Η "Παγίδα" του Θουκυδίδη.

Στον σύγχρονο γεωπολιτικό διάλογο, η φράση «Παγίδα του Θουκυδίδη» αποτελεί το πιο συχνό σημείο αναφοράς για την περιγραφή των σχέσεων Ουάσιγκτον και Πεκίνου. Ο όρος, τον οποίο εισήγαγε ο Αμερικανός πολιτικός επιστήμονας Γκρέιαμ Άλισον, περιγράφει τη δομική τάση για πόλεμο όταν μια αναδυόμενη δύναμη απειλεί να εκτοπίσει την κυρίαρχη.

Η Αρχαία Ρίζα: Αθήνα εναντίον Σπάρτης.

Η θεωρία βασίζεται στην ανάλυση του αρχαίου Έλληνα ιστορικού Θουκυδίδη για τον Πελοποννησιακό Πόλεμο (431–404 π.Χ.). Σύμφωνα με τον Θουκυδίδη, η βαθύτερη αιτία του πολέμου δεν ήταν οι επιμέρους αφορμές, αλλά η ραγδαία άνοδος της ισχύος της Αθήνας και ο φόβος που αυτή η άνοδος προκάλεσε στη Σπάρτη, την καθεστηκυία δύναμη της εποχής.

Ο Θουκυδίδης γράφει χαρακτηριστικά πως:

«Η άνοδος της Αθήνας και ο φόβος που προκάλεσε στη Σπάρτη έκαναν τον πόλεμο αναπόφευκτο.»

Αυτός ο συνδυασμός ύβρεως (από την πλευρά του διεκδικητή) και παράνοιας (από την πλευρά του κυρίαρχου) δημιουργεί έναν φαύλο κύκλο, όπου ακόμη και ένα τυχαίο, μικρό διπλωματικό επεισόδιο μπορεί να πυροδοτήσει μια γενικευμένη σύρραξη.

Το Σύγχρονο Σκηνικό: ΗΠΑ και Κίνα.

Στον 21ο αιώνα, οι ρόλοι αυτοί έχουν συγκεκριμένους εκπροσώπους:

-ΗΠΑ (Η καθεστηκυία δύναμη): Επιθυμεί τη διατήρηση της διεθνούς τάξης, των συμμαχιών της και της παγκόσμιας οικονομικής και στρατιωτικής της πρωτοκαθεδρίας.

-Κίνα (Η αναδυόμενη δύναμη): Διεκδικεί τη δική της σφαίρα επιρροής στην Ασία, αναπτύσσει ραγδαία την τεχνολογία και τον στρατό της, και ζητά αναδιαμόρφωση των παγκόσμιων θεσμών.

Το ζήτημα απασχολεί άμεσα την ανώτατη διπλωματία. Κατά τη διάρκεια συναντήσεων κορυφής, ο Κινέζος Πρόεδρος Σι Τζινπίνγκ έχει αναφέρει επανειλημμένα την ανάγκη αποφυγής της παγίδας του Θουκυδίδη προς τον Αμερικανό ομόλογό του, Ντόναλντ Τραμπ, τονίζοντας ότι η συνεργασία είναι η μόνη βιώσιμη επιλογή.

Τι Δείχνουν τα Ιστορικά Δεδομένα.

Το "Belfer Center" του Πανεπιστημίου Χάρβαρντ διεξήγαγε μια εκτενή μελέτη εξετάζοντας 16 ιστορικές περιπτώσεις των τελευταίων 500 ετών, όπου μια ανερχόμενη δύναμη απείλησε τα πρωτεία μιας κυρίαρχης.

Τα αποτελέσματα είναι ανησυχητικά, καθώς οι 12 από τις 16 περιπτώσεις κατέληξαν σε πόλεμο,  όπως η άνοδος της Γερμανίας έναντι της Βρετανίας (Α' Παγκόσμιος) και η άνοδος της Ιαπωνίας έναντι των ΗΠΑ (Β Παγκόσμιος). Άλλα χαρακτηριστικά παραδείγματα είναι οι Ιταλικοί Πόλεμοι (Γαλλία-Αψβούργοι), οι Αγγλο-Ολλανδικοί Πόλεμοι και ο Κριμαϊκός Πόλεμος.

Είναι ο Πόλεμος αναπόφευκτος;

Οι πολιτικοί επιστήμονες τονίζουν ότι η «Παγίδα» δεν αποτελεί μοιρολατρική πρόβλεψη, αλλά μια έγκαιρη προειδοποίηση. Οι τέσσερις περιπτώσεις ειρηνικής μετάβασης αποδεικνύουν ότι η καταστροφή μπορεί να αποφευχθεί μέσω:

-Συνειδητής Διπλωματίας: Οι ηγέτες πρέπει να κατανοούν τους φόβους της άλλης πλευράς για να αποφεύγονται οι παρεξηγήσεις.

-Οικονομικής Αλληλεξάρτησης: Η παγκοσμιοποιημένη οικονομία καθιστά έναν πόλεμο μεταξύ ΗΠΑ και Κίνας οικονομικά καταστροφικό και για τους δύο.

-Πυρηνικής Αποτροπής: Η ύπαρξη πυρηνικών όπλων "διασφαλίζει" ότι ένας ολοκληρωτικός πόλεμος θα οδηγούσε σε Αμοιβαία Εξασφαλισμένη Καταστροφή (MAD).

Η «παγίδα» δεν είναι μοιραία· δεν είναι αυστηρά ένας νόμος της ιστορίας· είναι περισσότερο ένα μοτίβο συμπεριφοράς των κρατών όταν αλλάζουν οι ισορροπίες δύναμης. είναι κυρίως ψυχολογική και πολιτισμική. Η «παγίδα» λοιπόν δεν αφορά μόνο δύναμη, αλλά και ψυχολογία. Η κυρίαρχη δύναμη φοβάται ότι χάνει τον κόσμο που γνώριζε· η ανερχόμενη αισθάνεται ότι δικαιούται μεγαλύτερο χώρο. Οι κοινωνίες συχνά πολεμούν όχι μόνο για εδάφη ή πλούτο, αλλά επειδή αδυνατούν να αποδεχτούν την αλλαγή ισορροπίας. Η παρακμάζουσα δύναμη φοβάται την απώλεια· η ανερχόμενη απαιτεί αναγνώριση.

Η ειρωνεία είναι ότι ο Θουκυδίδης δεν έγραψε απλώς ιστορία. Έγραψε την ανατομία του φόβου. Και ίσως γι’ αυτό παραμένει τόσο επίκαιρος: επειδή οι αυτοκρατορίες αλλάζουν, αλλά η ανθρώπινη φύση πολύ λιγότερο. Ο Θουκυδίδης είδε στην ιστορία κάτι σχεδόν τραγικό: οι άνθρωποι γνωρίζουν τις συνέπειες του πολέμου, κι όμως οδηγούνται σε αυτόν επειδή αδυνατούν να διαχειριστούν την ισχύ, την ανασφάλεια και την ύβρη. Η βαθύτερη αξία της θεωρίας ίσως βρίσκεται αλλού: στο ότι αποκαλύπτει πως οι αυτοκρατορίες συχνά καταστρέφονται από τον φόβο τους πριν καν τις νικήσει κάποιος αντίπαλος.