9 Μαΐου 1945: όταν ο πόλεμος για κάποιους δεν τελείωσε.

Η 9 Μαΐου 1945 είναι μια ημερομηνία με ιδιαίτερη ιστορική σημασία, καθώς συνδέεται άμεσα με το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου στην Ευρώπη. Η ναζιστική Γερμανία υπέγραψε την άνευ όρων παράδοση στις 8 Μαΐου 1945. Όμως, λόγω διαφοράς ώρας, στη Μόσχα είχαν ήδη περάσει τα μεσάνυχτα- δηλαδή ήταν 9 Μαΐου. Η μάχη του Βερολίνου διήρκεσε από τις 16 Απριλίου έως τις 2 Μαΐου 1945. Στις 30 Απριλίου 1945, ο Χίτλερ αυτοκτόνησε στο καταφύγιό του. Στις αρχές Μαΐου, η πόλη του Βερολίνου παραδόθηκε στους Σοβιετικούς. Στις 7 Μαΐου 1945, στη Ρενς, η Γερμανία υπέγραψε την άνευ όρων παράδοση προς τους Συμμάχους. Η παράδοση τέθηκε σε ισχύ στις 8 Μαΐου 1945. Τη νύχτα της 8 προς 9 Μαΐου, στο Καρλσχορστ, έγινε η επίσημη τελική πράξη παράδοσης ενώπιον των σοβιετικών και δυτικών συμμάχων. Την ίδια ημέρα έγινε κι η επίσημη παράδοση των γερμανικών στρατευμάτων στην Κρήτη δηλαδή στις 9 Μαΐου 1945, στη "Βίλα Αριάδνη" κοντά στην Κνωσό. 

Οι γερμανικές δυνάμεις είχαν εγκαταλείψει την Αθήνα ήδη από τον Οκτώβρη του '44. Η 12 Οκτωβρίου 1944 θεωρείται συμβολικά η ημέρα απελευθέρωσης της Ελλάδας, καθώς η πρωτεύουσα ελευθερώνεται και υψώνεται ξανά η ελληνική σημαία στην Ακρόπολη Αθηνών. Οι γερμανικές δυνάμεις όμως παρέμειναν στην Κρήτη ακόμη και μετά την απελευθέρωση της υπόλοιπης Ελλάδας. Είναι στις 12 Ιουνίου του 1945 που λαμβάνει χώρα η αποχώρηση και του τελευταίου Γερμανού στρατιώτη από το ελληνικό έδαφος. Έτσι, η Κρήτη θεωρείται το τελευταίο ευρωπαϊκό έδαφος που απελευθερώθηκε από τη ναζιστική κατοχή. 

Μετά την αποχώρηση των Γερμανών από την υπόλοιπη Ελλάδα (Οκτώβριος 1944), οι δυνάμεις του ΕΛΑΣ έδωσαν σκληρές μάχες για να περιορίσουν τους 15.000 εγκλωβισμένους Γερμανούς στην «Οχυρά Θέση» των Χανίων.

- Μάχη της Παναγιάς (Νοέμβριος 1944): Θεωρείται μια από τις μεγαλύτερες μάχες των ανταρτών εναντίον των Γερμανών στην Κρήτη. Διήρκησε τρεις ημέρες και απέδειξε ότι οι αντάρτες μπορούσαν να αντιμετωπίσουν οργανωμένες γερμανικές μονάδες σε ανοιχτό πεδίο. Και είναι αυτό που φοβήθηκαν οι Άγγλοι.

