Αφιέρωμα στην Ναυπακτία...

Η Ορεινή Ναυπακτία είναι μια απ’ τις πιο ορεινές περιοχές της χώρας μας, καταλαμβάνει το δυτικό κομμάτι του νομού της Αιτωλοακαρνανίας και γεωγραφικά οριοθετείται ανατολικά με τον ποταμό Μόρνο και το νομό Φωκίδος, βόρεια με το νομό Ευρυτανίας και δυτικά με τη ροή του Εύηνου ποταμού.

Όλη αυτή η ορεινή περιοχή που πραγματικά είναι απ’ τις πιο δύσβατες που υπάρχουν στη χώρα μας, πλημμυρίζεται από πυκνά δάση, από έλατα, πλατάνια, οξιές, δρυς, βαθιές χαράδρες, ποτάμια και δημιουργεί ένα πέπλο μοναδικού φυσικού κάλλους και ανέγγιχτης ομορφιάς.

Πολλά ψηλά βουνά δημιουργούν ένα σύνολο ορεινών κορυφογραμμών που μέσα τους απλώνονται μοναδικής γραφικότητας παραδοσιακά χωριά. Σε μόλις 3 ώρες από την Αθήνα και σε απόσταση 30-80 χλμ. από την πόλη της Ναυπάκτου, αρχίζουν να ξεπροβάλουν ένα-ένα, χωριά, με παραδοσιακό χρώμα, βυθισμένα στα έλατα, στις καστανιές, τις οξυές, σ’ ένα πυκνό δάσος και μία ορεινή φύση που μαγεύει.

Τα πιο σημαντικά απ’ αυτά, η Άνω Χώρα, η Κάτω Χώρα, η Λιμνίτσα, η Τερψιθέα, η Ελατού, η Αμπελακιώτισσα, ο Πλάτανος, το Κοκκινοχώρι, θα αποτελέσουν τη βάση μας για να περιηγηθούμε και να εξερευνήσουμε την περιοχή της Ορεινής Ναυπακτίας.

Η περιοχή της Ορεινής Ναυπακτίας, παλαιότερα γνωστή με το όνομα Κράββαρα, περιστοιχίζεται από ψηλές κορυφές βουνών που φτάνουν ως και τα 1800 μ.

Οι πιο σημαντικές κορυφές είναι: Ψηλός Σταυρός 1509 μ., Κοκκινιάς 1831 μ., Ξεροβούνι 1573 μ., Αρδίνης 1718 μ., Τσεκούρα 1734 μ., Κερασοβούνι (Ομάλια) 1708 μ., Τσακαλάκι 1713 μ., Μακρυνόρος 1562 μ. και νότια το Ρηγάνι 1472 μ.

Ο ποταμός της Ορεινής Ναυπακτίας, ο Εύηνος, συγκεντρώνει το ενδιαφέρον όσων δραστηριοποιούνται με τον εναλλακτικό τουρισμό. Προσφέρεται για κανώ, καγιάκ και ράφτινγκ και οι εταιρίες εναλλακτικού τουρισμού διοργανώνουν συχνά εκδρομές.

Η Ορεινή Ναυπακτία είναι διάσπαρτη από μοναστήρια. Στην Αμπελακιώτισσα αξίζει να επισκεφτείτε την εκκλησία του Αγ. Νικολάου με το υπέροχο ξυλόγλυπτο τέμπλο του 18ου αιώνα. Πολύ παλιά είναι και η μονή της Αμπελακιώτισσας, που σύμφωνα με την παράδοση, η εικόνα της Παναγίας προέρχεται απ’ τα Αμπελάκια της Θεσσαλίας και βρέθηκε το 1455. Απ’ τα πιο ανεπτυγμένα τουριστικά χωριά της Ορεινής Ναυπακτίας είναι η Άνω Χώρα, που ήταν και το παραδοσιακό κεφαλοχώρι των Κραββάρων.

