Bolero.

"Bolero" του Milo Manara: Ένα Εικαστικό Δοκίμιο για τη Μοίρα του Ανθρώπινου Είδους. 

Όταν η τέχνη των κόμικς αποδεσμεύεται από τη συμβατική αφηγηματική δομή, αποκτά τη δύναμη να λειτουργήσει ως ένα βαθύ φιλοσοφικό εργαλείο. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί το Bolero (1999) του Milo Manara, ένα έργο που ξεπερνά τα όρια των εικονογραφημένων ιστοριών και μετατρέπεται σε ένα οπτικό δοκίμιο γύρω από την πορεία του ανθρώπινου πολιτισμού. Ο κορυφαίος Ιταλός σχεδιαστής, αναγνωρισμένος παγκοσμίως για την ανάδειξη του αισθησιασμού, επιλέγει εδώ να καταργήσει εντελώς τον λόγο. Μέσα από 40 σελίδες καθαρής εικόνας, παραδίδει μια πανοραμική, βουβή ανατομία της ανθρώπινης ιστορίας, η οποία δεν βασίζεται στις λέξεις, αλλά στον καθαρό εικαστικό ρυθμό.

Η δομική έμπνευση του έργου πηγάζει άμεσα από τη μουσική σύνθεση. Ο Manara δανείζεται τη φιλοσοφία του πασίγνωστου ορχηστρικού κομματιού Boléro του Maurice Ravel, μεταφράζοντας τις νότες σε γραμμές και χρώματα. Όπως η μουσική του Ravel οικοδομείται πάνω σε ένα επίμονο, επαναλαμβανόμενο μοτίβο που σταδιακά κλιμακώνεται σε ένα εκρηκτικό κρεσέντο, έτσι και η εικονογράφηση του Bolero ξετυλίγεται σαν μια ασταμάτητη, ρυθμική παρέλαση των ιστορικών εποχών. 

Η Μουσική Αρχιτεκτονική του Ravel ως Εικαστικός Ρυθμός.

Η σύνδεση του κόμικ με τη μουσική του Ravel βασίζεται σε τρεις συγκεκριμένους άξονες:

Ο Επαναλαμβανόμενος Ρυθμός (Ostinato): Το μουσικό έργο του Ravel στηρίζεται σε έναν επίμονο, αναλλοίωτο ρυθμό τυμπάνου (ταμπούρλο) που επαναλαμβάνεται 169 φορές. Στο έργο του Manara, τον ρόλο αυτού του ρυθμού αναλαμβάνει η ίδια η Ιστορία. Οι σελίδες διαδέχονται η μία την άλλη με μια σταθερή, μαθηματική νομοτέλεια: γέννηση, ακμή, σύγκρουση, πτώση. Ο χρόνος κυλά με τον ίδιο ακριβώς «χτύπο», ανεξάρτητα από το αν βρισκόμαστε στην Αρχαία Αίγυπτο ή στα χαρακώματα του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου.

Η Σταδιακή Κλιμάκωση (Crescendo): Το Boléro είναι διάσημο για το ορχηστρικό του crescendo. Ξεκινά σχεδόν ψιθυριστά από δύο μόνο όργανα και καταλήγει σε μια πανίσχυρη, θορυβώδη έκρηξη ολόκληρης της ορχήστρας. Ο Manara ακολουθεί πιστά αυτή τη δυναμική. Το graphic novel ξεκινά σε χαμηλούς τόνους, με την πρωτόγονη απλότητα των προϊστορικών ανθρώπων, όπου η βία και ο έρωτας είναι σχεδόν ενστικτώδη και βουκολικά. Όσο όμως ο πολιτισμός εξελίσσεται, η πολυπλοκότητα των εικόνων αυξάνεται, τα όπλα γίνονται πιο μαζικά, οι κοινωνίες πιο πυκνές και το σχέδιο πιο φορτισμένο, οδηγώντας σε ένα εικαστικό κρεσέντο που αποτυπώνει τη βιομηχανική και πολεμική παραφροσύνη του 20ού αιώνα.