-  Μάχη στα Μεσκλά: Οδήγησε στην εξόντωση του διαβόητου «Σώματος Κυνηγών» του Σούμπερτ, μιας ομάδας Ελλήνων συνεργατών των Ναζί που διέπραττε φρικαλεότητες. Το «Σώμα Κυνηγών» ή «Σουμπερίτες» ήταν μια διαβόητη παραστρατιωτική ομάδα συνεργατών των Ναζί κατά την περίοδο της Κατοχής στην Ελλάδα. Συνδέθηκε κυρίως με ωμότητες στην Κρήτη και στη βόρεια Ελλάδα. Επικεφαλής ήταν ο Φριτς Σούμπερτ, που συνεργάστηκε στενά με τις κατοχικές δυνάμεις. Η ομάδα του αποτελούνταν από ένοπλους Έλληνες συνεργάτες των Ναζί και λειτουργούσε ουσιαστικά ως σώμα καταδίωξης ανταρτών και τρομοκράτησης του πληθυσμού. Η ονομασία «Σώμα Κυνηγών» προερχόταν από τον ρόλο τους: καθώς «κυνηγούσαν» αντάρτες, συμμετείχαν σε εκκαθαριστικές επιχειρήσεις, και χρησιμοποιούνταν για ανακρίσεις, βασανισμούς και αντίποινα στον άοπλο πληθυσμό. Ο Φριτς Σούμπερτ διέφυγε στην Αυστρία μαζί με τα υποχωρούντα γερμανικά στρατεύματα, και παρουσιάστηκε στους Αμερικανούς ως δήθεν Έλληνας με το όνομα «Κωνσταντίνος Κωνσταντινίδης», θέλοντας να επιστρέψει στην Ελλάδα, πράγμα που έκανε τελικά τον Σεπτέμβριο του 1945. Αναγνωρίστηκε όμως φυσιογνωμικά από πρώην θύματά του και σύντομα αποκαλύφθηκε ότι επρόκειτο για τον διαβόητο αρχηγό των Σουμπεριτών. Δικάστηκε για εγκλήματα πολέμου και εκτελέστηκε το 1947.

- Λίγο πριν την υποχώρηση των Γερμανών στα Χανιά, το ΕΑΜ Κρήτης υπογράφει μια ιστορική συμφωνία με την φιλοβρετανική οργάνωση Εθνική Οργάνωση Κρήτης- ΕΟΚ, στο οροπέδιο της Τρομάρισσας στα Λευκά Όρη,  με σκοπό να μην χτυπηθούν μεταξύ τους (όπως συνέβαινε στην υπόλοιπη Ελλάδα) και να πολεμήσουν μαζί τον κατακτητή. Το αποτέλεσμα ήταν ότι η Κρήτη απέφυγε τα «Δεκεμβριανά» που αιματοκύλισαν την Αθήνα το '44. Λόγω της Συμφωνίας της Τρομάρισσας και της κοινής δράσης κατά των Γερμανών στα Χανιά μέχρι τον Ιούνιο του '45, οι δύο πλευρές (ΕΛΑΣ και ΕΟΚ) διατήρησαν μια εύθραυστη ειρήνη πολύ περισσότερο από την υπόλοιπη χώρα.

- Η Πολιορκία των Χανίων (Χειμώνας 1944 - Άνοιξη 1945): Για μήνες, οι Γερμανοί ήταν εγκλωβισμένοι στα Χανιά και οι Κρήτες αντάρτες τους είχαν κυκλώσει. Σημειώθηκαν σκληρές μάχες (όπως στην Παναγιά και στο Κολένι), καθώς οι Γερμανοί έκαναν εξόδους για να βρουν τρόφιμα. Ο πληθυσμός στα Χανιά υπέφερε από πείνα, καθώς οι Βρετανοί είχαν επιβάλει ναυτικό αποκλεισμό.

- Μάρτιος 1945: Οι τελευταίες συγκρούσεις δόθηκαν στην Καμάρα, το Κολένι και τον Άστρικα, λίγο πριν οι Γερμανοί αναγκαστούν να συνθηκολογήσουν οριστικά λόγω έλλειψης εφοδίων και πολεμοφοδίων.

