Ο κατά φαντασίαν ασθενής.

«Ο κατά φαντασίαν ασθενής» (γαλλικός τίτλος: Le malade imaginaire) είναι μια από τις πιο διάσημες κωμωδίες του παγκόσμιου θεάτρου και το τελευταίο έργο που έγραψε ο κορυφαίος Γάλλος δραματουργός Μολιέρος. Παρουσιάστηκε για πρώτη φορά στο Παρίσι τον Φεβρουάριο του 1673. Το έργο συνοδεύεται από μια τραγική σύμπτωση και ιστορική ειρωνεία. Κατά την τέταρτη παράσταση του έργου, στις 17 Φεβρουαρίου 1673, ο ίδιος ο Μολιέρος, ο οποίος ερμήνευε τον πρωταγωνιστικό ρόλο του υποχόνδριου Αργκάν, κατέρρευσε πάνω στη σκηνή και πέθανε λίγες ώρες αργότερα στο σπίτι του.

Η Υπόθεση του Έργου.

Ο κεντρικός ήρωας, ο Αργκάν είναι ένας πλούσιος ηλικιωμένος που υποφέρει από έντονη υποχονδρία. Είναι πεπεισμένος ότι είναι βαριά άρρωστος, με αποτέλεσμα να ξοδεύει περιουσίες σε γιατρούς, φάρμακα και περιττές θεραπείες. Η δεύτερη γυναίκα του, η Μπελίν, υποκρίνεται ότι τον αγαπά και τον φροντίζει, αλλά στην πραγματικότητα περιμένει τον θάνατό του για να κληρονομήσει την περιουσία του. Τον πιέζει μάλιστα να κλείσει την κόρη του Ανζελίκ σε μοναστήρι για να καρπωθεί η ίδια όλη του την κληρονομιά. Ο Αργκάν για να εξασφαλίσει δωρεάν ιατρική φροντίδα, προσπαθεί να παντρέψει την κόρη, Ανζελίκ, με έναν ανόητο νεαρό γιατρό, τον Θωμά Ντιαφουαρύς. Όμως εκείνη είναι ερωτευμένη με τον Κλεάνθη, και αρνείται τον γάμο, προκαλώντας την οργή του πατέρα της. Τότε η δροσερή και έξυπνη υπηρέτρια Τουανέτ, μαζί με τον αδελφό του Αργκάν, Μπεράλντ, αναλαμβάνουν δράση. Η Τουανέτ μεταμφιέζεται σε «θαυματουργό» γιατρό και γελοιοποιεί τις ιατρικές μεθόδους της εποχής. Η Τουανέτ μάλιστα πείθει τον Αργκάν να προσποιηθεί τον νεκρό. Έτσι η Μπελίν, νομίζοντας ότι πέθανε, πανηγυρίζει και αποκαλύπτει την απληστία της. Αντίθετα, η Ανζελίκ θρηνεί σπαρακτικά. Ο Αργκάν «ανασταίνεται», διώχνει τη γυναίκα του και επιτρέπει στην Ανζελίκ να παντρευτεί τον Κλεάνθη, με τον όρο ο Κλεάνθης να γίνει γιατρός. Τελικά, ο ίδιος ο Αργκάν πείθεται να «αναγορευτεί» γιατρός σε μια παρωδία τελετής, ώστε να γιατρεύει τον εαυτό του.

Το έργο αποτελεί ένα από τα πιο αιχμηρά δείγματα κοινωνικής σάτιρας του Μολιέρου.

Σάτιρα της Αυθεντίας: Ο Μολιέρος δεν επιτίθεται στην ιατρική επιστήμη ως ιδέα, αλλά στους τσαρλατάνους της εποχής του. Οι γιατροί στο έργο παρουσιάζονται ως σχολαστικοί, πομπώδεις, κολλημένοι σε αναχρονιστικές θεωρίες και ανίκανοι να θεραπεύσουν, ενδιαφερόμενοι μόνο για το κέρδος.

Ψυχογραφία της Υποχονδρίας: Το έργο αναλύει εξαιρετικά την ψυχολογία του Αργκάν. Η ασθένειά του δεν είναι σωματική αλλά πνευματική· είναι ο φόβος του για τον θάνατο και η ανάγκη του για προσοχή και έλεγχο πάνω στους γύρω του.