Η Άνω Χώρα, η οποία συνδέεται με μονοπάτια και δρόμο με την Κάτω Χώρα, διαθέτει και τους περισσότερους παραδοσιακούς ξενώνες της περιοχής. Στον Πλάτανο θα δείτε τον ανδριάντα του Καραϊσκάκη. Εδώ ο αρχιστράτηγος της Ρούμελης είχε το αρχηγείο του.

Η Ορεινή Ναυπακτία είναι ιδανικός προορισμός για τους λάτρεις του jeeping safari, των αναρριχητών, αλλά πάνω απ’ όλα των πεζοπόρων. Όλη η περιοχή συνδέεται με μοναδικά φυσικά μονοπάτια και προσφέρεται για αναβάσεις και εξερευνήσεις.

Τα σημαντικότερα χωριά...
H Λιμνίτσα είναι το πρώτο χωριό της περιοχής που συναντάτε καθώς έρχεστε είτε από Nαύπακτο είτε από Λιδωρίκι και από εκεί αρχίζει στην ουσία η πολλή βλάστηση. Θα δείτε σπίτια βαμμένα με χαρούμενα χρώματα και ταβέρνες. Θα βρείτε ψητά, μαγειρευτά, θα βρείτε εσπρέσο (νομίζω Illy) και ενοικιαζόμενα δωμάτια. Oλα αυτά γιατί είναι πέρασμα και στέκι κυνηγών. Eίναι ένα χωριό πέρασμα. H Tερψιθέα είναι ένα χωριό που, όπως το λέει το όνομά του, έχει μιαν εξαίρετη θέα στην κοιλάδα και στα γύρω βουνά όπου υπάρχει και κάποια στοιχειώδης τουριστική κίνηση. Mετά τη Λιμνίτσα ο δρόμος συνεχίζει ανεβαίνοντας όλο στροφές. Eίναι χτισμένη σε 800 υψόμετρο και λίγο έξω από το χωριό υπάρχουν δύο νερόμυλοι, ο Nτεμισιάς (1880) και ο Σκαρούς (1890). Eδώ υπάρχει ένας καλός ξενώνας και λόγω αυτού και κάποια στοιχειώδης τουριστική κίνηση.
Aπό την Tερψιθέα για Eλατού είναι μόνον 7 χλμ. Tο χωριό κτίστηκε το 1829 στα 1.050 μ. και μέχρι το 1928 είχε το σλάβικο όνομα Eλετσού (=ευήλιο μέρος). Eκεί εγκαταστάθηκαν αρκετοί αγωνιστές του '21. Eίναι ένα πολύ όμορφο χωριό με έναν εντυπωσιακά καλό ξενώνα. Aπό την Eλατού και πάνω η δασοκάλυψη γίνεται μεγαλύτερη.
Aπό εκεί, άλλα 9 χλμ. για την Aνω Xώρα (Mεγάλη Λομποτινά) το πιο τουριστικά γνωστό χωριό της Ορεινής Nαυπακτίας. H Aνω Xώρα (μεγάλη Λομποτινά), είναι η πρωτεύουσα του Δήμου Aποδοτίας, έχει 404 κατοίκους και είναι χτισμένη στα 1.050 υψόμετρο. Γύρω της περιβάλλεται από ορεινούς όγκους που είναι όλοι τους αποφύσεις των Bαρδουσίων. Tο χωριό παρουσιάζει μεγάλες υψομετρικές διαφορές (φθάνουν τα 200 μ.) και έχει την καλύτερη τουριστική υποδομή της περιοχής. Mη φανταστείτε καμιά Mύκονο του χειμώνα. Eχει απλώς ένα καλό ξενοδοχείο, καλούς ξενώνες και 2 - 3 καλές ταβέρνες. Tο ξενοδοχείο CRYSTAL, ή μάλλον η διεύθυνσή του, είναι «υπεύθυνη» για την κάποια φήμη που έχει αποκτήσει η περιοχή. Nα 'ναι καλά η ιδιωτική πρωτοβουλία. Oι τρεις ξενώνες είναι καινούργιοι. Λόγω του κόσμου που πηγαίνει είναι και το πιο «ζωντανό» μέρος της περιοχής.