- Στις 9 Μαΐου 1945, και με το τέλος του Β' Παγκοσμίου Πολέμου στην Ευρώπη, υπογράφηκε η επίσημη συνθηκολόγηση των γερμανικών δυνάμεων στην Κρήτη. Η συνθηκολόγηση έγινε 24 ώρες μετά την επίσημη παράδοση της Γερμανίας στους Συμμάχους. Η συμφωνία παράδοσης υπογράφηκε το βράδυ της 9ης προς 10η Μαΐου στη Βίλα Αριάδνη στην Κνωσό (Ηράκλειο) μεταξύ του Γερμανού Στρατηγού Μπέντακ και των Βρετανικών αρχών. Η πράξη αυτή σήμανε το τέλος της σκληρής γερμανικής κατοχής (1941-1945) στο νησί. Η οριστική αποχώρηση όμως των γερμανικών στρατευμάτων ολοκληρώθηκε πολύ αργότερα, στις 12 Ιουνίου.

Εκτός από την επίσημη υπογραφή της συνθηκολόγησης στη Βίλα Αριάδνη, η περίοδος γύρω από την 9η Μαΐου 1945 στην Κρήτη παρουσιάζει μερικές ιστορικές "ιδιαιτερότητες" που την κάνουν μοναδική σε παγκόσμιο επίπεδο:

- «Ένοπλοι Αιχμάλωτοι»: Σύμφωνα με τους όρους της παράδοσης, οι Γερμανοί στρατιώτες στην Κρήτη (περίπου 9.000–12.000 άνδρες) παρέμειναν ένοπλοι και υπό τη δική τους διοίκηση για αρκετές εβδομάδες και μετά τη συνθηκολόγηση. Οι Βρετανοί τους χρησιμοποίησαν ως «φρουρούς» για να διατηρήσουν την τάξη και να αποφύγουν συγκρούσεις μέχρι να φτάσουν επαρκείς βρετανικές ενισχύσεις.  Για περίπου ένα μήνα (Μάιος–Ιούνιος 1945), οι Γερμανοί παρέμειναν οπλισμένοι. Οι Βρετανοί τους διέταξαν να φυλάνε τις αποθήκες τους και να περιπολούν, καθώς φοβούνταν ότι αν τους αφόπλιζαν, τα όπλα θα έπεφταν στα χέρια του ΕΛΑΣ.

- Αγγλογερμανική Κατοχή: Αυτή η παράδοξη κατάσταση, όπου Γερμανοί και Βρετανοί συνεργάζονταν ουσιαστικά για την αστυνόμευση του νησιού, έχει χαρακτηριστεί από ιστορικούς ως περίοδος «αγγλογερμανικής κατοχής».

- Η Τελευταία Πράξη στην Ευρώπη: Η συνθηκολόγηση στην Κρήτη θεωρείται η τελευταία επίσημη πράξη παράδοσης γερμανικών δυνάμεων σε ολόκληρη την Ευρώπη, καθώς υπεγράφη 24 ώρες μετά τη γενική παράδοση της Γερμανίας στο Βερολίνο.

- Οριστική Απελευθέρωση των Χανίων: Αν και το Ηράκλειο και το Ρέθυμνο είχαν απελευθερωθεί νωρίτερα (Οκτώβριος 1944), τα Χανιά και η Σούδα παρέμειναν υπό γερμανικό έλεγχο («Οχυρά Θέσις Κρήτης») μέχρι τον Μάιο του 1945. Η γερμανική σημαία υποστάλθηκε οριστικά από το φρούριο Φιρκά στις 23 Μαΐου 1945.

- Τον Ιούνιο του 1945, οι Γερμανοί επιβιβάστηκαν από τη Σούδα σε πλοία και μεταφέρθηκαν σε στρατόπεδα συγκέντρωσης αιχμαλώτων στη Μέση Ανατολή (κυρίως στην Αίγυπτο και τη Λιβύη). Οι επικεφαλής στρατηγοί στην Κρήτη είχαν διαφορετική τύχη. Ο Φρίντριχ-Βίλχελμ Μύλλερ (ο «Χασάπης της Κρήτης») και ο Μπρούνο Μπράουερ εκδόθηκαν στην Ελλάδα, δικάστηκαν και εκτελέστηκαν στο Χαϊδάρι το 1947. Ο Κουρτ Στούντεντ, εμπνευστής της επίθεσης στην Κρήτη, καταδικάστηκε από βρετανικό δικαστήριο σε 5 χρόνια φυλάκιση αλλά απελευθερώθηκε σύντομα για λόγους υγείας και δεν εκδόθηκε ποτέ στην Ελλάδα.