Ταξική Κριτική: Η αστική τάξη (Αργκάν) εμφανίζεται εύπιστη και εμμονική, ενώ η λαϊκή τάξη (η υπηρέτρια Τουανέτ) αντιπροσωπεύει την κοινή λογική, την ειλικρίνεια και τη ζωντάνια.

Δραματουργική Αρτιότητα: Το έργο ισορροπεί τέλεια ανάμεσα στη φάρσα (σωματικό χιούμορ, μεταμφιέσεις) και την υψηλή κωμωδία χαρακτήρων, κάνοντας τον θεατή να γελά με την ανοησία αλλά και να συμπάσχει με την ανθρώπινη αδυναμία.

«Ο κατά φαντασίαν ασθενής» είναι ένας θρίαμβος της λογικής απέναντι στον παραλογισμό. Το βασικό μήνυμα του έργου είναι ότι ο μεγαλύτερος εχθρός του ανθρώπου είναι οι ίδιοι του οι φόβοι και οι αυταπάτες. Ο Αργκάν είναι φυλακισμένος στο μυαλό του, και μόνο όταν αντικρίζει την αλήθεια (μέσα από το τέχνασμα του θανάτου) καταφέρνει να ελευθερωθεί από τους εκμεταλλευτές του. Το έργο μάς θυμίζει ότι η τυφλή εμπιστοσύνη σε «αυθεντίες» και η εμμονή με την αρρώστια μάς στερούν τη χαρά της πραγματικής ζωής.

Παρόλο που το έργο είναι γραμμένο σε μορφή θεατρικού διαλόγου, περιέχει μερικές από τις πιο κοφτερές και διαχρονικές ατάκες του Μολιέρου για την ιατρική, την ανθρώπινη φύση και την υποκρισία. Ακολουθούν τα πιο χαρακτηριστικά αποφθέγματα μέσα από το έργο:

Για τους Γιατρούς και την Ιατρική:

«Σχεδόν όλοι οι άνθρωποι πεθαίνουν από τα φάρμακά τους και όχι από τις αρρώστιες τους.» (Το λέει ο Μπεράλντ, ο αδελφός του Αργκάν, εκφράζοντας την πλήρη δυσπιστία του προς τους κομπογιαννίτες της εποχής.)

«Η μεγαλύτερη τρέλα των ανθρώπων είναι να θέλουν να γιατρέψουν τους άλλους, ενώ οι ίδιοι είναι ανίατα άρρωστοι από ανοησία.»

«Ένας πεθαμένος άνθρωπος είναι απλώς ένας πεθαμένος άνθρωπος, αλλά ένας πεθαμένος ασθενής είναι μια κακή διαφήμιση για τον γιατρό του.» (Σάτιρα για το πώς οι γιατροί νοιάζονται περισσότερο για τη φήμη τους παρά για την ανθρώπινη ζωή.)

«Όλη η επιστήμη τους συνίσταται σε βαρύγδουπες λέξεις και ωραία λατινικά. Αντί για θεραπείες, σου δίνουν ονόματα για τις ασθένειές σου.»

Για το Χρήμα και τον Γάμο:

«Δεν παντρεύομαι τον γιατρό, παντρεύομαι την ασθένεια!» (Η ειρωνική απάντηση της Ανζελίκ όταν ο πατέρας της προσπαθεί να τη με το ζόρι να παντρέψει έναν γιατρό για δικό του όφελος.)

«Δεν υπάρχει καλύτερο φάρμακο για έναν ηλικιωμένο από μια νεαρή γυναίκα... που περιμένει να κληρονομήσει την περιουσία του.» (Έμμεση αναφορά στην υποκρισία της Μπελίν, της δεύτερης συζύγου του Αργκάν.)

Για την Ανθρώπινη Φύση και την Υποχονδρία:

«Υπάρχουν άνθρωποι που αν τους πεις ότι είναι καλά, θα αρρωστήσουν από τη στενοχώρια τους.» (Η υπηρέτρια Τουανέτ σχολιάζει την εμμονή του αφεντικού της με την αρρώστια.)

«Η φύση, όταν την αφήνουμε ήσυχη, βρίσκει μόνη της τον δρόμο για τη γιατρειά. Η δική μας ανυπομονησία είναι που καταστρέφει τα πάντα.»