κεντρικούς άξονες της φιλοσοφίας του Φερνάντο Πεσσόα (μέσω του Μπερνάρντο Σοάρες). Για τον συγγραφέα, η πράξη και η δράση θεωρούνται πηγές πνευματικού περιορισμού, ενώ η αδιαφορία και η παραίτηση αναδεικνύονται ως η απόλυτη μορφή εσωτερικής ελευθερίας: 

«Είμαι αναγκασμένος να επιλέξω ανάμεσα σε αυτό που απεχθάνομαι -είτε στο όνειρο, που η ευφυΐα μου μισεί, είτε στη δράση, που η ευαισθησία μου σιχαίνεται· είτε στη δράση, για την οποία δεν γεννήθηκα, είτε στο όνειρο, για το οποίο κανείς δεν γεννήθηκε. Απεχθανόμενος και τα δύο, δεν επιλέγω κανένα· αλλά, επειδή σε ορισμένες περιπτώσεις πρέπει είτε να ονειρευτώ είτε να δράσω, ανακατεύω το ένα με το άλλο. Για μένα, η δράση είναι μια ασθένεια της θέλησης. Οι άνθρωποι της δράσης είναι οι αιχμάλωτοι της πραγματικότητας. Προτιμώ την τέλεια, τη γαλήνια αδιαφορία. Όταν συνειδητοποιείς ότι ο κόσμος είναι μια ψευδαίσθηση, γεννιέται μέσα σου μια εκλεπτυσμένη και βαθιά αδιαφορία για όλες τις καταστροφές και τις αναποδιές της ζωής. Η παραίτηση είναι ο μόνος δικός μου τρόπος δράσης.»

Ο Πεσσόα/ Σοάρες αντιμετωπίζει την δράση ως φυλακή: ο Σοάρες πιστεύει ότι οι άνθρωποι που δρουν συνεχώς, το κάνουν επειδή αδυνατούν να σκεφτούν ή να νιώσουν σε βάθος. Η δράση σε αναγκάζει να συμβιβαστείς με τους κανόνες του κόσμου, χάνοντας την εσωτερική σου αυτονομία: «Το να δρας, ιδού η πραγματική αυτοκτονία. Η μόνη ευγενής προσπάθεια είναι η αποχή.» Η αδιαφορία (ή η "αισθητική της παραίτησης") δεν είναι απλή τεμπελιά, αλλά μια συνειδητή φιλοσοφική στάση. Αντιμετωπίζοντας τη ζωή σαν ένα όνειρο ή μια θεατρική παράσταση, ο Πεσσόα/ Σοάρες καταφέρνει να μην πληγώνεται από τις αποτυχίες της πραγματικότητας.

Η "παραίτηση" ως "πράξη": Σε μια από τις πιο διάσημες φράσεις του βιβλίου, σημειώνεται ότι η άρνηση του να δράσεις, το να μένεις απλός θεατής, είναι η πιο ισχυρή και επαναστατική μορφή δράσης που διαθέτει ο σκεπτόμενος άνθρωπος.

Ο «Ακίνητος Ταξιδιώτης»: Αυτή η στάση εξηγεί και γιατί ο Πεσσόα/ Σοάρες σιχαίνεται τα ταξίδια στον πραγματικό κόσμο. Όπως γράφει, «ταξίδι είναι ο ίδιος ο ταξιδιώτης. Αυτό που βλέπουμε δεν είναι αυτό που βλέπουμε, αλλά αυτό που είμαστε». Γιατί να τρέξει κανείς στο Παρίσι ή στην Κίνα, όταν μπορεί να ζήσει ολόκληρα σύμπαντα κοιτάζοντας απλώς τη βροχή να πέφτει στα τζάμια ενός λογιστικού γραφείου στη Λισαβόνα;

«Κουβαλάω πάνω μου μια μόνιμη αίσθηση κόπωσης, όχι από τη δουλειά ή τη ζωή, αλλά από την ίδια την ύπαρξη... Η μοναξιά με τρομάζει, αλλά η συντροφιά των ανθρώπων με κουράζει ακόμα περισσότερο... Όλοι μας είμαστε νησιά στον ωκεανό της ζωής, ανίκανοι να επικοινωνήσουμε πραγματικά μεταξύ μας... Τα όνειρά μου είναι το πιο ασφαλές καταφύγιο, γιατί δεν κοστίζουν τίποτα και είναι αδύνατον να πραγματοποιηθούν... Ποτέ δεν αγάπησα παρά μόνο τα όνειρά μου. Τίποτα άλλο δεν έχει για μένα πραγματική υπόσταση εκτός από τα δικά μου οράματα... Επειδή ξέρω πολύ καλά ότι η πραγματικότητα είναι φτωχή, προτιμώ να τη φαντάζομαι παρά να τη ζω... Η ελευθερία είναι η δυνατότητα της απομόνωσης. Αν δεν μπορείς να ζήσεις μόνος, γεννήθηκες σκλάβος...»