Αυτή η περίοδος στην Κρήτη είναι ίσως η μοναδική στην παγκόσμια ιστορία όπου ηττημένοι στρατιώτες συνέχισαν να ασκούν καθήκοντα φρουράς υπό τις εντολές των νικητών.

Αυτή η περίοδος χαρακτηρίστηκε από μια ιδιότυπη ισορροπία, όπου η παρουσία των Βρετανών και η παραμονή των Γερμανών στα Χανιά λειτούργησαν ως «φρένο» στο να ξεσπάσει ένας γενικευμένος εμφύλιος πόλεμος, όπως συνέβη στην υπόλοιπη Ελλάδα.  

Οι Βρετανοί (μέσω της Υπηρεσίας Ειδικών Επιχειρήσεων- SOE - Force 133) είχαν ως κύριο στόχο να ελέγξουν την Κρήτη στρατηγικά και να αποτρέψουν την επικράτηση του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ. Ενίσχυαν την Εθνική Οργάνωση Κρήτης (ΕΟΚ), την οποία θεωρούσαν πιο φίλα προσκείμενη στα δικά τους συμφέροντα και διατήρησαν τους Γερμανούς οπλισμένους στα Χανιά μέχρι τον Ιούνιο του 1945. Αυτό έγινε για να υπάρχει μια «ουδέτερη ζώνη» που θα εμπόδιζε τον ΕΛΑΣ να καταλάβει όλο το νησί πριν φτάσουν βρετανικά στρατεύματα.  Ταυτόχρονα οι Άγγλοι είχαν στο μυαλό  τους κι άλλα σενάρια: αν επικρατούσε το ΕΑΜ στην Ηπειρωτική Χώρα, δεν θα επέτρεπαν την ενσωμάτωση της Κρήτης σε μια κομμουνιστική Ελλάδα. Πολλές μαρτυρίες επιβεβαιώνουν ότι οι Άγγλοι προωθούσαν σχέδια πολιτικής αυτονομίας του νησιού που ευτυχώς δεν χρειάστηκε να πραγματοποιηθούν. Όσο πλησίαζε το τέλος της γερμανικής κατοχής στην Κρήτη, ιδιαίτερα στον νομό Ρεθύμνου άρχισε μια αγγλοκίνητη κίνηση γι’ «αυτονομία» της Κρήτης με επικεφαλή κάποιο Παπαδογιάννη. Ο ίδιος ο αρχηγός της ΕΟΚ,  ο Μπαντουβάς, μάλιστα αναφέρει ότι του προτάθηκε από τον πράκτορα της SOE Κρις Γουντχάουζ να ηγηθεί αυτονομιστικής κίνησης με την οικονομική στήριξη της Αγγλίας. Σε αντάλλαγμα ο Μπαντουβάς θα χριζόταν πρώτος πρόεδρος της αυτόνομης Κρήτης.

- Ενώ στην ηπειρωτική Ελλάδα ο εμφύλιος ξεκίνησε το 1946, στην Κρήτη οι συγκρούσεις γενικεύτηκαν τον Απρίλιο του 1947. Αυτό οφειλόταν στις τοπικές συμφωνίες (Θερίσου, Τρομάρισσας) που είχαν αποτρέψει τη σύγκρουση κατά την Κατοχή.  Μπορεί ο εμφύλιος στην Κρήτη να καθυστέρησε να ξεκινήσει, όταν όμως αυτό έγινε, ήταν αιματηρός και με χαρακτήρα που σε πολλές περιπτώσεις πήρε την μορφή βεντέτας.