Η Μελωδική Εναλλαγή: Στη σύνθεση του Ravel, δύο συγκεκριμένα μελωδικά θέματα (Α και Β) περνούν διαδοχικά από διαφορετικά όργανα, αλλάζοντας κάθε φορά ηχόχρωμα. Στο πινέλο του Manara, αυτά τα δύο θέματα προσωποποιούνται από τον Έρωτα και τον Θάνατο. Το «θέμα» του Έρωτα (η γυναικεία φιγούρα, η επιθυμία) και το «θέμα» του Θανάτου (ο στρατιώτης, το σπαθί, το τανκ) εναλλάσσονται διαρκώς. Αλλάζουν «όργανο» (ενδυμασίες, σκηνικά, ιστορικές περιόδους), αλλά η βασική τους μελωδία παραμένει τρομακτικά ίδια.

Με αυτόν τον τρόπο, ο Manara πετυχαίνει κάτι σπάνιο για την Ένατη Τέχνη: καταργώντας τα «μπαλονάκια» των διαλόγων, αναγκάζει τον αναγνώστη να «ακούσει» τις εικόνες. Το Bolero δεν διαβάζεται απλώς· βιώνεται ως μια οπτική συμφωνία όπου το μάθημα της ιστορίας συγχρονίζεται απόλυτα με τη γεωμετρία της μουσικής.

Η αφήγηση εκκινεί από την αυγή της ανθρωπότητας και τους Νεάντερταλ, διασχίζει το μεγαλείο και την παρακμή της Αρχαίας Αιγύπτου και της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, βυθίζεται στον σκοταδισμό του Μεσαίωνα, αναγεννάται στην έκρηξη των τεχνών και καταλήγει στη βιομηχανική φρίκη και την τεχνολογία του 20ού αιώνα.

Πίσω από αυτή τη συνεχή ιστορική αναδρομή κρύβεται μια σαφής δοκιμιακή θέση: ο άνθρωπος, ανεξαρτήτως εποχής, κοινωνικής εξέλιξης ή τεχνολογικού επιτεύγματος, παραμένει έρμαιο των ίδιων δύο πρωτόγονων και αναπόφευκτων ενστίκτων. Από τη μία πλευρά βρίσκεται ο Έρωτας (Eros), ως η κινητήριος δύναμη της δημιουργίας, της επιθυμίας, της σεξουαλικότητας και της διαιώνισης του είδους. Από την άλλη πλευρά κυριαρχεί η Βία (Thanatos), ως το ένστικτο της καταστροφής, του πολέμου, της επιβολής και του θανάτου. Αυτές οι δύο δυνάμεις δεν παρουσιάζονται σε απομόνωση, αλλά σε μια διαρκή, σχεδόν οργανική συνύπαρξη.

Ο Manara αποφεύγει την ηθικολογία και την εύκολη κριτική. Αντίθετα, χρησιμοποιώντας το απαράμιλλο, λεπτομερές του σχέδιο και μια αιθέρια αισθητική υδατογραφημάτων, χορογραφεί τη βαρβαρότητα δίπλα στην ομορφιά. Το χαρακτηριστικό αισθησιακό γυναικείο κορμί -σήμα κατατεθέν του καλλιτέχνη- λειτουργεί στο Bolero ως ένα ισχυρό σύμβολο: είναι η ίδια η ζωή, η φύση και η αναπαραγωγή, που πασχίζουν να επιβιώσουν και να ανθίσουν μέσα στο αιματηρό χάος που προκαλεί η ανθρώπινη απληστία και ο πόλεμος.

Σε μια εποχή όπου η επικοινωνία συχνά εγκλωβίζεται σε γλωσσικούς περιορισμούς, το Bolero καταφέρνει να γίνει οικουμενικό. Η απουσία κειμένου αίρει κάθε εθνικό ή γλωσσικό φραγμό, επιτρέποντας στο έργο να μιλήσει απευθείας στο υποσυνείδητο του αναγνώστη. Για τους μελετητές της Ένατης Τέχνης και τους συλλέκτες, η αρχική έκδοση από τον οίκο "Edizioni Di" παραμένει ένα σπάνιο κειμήλιο. Το έργο αυτό δεν αποτελεί απλώς μια επίδειξη τεχνικής αρτιότητας, αλλά μια βαθιά υπαρξιακή αντανάκλαση, αποδεικνύοντας ότι το πινέλο μπορεί να αποτυπώσει τη μοίρα του ανθρώπου με την ίδια ακρίβεια που το καταφέρνει ένα φιλοσοφικό κείμενο.