Το νόημα του νοήματος.

 

Υπάρχουν λέξεις που μοιάζουν με καθρέφτες· όσο τις κοιτάζεις, τόσο περισσότερο βλέπεις τον εαυτό σου μέσα τους. Μία από αυτές είναι το «νόημα». Όλοι το αναζητούν -στα βιβλία, στις θρησκείες, στον έρωτα, στην επιστήμη, στην πολιτική, ακόμη και στις πιο ασήμαντες καθημερινές κινήσεις. Κι όμως, όσο περισσότερο το πλησιάζουμε, τόσο περισσότερο μοιάζει να απομακρύνεται- σαν τον ορίζοντα.

Το νόημα δεν είναι αντικείμενο· δεν βρίσκεται κάπου κρυμμένο μέσα στον κόσμο όπως ένα νόμισμα στο χώμα. Είναι σχέση. Γεννιέται τη στιγμή που ο άνθρωπος κοιτάζει κάτι και αρνείται να το δεχτεί ως απλό γεγονός. Ένα δέντρο δεν είναι μόνο ξύλο και φύλλα· γίνεται μνήμη, σκιά, σύμβολο, πατρίδα, καταφύγιο. Ένα βλέμμα δεν είναι μόνο κίνηση των ματιών· γίνεται υπόσχεση, απειλή ή εξομολόγηση. Το νόημα είναι η δεύτερη ζωή των πραγμάτων.

Κάπου εκεί γεννιέται και ο συμβολισμός. Ο άνθρωπος δεν αρκείται ποτέ στην επιφάνεια· μετατρέπει τα πράγματα σε φορείς μιας κρυφής αλήθειας. Η φωτιά γίνεται κάθαρση, η θάλασσα ελευθερία ή λήθη, το φεγγάρι μοναξιά, ο κήπος χαμένος παράδεισος. Ο συμβολισμός είναι η γλώσσα με την οποία η ψυχή προσπαθεί να μιλήσει για όσα δεν χωρούν σε κυριολεξίες. Ίσως γι’ αυτό οι μύθοι, τα ποιήματα και τα όνειρα επιβιώνουν περισσότερο από τις ειδήσεις και τα γεγονότα· γιατί δεν περιγράφουν απλώς τον κόσμο αλλά τον ερμηνεύουν.

Το νόημα του συμβολισμού δεν βρίσκεται μόνο στην αισθητική του δύναμη αλλά στην ανάγκη του ανθρώπου να συνδέσει το ορατό με το αόρατο. Ένα σύμβολο είναι μια γέφυρα: ενώνει την ύλη με την ιδέα, το σώμα με τη μνήμη, το παρόν με κάτι αρχαιότερο και βαθύτερο. Ακόμη και οι πιο σύγχρονοι άνθρωποι, που πιστεύουν πως ζουν αποκλειστικά μέσα στη λογική, συνεχίζουν να περιβάλλουν τη ζωή τους με σύμβολα — σημαίες, φωτογραφίες, δαχτυλίδια, τάφους, τραγούδια. Γιατί χωρίς σύμβολα ο κόσμος θα ήταν απλώς μια σειρά πραγμάτων χωρίς εσωτερικό βάθος.

Ίσως γι’ αυτό ο άνθρωπος είναι το μόνο ον που υποφέρει τόσο βαθιά από την απουσία νοήματος. Τα ζώα φοβούνται τον πόνο· ο άνθρωπος φοβάται το κενό. Δεν αρκεί να ζήσει -χρειάζεται να ξέρει "γιατί ζει". Κι όταν αυτό το «γιατί» χαθεί, τότε ακόμη και η αφθονία μοιάζει φτωχή. Η εποχή μας είναι γεμάτη πληροφορία αλλά συχνά άδεια από νόημα. Γνωρίζουμε περισσότερα από ποτέ, αλλά κατανοούμε όλο και λιγότερο γιατί υπάρχουμε μέσα σε αυτόν τον τεράστιο θόρυβο δεδομένων, εικόνων και επιθυμιών.

Το παράδοξο είναι πως το νόημα δεν αποκαλύπτεται πάντα στις μεγάλες ιδέες. Συχνά κρύβεται στις πιο εύθραυστες στιγμές: σε μια φωνή που θυμήθηκες ξαφνικά τη νύχτα, σε μια μυρωδιά βροχής πάνω σε πέτρα, σε μια σιωπή ανάμεσα σε δύο ανθρώπους που καταλαβαίνουν χωρίς να μιλούν. Εκεί, ο κόσμος παύει να είναι τυχαίος. Για μια στιγμή όλα φαίνονται συνδεδεμένα, σαν να υπάρχει ένα αόρατο νήμα που ενώνει τη μνήμη, το σώμα και τον χρόνο.

Ίσως τελικά το νόημα του νοήματος να μην είναι η απάντηση αλλά η ίδια η αναζήτηση. Ο άνθρωπος δεν ζει μόνο από βεβαιότητες· ζει κι από την αγωνία να φωτίσει το σκοτάδι γύρω του. Κάθε ποίημα, κάθε επιστημονική θεωρία, κάθε φιλί, κάθε επανάσταση είναι μια απόπειρα να πούμε πως τίποτα δεν είναι εντελώς άφωνο και τυχαίο.

Και ίσως αυτή να είναι η βαθύτερη ανθρώπινη πράξη: να κοιτάζεις έναν κόσμο σιωπηλό και να επιμένεις να του δίνεις φωνή.