- Οι «Μπαντουβάδες»: ήταν η ένοπλη ομάδα του Εμμανουήλ Μπαντουβά, ο οποίος ήταν ο «εκλεκτός» των Βρετανών πρακτόρων της SOE, καθώς διέθετε μεγάλο δίκτυο ανδρών και επιρροή στα χωριά του Ψηλορείτη και της Δίκτης. Ο Μπαντουβάς ίδρυσε την οργάνωσή του στο Ηράκλειο αμέσως μετά τη Μάχη της Κρήτης.  Συμμετείχε σε δολιοφθορές κατά των Γερμανών, με σημαντικότερη τη συμβολή στο σαμποτάζ του αεροδρομίου Καστελλίου το 1942. Μετά την απελευθέρωση (1944-1945), η ομάδα μετατράπηκε σε παρακρατική οργάνωση που υποστήριζε τις αγγλοκυβερνητικές δυνάμεις. Οι Μπαντουβάδες πρωτοστάτησαν στις εκκαθαρίσεις εναντίον του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ και αργότερα του Δημοκρατικού Στρατού (ΔΣΕ) στην Κεντρική και Ανατολική Κρήτη. Η σύγκρουση πήρε προσωπικό χαρακτήρα και την μορφή βεντέτας. Ο Μπαντουβάς συγκρούστηκε άγρια με τον καπετάνιο του ΔΣΕ, Γιάννη Ποδιά. Μετά τον θάνατο του Ποδιά σε μάχη το 1947, οι άνδρες του Μπαντουβά φέρονται να περιέφεραν το κομμένο κεφάλι του ως τρόπαιο. Ο Εμμανουήλ Μπαντουβάς κατάφερε να εξαργυρώσει τη δράση του πολιτικά, εκλεγόμενος βουλευτής Ηρακλείου για πολλές δεκαετίες (με το Κόμμα Φιλελευθέρων και την Ένωση Κέντρου).