Tο χωριό έχει και μια κάτω γειτονιά που λέγεται Kάτω Xώρα και απέχει 5 χλμ. Eίναι χτισμένη στα 800 μ. και υπάρχει ταβέρνα κι ένας πολύ ωραίος ξενώνας.
Για την Aμπελακιώτισσα (Kοζίτσα) θα χρειαστεί να κάνετε άλλα 7 χλμ. Bρίσκεται, διαγωνίως, απέναντι από την Aνω Xώρα, χτισμένη στις ελατοσκέπαστες ανατολικές πλαγιές του Aη Λια. Aπέναντί της υψώνονται οι ορεινοί όγκοι της Tσεκούρας και της Παναγιάς, ένα σύμπλεγμα πολυδαίδαλο με τραχείς βράχους και δασωμένες ρεματιές, ένα τοπίο πραγματικά υποβλητικό. Bρίσκεται στα 900 υψόμετρο και είναι ένα από τα αρχαιότερα χωριά της Ορεινής Nαυπακτίας. Tο παλιό της όνομα «Kοζίτσα» σήμαινε στα Σλάβικα γιδότοπος. Tο νέο της όνομα το οφείλει στη Mονή της Παναγίας της Aμπελακιώτισσας και συγκεκριμένα σ' ένα εικόνισμα της Παναγίας που χάθηκε από τα Aμπελάκια της Θεσσαλίας και βρέθηκε σαν από θαύμα εκεί. Στο χωριό υπάρχει ένας πολύ όμορφος και «ζεστός» ξενώνας που σερβίρει φαγητό και φρέσκο σπιτικό ψωμί.
H Γραμμένη Oξυά αν έχετε διάθεση για αρκετό οδήγημα στους δρόμους της Oρεινής Nαυπακτίας. Δεν λέω, πανέμορφοι και γραφικότατοι. Oμως πολύ στενοί και με πολλές στροφές. H Γραμμένη Oξυά λοιπόν βρίσκεται βορειότερα, στα σύνορα με την Eυρυτανία και είναι ένα από τα ομορφότερα χωριά της Nαυπακτίας. Tο όνομα το οφείλει στην μεγάλη δασοκάλυψη της περιοχής από οξυά και είναι μάλλον και το νοτιότερο σημείο της Eυρώπης με τέτοια βλάστηση.
Αξίζει ακόμα να δείτε...
Tη Mονή της Παναγιάς της Aμπελακιώτισσας - Aγ. Πολυκάρπου που βρίσκεται στην άκρη του χωριού. Kειμήλια της Mονής είναι η εικόνα της Παναγίας (έργο του Eυαγγελιστή Λουκά όπως λέγεται), το χέρι του Aγίου Πολυκάρπου και ο Eπιτάφιος, έργο της Πολίτισσας κεντίστρας Mαριώρας.
Tο Φαράγγι του Kακάβου κοντά στο Mοναστήρι. Ξεκινάτε από ένα σηματοδοτημένο μονοπάτι στις παρυφές του χωριού και κατεβαίνετε προς τα κάτω στον ποταμό Kότσαλο. Πρόκειται για πεζοπορία των 45 λεπτών και η διαδρομή είναι υπέροχη, μέσα από ψηλές υπεραιωνόβιες καστανιές, έλατα και κέδρους. Tο μονοπάτι συνεχίζει και συνδέεται με την Aνω Xώρα. Για τους λάτρεις της πεζοπορίας υπάρχει ακόμα και η επίσκεψη στην κορυφή της Tσεκούρας που είναι περίπου 1,5 ώρα πεζοπορία.
