Κόκκιν’ αχείλι εφίλησα...

"Κόκκιν’ Αχείλι Εφίλησα": Όταν το Δημοτικό Τραγούδι Συνάντησε τον Υπερρεαλισμό.

Ποιος είπε ότι ο υπερρεαλισμός γεννήθηκε στο Παρίσι τον 20ό αιώνα; Αν ανοίξει κανείς τις σελίδες της ελληνικής λαϊκής παράδοσης, θα ανακαλύψει ότι οι ανώνυμοι δημιουργοί των δημοτικών μας τραγουδιών είχαν ήδη βρει τον πιο ακραίο, ποιητικό και «σουρεάλ» τρόπο για να μιλήσουν για το απόλυτο συναίσθημα: τον έρωτα.

Αφορμή για αυτό το ταξίδι στέκεται το μνημειώδες έργο του Παντελή Μπουκάλα, «Κόκκιν' αχείλι εφίλησα: Το ταξίδι του φιλιού και ο έρωτας σαν υπερβολή», που κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Άγρα και αποτελεί τον τρίτο τόμο της εξαιρετικής σειράς του συγγραφέα «Πιάνω γραφή να γράψω... Δοκίμια για το δημοτικό τραγούδι». Σε αυτό το τρίτο δοκίμιο της σειράς, ξεπερνώντας τις 850 σελίδες έρευνας γύρω από την ερωτική έκφραση στη λαϊκή μας παράδοση, ο συγγραφέας αποδεικνύει ότι ο έρωτας στην παράδοσή μας δεν ήταν ποτέ «μετρημένος». Ήταν πάντα μια υπέροχη υπερβολή.

Ένα φιλί που βάφει τον κόσμο κόκκινο.

Όλοι ξέρουμε τους στίχους του πασίγνωστου παραδοσιακού τραγουδιού:

«Κόκκιν’ αχείλι εφίλησα, κι έβαψε το δικό μου,

και στο μαντήλι το’ συρα, κι έβαψε το μαντίλι,

και σε ποτάμι το ’πλυνα, και έβαψε το ποτάμι

έβαψεν η άκρη του γιαλού κι η μέση του πελάγου

Κατέβη ο αϊτός να πιει νερό κι έβαψε τα φτερά του

κι έβαψε ο ήλιος ο μισός και το φεγγάρι ακέριο...»

Σκεφτείτε την εικόνα: Ένα και μόνο φιλί έχει τόση δύναμη, που το κόκκινο χρώμα μεταφέρεται από τα χείλη στο μαντήλι, από εκεί στο ποτάμι, μετά στη θάλασσα, βάφοντας τελικά ολόκληρο τον κόσμο. Αυτό δεν είναι απλή υπερβολή· είναι καθαρός, ονειρικός υπερρεαλισμός. Η φύση ολόκληρη υποτάσσεται και αλλάζει μορφή μπροστά στο πάθος δύο ανθρώπων. Το φιλί εδώ δεν είναι απλώς μια τρυφερή κίνηση. Είναι μια «ασυγκράτητη» μεταδοτική δύναμη που αλλάζει το χρώμα ολόκληρης της φύσης, από το μαντήλι και το ποτάμι, μέχρι την άκρη του γιαλού και τη μέση του πελάγους.

Ο έρωτας ως υπερβολή.

Στο δημοτικό τραγούδι, ο έρωτας δεν χωράει σε κοινωνικά καλούπια ή λογικά όρια. Είναι μια δύναμη που:

-Παραμορφώνει την πραγματικότητα.

-Γκρεμίζει γέφυρες και στεριές.

-Ενώνει το φυσικό με το μεταφυσικό.

Οι λαϊκοί ποιητές δεν φοβόντουσαν το συναίσθημα. Αντίθετα, χρησιμοποιούσαν την υπερβολή για να δείξουν ότι ο αληθινός έρωτας είναι πάντα «παράλογος», διεκδικητικός και κοσμογονικός. Ο λαϊκός δημιουργός χρησιμοποιεί το σχήμα της υπερβολής με απόλυτη φυσικότητα. Ο έρωτας δεν συμορφώνεται· ξεχειλίζει, παραμορφώνει και αναμορφώνει την πραγματικότητα, αγγίζοντας τα όρια του υπερρεαλισμού.

Το χωροχρονικό ταξίδι.

Ο Μπουκάλας πραγματοποιεί μια βαθιά περιπλάνηση στον χρόνο και στον χώρο της δημώδους λογοτεχνίας. Αναλύει πώς το κόκκινο χρώμα συνδέθηκε άρρηκτα με το πάθος, το αίμα και τη ζωή. Αποδεικνύει ότι η λαϊκή ποίηση είχε ήδη γεννήσει στοιχεία που αιώνες μετά θα απασχολούσαν τους υπερρεαλιστές και τους πρωτοπόρους της ψυχολογίας.

Αν ο Φρόυντ ήξερε... ελληνικά.

Το πιο ανατρεπτικό στοιχείο στην έρευνα του Μπουκάλα είναι η σύνδεση της λαϊκής ποίησης με την ψυχανάλυση. Αναλύοντας πιο «σκοτεινά» δημοτικά τραγούδια (όπως αυτά που αγγίζουν το ταμπού της αιμομιξίας ή των απαγορευμένων σχέσεων), ο συγγραφέας σημειώνει με χιούμορ κάτι μοναδικό: Αν ο Σίγκμουντ Φρόυντ είχε μελετήσει το ελληνικό δημοτικό τραγούδι, ίσως να είχε διατυπώσει το «Οιδιπόδειο Σύμπλεγμα» πολύ νωρίτερα και με πολύ μεγαλύτερη ποιητική διαύγεια! 

Γιατί μας αφορά σήμερα;

Σε μια εποχή που οι σχέσεις συχνά αναλύονται με όρους «red flags» και ψυχρής λογικής, το δημοτικό τραγούδι μας θυμίζει την ομορφιά του να χάνεσαι μέσα στο πάθος. Μας θυμίζει ότι ο έρωτας, για να είναι ζωντανός, πρέπει να έχει κάτι από την υπερβολή που λυγίζει τα ποτάμια και βάφει τις θάλασσες.