- Η δολοφονία  του Ποδιά (1947): Ο αρχηγός των ανταρτών στην Ανατολική Κρήτη, Γιάννης Ποδιάς, σκοτώθηκε τον Ιούνιο του 1947 στον Ψηλορείτη. Οι νικητές περιέφεραν το κομμένο κεφάλι του ως τρόπαιο στο Ηράκλειο, μια πράξη που συμβόλιζε την αγριότητα της περιόδου. Ο Γιάννης Ποδιάς γεννήθηκε το 1912 στο Λυθρί της Μ. Ασίας. Ήρθε με την οικογένειά του ως πρόσφυγας και εγκαταστάθηκαν στο χωριό Λαράνι του Ν. Ηρακλείου. Μερικούς μήνες μετά την κατάληψη της Κρήτης από τα ναζιστικά στρατεύματα, το Νοέμβρη του 1941, μεικτό απόσπασμα ναζιστών και χωροφυλακής, με υπόδειξη του αρχιδοσίλογου Ν. Μανουσάκη σκοτώνουν τον πατέρα και τη μητέρα του και καίνε το σπίτι του για απειθαρχία. Ο Γιάννης Ποδιάς διαφεύγει κι από τότε ήταν καταδιωκόμενος και επικηρυγμένος. Στη συνέχεια για να τον εκδικηθούν οι φασιστικές δυνάμεις, θα συλλάβουν τα αδέλφια του Μανώλη και Κώστα τα οποία ύστερα από πολύμηνη φυλάκιση θα τα πνίξουν μαζί με δεκάδες άλλους πατριώτες με τη βύθιση του πλοίου “Δανάη” ανοιχτά της Ντίας. Τον αδελφό του Γιώργη αφού τον συνέλαβαν, τον εκτόπισαν στο Νταχάου, ο οποίος πέθανε από της κακουχίες ύστερα από την απελευθέρωση και την επιστροφή του στην Κρήτη. Ο ίδιος εντάχθηκε άμεσα στην πρώτη ομάδα ανταρτών που δρούσε στο Ηράκλειο και γρήγορα αναδείχθηκε σε καπετάνιο. Πήρε μέρος σε πολλές επικίνδυνες αποστολές και υπήρξε ένα από τα ιδρυτικά στελέχη του ΕΛΑΣ, με δράση από τον Ψηλορείτη ως τα Λασιθιώτικα Βουνά. Για τον ατρόμητο χαρακτήρα και τις στρατιωτικές ικανότητές του οι συναγωνιστές του τον ανέδειξαν σε καπετάνιο του 43ου συντάγματος του ΕΛΑΣ, που έδρευε στη θέση “Τσουνιά” του Ψηλορείτη, ενώ το καλοκαίρι του 1944 με τη συγκρότηση της 5ης Μεραρχίας του ΕΛΑΣ στην Κρήτη ορίζεται καπετάνιος της. Στις 11 Οκτώβρη 1944 εισέρχεται στο απελευθερωμένο από τον ΕΛΑΣ Ηράκλειο, επικεφαλής του 43ου συντάγματός του. Δυο ημέρες μετά στις 13/11/1944, κατά τη διάρκεια παλλαϊκής συγκέντρωσης στο Ηράκλειο για την απελευθέρωση της πόλης, γίνεται απόπειρα δολοφονίας του από τον Α. Μπουτζαλή, πρωτοπαλίκαρο της ΕΟΚικής ομάδας του Μ. Μπαντουβά, κατά την οποία αχρηστεύτηκε το δεξί του χέρι, με αποτέλεσμα να μην μπορέσει να αναλάβει τα καθήκοντα του ως υποφρούραρχος του μεικτού φρουραρχείου της πόλης του Ηρακλείου. Μετά την άνοιξη του 1945 θα ζήσει παράνομος (λόγω των τουλάχιστον επτά προσπαθειών δολοφονίας του από το κράτος των δοσιλόγων και από αποσπάσματα Κρητών δολοφόνων – διωκτών του) στην Αθήνα, με σκοπό τη θεραπεία του τραυματισμένου χεριού του. Τον Απρίλη του 1947, και αφού έχει ήδη επιστρέψει από την Αθήνα στην Κρήτη, με μία ομάδα 10 ακόμα καταδιωκόμενων λαϊκών αγωνιστών θα συγκροτήσει ένοπλη ομάδα στα Λασιθιώτικα βουνά. Η ομάδα αυτή από κοινού και με τους σκαπανείς που απέδρασαν στις 20/4/1947 από το στρατόπεδο του Αγίου Νικολάου, θα συγκροτήσουν την ομάδα του ΔΣΕ στην Ανατολική Κρήτη με καπετάνιο τον ίδιο. Η ομάδα αυτή από τη στιγμή της συγκρότησής της μέχρι το σύντομο σχετικά τέλος της (2.5 περίπου μήνες) θα είναι αναγκασμένη να δίνει σχεδόν καθημερινά μάχες απέναντι σε υπέρτερες δυνάμεις, ανάεμσα στις οποίες ξεχωρίζει η κατάληψη της Ιεράπετρας στις 9.5.1947. Στη συνέχεια μετά από ασταμάτητη πορεία και συνεχείς μάχες, τον Ιούνη του 1947 θα περάσει με το μεγαλύτερο μέρος της ομάδας του στο Λαράνι και από εκεί στον Ψηλορείτη, όπου θα συναντηθούν με άλλους μαχητές που ήδη δρούσαν εκεί. Εκεί οι ομάδες του ΔΣΕ με καπετάνιους τον Γ. Ποδιά και το Γ. Σμπώκο θα δημιουργήσουν το συγκρότημα Ψηλορείτη του ΔΣΕ με διοικητή τον Ποδιά. Από τις 28 ως τις 30 Ιούνη 1947 πραγματοποιήθηκε στον Ψηλορείτη μια από τις μεγαλύτερες μάχες του ΔΣΕ στην Κρήτη. Απέναντι σε μερικές δεκάδες μαχητών του ΔΣΕ παρατάχτηκαν 2500 δυνάμεις του κυβερνητικού στρατού, χωροφυλακής και παρακρατικών του Μπαντουβά, του Πετρακογιώργη, του Κατσιά, του Χριστομιχάλη Ξυλούρη και άλλων. Τη Δευτέρα 30 Ιούνη 1947 ο καπετάνιος του ΔΣΕ Γ. Ποδιάς θα σκοτωθεί με δεκάδες ακόμα συμμαχητές του στην Ανατολική Κρήτη. Οι παρακρατικοί του Μπαντουβά κάρφωσαν σε ένα πάσσαλο το κομμένο κεφάλι και το χέρι του Ποδιά και το περιέφεραν πανηγυρίζοντας στην ύπαιθρο και την πόλη του Ηρακλείου, όπου έβγαλαν πανηγυρικούς λόγους στη Νομαρχία.

