«Είναι και Χρόνος»: Το βιβλίο που άλλαξε για πάντα τον τρόπο που σκεφτόμαστε την ύπαρξη.

Υπάρχουν βιβλία που τα διαβάζεις για να περάσει η ώρα, και υπάρχουν βιβλία που αναποδογυρίζουν τον τρόπο με τον οποίο βλέπεις τον εαυτό σου και τον κόσμο. Το «Είναι και Χρόνος» (Sein und Zeit, 1927) του Γερμανού φιλοσόφου Μάρτιν Χάιντεγκερ (Martin Heidegger) ανήκει αναμφίβολα στη δεύτερη κατηγορία. Αν και θεωρείται ένα από τα πιο δυσνόητα έργα της παγκόσμιας γραμματείας, η κεντρική του ιδέα αγγίζει την καρδιά της καθημερινότητάς μας: Τι σημαίνει, τελικά, να υπάρχει κανείς;

Ξεχάσαμε το πιο σημαντικό ερώτημα.

Ο Heidegger ξεκινά με μια προκλητική διαπίστωση: η δυτική φιλοσοφία, από την εποχή του Πλάτωνα, έπαθε αμνησία. Έπεσε στη «Λήθη του Είναι». Αντί οι φιλόσοφοι να αναρωτιούνται για το ίδιο το θαύμα της ύπαρξης (το «Είναι»), άρχισαν να μελετούν τα επιμέρους πράγματα (τα «όντα») – τα αντικείμενα, τους νόμους της φύσης, την τεχνολογία. Για τον Heidegger, ο άνθρωπος έχασε τη βαθιά σύνδεση με το μυστήριο της ύπαρξης και κατάντησε να βλέπει τα πάντα –ακόμα και τον εαυτό του– ως απλά εργαλεία προς εκμετάλλευση.

Δεν είμαστε απομονωμένοι παρατηρητές.

Για να απαντήσει στο τι σημαίνει «υπάρχω», ο Heidegger στρέφεται στον ίδιο τον άνθρωπο. Όμως, αποφεύγει τη λέξη «άνθρωπος» ή «συνείδηση» και εισάγει έναν όρο που έμεινε στην ιστορία: το Dasein (σημαίνει: «Εδώ-Είναι»). Το Dasein δεν είναι ένα κλειστό μυαλό που κοιτάζει τον κόσμο από μακριά (όπως πίστευε ο Καρτέσιος). Είμαστε το «Εν-τω-κόσμω-Είναι». Γεννιόμαστε «ριγμένοι» μέσα σε μια συγκεκριμένη εποχή, μια κουλτούρα, ένα δίκτυο σχέσεων και υποχρεώσεων. Δεν μπορούμε να νοηθούμε ξεκομμένοι από το περιβάλλον μας. Κανένας άνθρωπος δεν μπορεί να είναι ένας απομονωμένος παρατηρητής (όπως το καρτεσιανό «σκέφτομαι, άρα υπάρχω»), αλλά βρίσκεται πάντα μέσα σε ιστορικοκοινωνικοπολιτικό χωροχρόνο που τον καθορίζει.

Το κλειδί της Αυθεντικότητας: το «Είναι-προς-θάνατον».

Το πιο συναρπαστικό και υπαρξιακό κομμάτι του βιβλίου συνδέει την ύπαρξη με τον Χρόνο. Ο Heidegger υποστηρίζει ότι οι περισσότεροι άνθρωποι ζουν μια μη αυθεντική ζωή. Χάνονται μέσα στη μάζα, στις γνώμες των άλλων (αυτό που αποκαλεί «Τα Κάποια» ή Das Man) και κάνουν ό,τι κάνουν «όλοι», απλώς για να ξεφύγουν από το υπαρξιακό άγχος. Πώς ξεφεύγουμε από αυτή την παγίδα; Μέσω της αποδοχής του θανάτου. Το Dasein είναι ένα «είναι-προς-θάνατον». Το "Είναι" γίνεται κατανοητό μόνο μέσω του "Χρόνου:. Το Dasein εκτείνεται ανάμεσα στο παρελθόν του (τη «ριγματικότητα»/καταγωγή του), το παρόν του (την καθημερινή ενασχόληση) και το μέλλον του (τις δυνατότητές του). Ο θάνατος είναι η μόνη βέβαιη και απόλυτα δική μας δυνατότητα. Η συνειδητοποίηση της θνητότητας βγάζει το Dasein από την ανωνυμία της καθημερινής μάζας. Το Dasein γίνεται αυθεντικό όταν αποδέχεται τη θνητότητά του και αναλαμβάνει την ευθύνη των επιλογών του. Ο θάνατος δεν είναι απλώς ένα γεγονός στο τέλος της ζωής, αλλά η πιο δική μας, αναπόφευκτη πιθανότητα. Όταν συνειδητοποιήσουμε ότι ο χρόνος μας είναι περιορισμένος, σταματάμε να ζούμε με τους όρους των άλλων. Ξυπνάμε, αναλαμβάνουμε την ευθύνη του εαυτού μας και αρχίζουμε να ζούμε αυθεντικά.

Γιατί μας αφορά σήμερα;

Αν και το «Είναι και Χρόνος» έμεινε ημιτελές, καθώς ο Heidegger δεν εξέδωσε ποτέ το προγραμματισμένο τρίτο τμήμα του πρώτου μέρους, καθόρισε την πορεία της σύγχρονης σκέψης. Αποτέλεσε το θεμέλιο για:

-Τον Υπαρξισμό (επηρέασε βαθύτατα τον Jean-Paul Sartre).

-Τη Φιλοσοφική Ερμηνευτική (Hans-Georg Gadamer).

-Την Μεταμοντέρνα Αποδόμηση (Jacques Derrida).

Και αν και γράφτηκε σχεδόν έναν αιώνα πριν, το «Είναι και Χρόνος» είναι πιο επίκαιρο από ποτέ. Σε έναν κόσμο γεμάτο από τους αντιπερισπασμούς των social media, την ταχύτητα της καθημερινότητας και την πίεση για συμμόρφωση, ο Heidegger μας απευθύνει ένα ριζοσπαστικό κάλεσμα: Να σταματήσουμε να τρέχουμε, να κοιτάξουμε κατάματα τη θνητότητά μας και να διεκδικήσουμε ξανά την αυθεντικότητα της ζωής μας.