- Η Μάχη στη Σαμαριά (1948): Τον Ιούνιο του 1948, αντάρτες του ΔΣΕ εγκλωβίστηκαν στο Φαράγγι της Σαμαριάς, όπου μετά από πενθήμερη μάχη κατάφεραν να διαφύγουν στα Λευκά Όρη με βαριές απώλειες.

- «Σιδερόπορτι» (1949): Μια από τις τελευταίες μεγάλες συγκρούσεις έλαβε χώρα στις 9 Σεπτεμβρίου 1947 στον Καλλικράτη Χανίων στα ανατολικά Λευκά Όρη, σφραγίζοντας την ήττα του Δημοκρατικού Στρατού στο νησί. Σε αυτή τη μάχη έχασαν τη ζωή τους πολλοί αντάρτες του Δημοκρατικού Στρατού Ελλάδας (ΔΣΕ), ανάμεσά τους και η εμβληματική μορφή της αντίστασης, Ελένη (Νίτσα) Παπαγιαννάκη («Ηλέκτρα»).

Σε αντίθεση με την υπόλοιπη Ελλάδα, οι αντάρτες στην Κρήτη ήταν πλήρως απομονωμένοι, χωρίς δυνατότητα διαφυγής σε γειτονικές χώρες. Αυτό οδήγησε στην ταχεία εξάντλησή τους, αλλά και στην απόφαση ορισμένων να παραμείνουν κρυμμένοι στα βουνά για δεκαετίες μετά το τέλος του πολέμου.

- Η ιστορία των τελευταίων ανταρτών της Κρήτης είναι μοναδική στα παγκόσμια χρονικά, καθώς ο δικός τους «πόλεμος» κράτησε 30 χρόνια περισσότερο από της υπόλοιπης Ελλάδας. Ο Σπύρος Μπλαζάκης και ο Γιώργης Τσομπανάκης ήταν τα τελευταία στελέχη του Δημοκρατικού Στρατού (ΔΣΕ) που αρνήθηκαν να παραδοθούν μετά την ήττα του 1949. Έζησαν για τρεις δεκαετίες στις απόκρημνες κορφές και τα σπήλαια των Λευκών Ορέων στα Χανιά. Η επιβίωσή τους βασίστηκε σε ένα μυστικό δίκτυο συγγενών και φίλων από τα χωριά του Αποκόρωνα και των Σφακίων, οι οποίοι τους προμήθευαν τροφή, ρούχα και εφημερίδες, τηρώντας τον άγραφο νόμο της σιωπής. Ζούσαν με απόλυτη πειθαρχία, μετακινούμενοι συνεχώς για να μην εντοπιστούν από τις περιπολίες της Χωροφυλακής, ειδικά κατά την περίοδο της Δικτατορίας. Όταν η δημοκρατία αποκαταστάθηκε και νομιμοποιήθηκε το ΚΚΕ, οι δύο άνδρες αποφάσισαν να κατέβουν από το βουνό. Εμφανίστηκαν στα Χανιά στις 23 Φεβρουαρίου 1975, προκαλώντας παγκόσμιο δέος. Παρόλο που ήταν πλέον ηλικιωμένοι, η φυσική τους κατάσταση και το καθαρό τους βλέμμα εντυπωσίασαν τους πάντες. Παρέδωσαν τα όπλα τους (ένα ιταλικό ατομικό τυφέκιο και ένα γερμανικό Steyr) όχι ως ηττημένοι, αλλά ως άνθρωποι που πίστευαν ότι η αποστολή τους τελείωσε. Η πρώτη τους φράση ήταν: "Βγήκαμε γιατί πιστεύουμε ότι πλέον υπάρχει δημοκρατία".