Tο Λιδωρίκι και το Φράγμα του Mόρνου αν η διαδρομή σας φέρει από εκεί. Kτισμένο αμφιθεατρικά πάνω από τη λίμνη του Mόρνου στα 800 υψόμετρο στις υπώρειες της Γκιώνας, έχει έκδηλα τα σημάδια της πατίνας του χρόνου και γιατί όχι της φθοράς, αλλά ασκεί κάποια γοητεία. Tο Λιδωρίκι των 1.500 κατοίκων είναι πολύ γνωστό για τα γαλακτομικά του προϊόντα. Aπό την πόλη για το φράγμα του Mόρνου, μπορείτε να ακολουθήσετε είτε τη διαδρομή που περνάει από τις βόρειες όχθες της λίμνης ή από τις νότιες που είναι πιο κοντά. H διαδρομή από Bορράν είναι πολύ πιο γραφική και θα περάσετε και από το Kάλλιο (Bελούχοβο) που είναι μισοβυθισμένο στο Mόρνο. Δεν έχει παρά ελάχιστα σπίτια, γιατί μόνον όσα βρίσκονταν ψηλά γλίτωσαν.
Και στην πρωτεύουσα!
Aφού ήρθατε μέχρις εδώ αξίζει να δείτε και την ωραία Nαύπακτο. H ονομασία της Nαυπάκτου προέρχεται από τις λέξεις ναύς (= πλοίο) και πήγνυμι (= κατασκευάζω). Eκεί όπου κατασκευάζονταν τα πλοία. Xάρη στην προνομιακή γεωγραφική της θέση, σαν νησιά αλλά και σαν απόρθητη καστροπολιτεία, πατώντας με το ένα πόδι στην Στερεά Eλλάδα και δίπλα στην Πελοπόννησο, γνώρισε μέρες δόξας. Kαι κέντρισε φυσικά το ενδιαφέρον ουκ ολίγων κατακτητών, στους περισσότερους από τους οποίους αντιστάθηκε σθεναρά.
Aπό τότε οι καιροί έχουν αλλάξει αλλά θα διαπιστώσετε και μόνοι σας πως ούτε εσείς θα μπορέσετε να αντισταθείτε στην γοητεία της. Για να δείτε τα Mποτσαραίικα, το μικρό και το μεγάλο Kάστρο, να πιείτε τα ουζάκια σας στο Παλιό Λιμάνι ή να επισκεφθείτε τα μπαράκια και τα καφέ της.
Το κάστρο της Ναυπάκτου...
Oσοι έχουν επισκεφθεί τη Nαύπακτο, αναμφισβήτητα έχουν κυρίως στο μυαλό τους την εικόνα του γραφικού κάστρου που δεσπόζει στο λιμάνι της. Λίγοι όμως γνωρίζουν το δεύτερο εντυπωσιακό φρούριο, που είναι χτισμένο στην κορυφή υψώματος πίσω από την πόλη.
Kατά τον 13ο αιώνα έγινε κέντρο του Δεσποτάτου της Hπείρου, ενώ γνώρισε εναλλαγές κυριαρχίας μεταξύ Aλβανών τοπαρχών και Aνδεγαυών της Nεάπολης. Eν συνεχεία κατακτήθηκε από τους Eνετούς, οι οποίοι ενίσχυσαν τις οχυρώσεις και την κατέστησαν ακμαίο οικονομικό κέντρο.
Tο 1477, η Nαύπακτος πολιορκήθηκε ανεπιτυχώς από 30.000 Tούρκους επί τρεις μήνες αλλά το 1499 κατελήφθη από τον σουλτάνο Bαγιαζήτ B΄. H Tουρκοκρατία διήρκεσε ώς τα τέλη της Eπανάστασης (1829) νε εξαίρεση ένα σύντομο διάλειμμα ενετοκρατίας (1687 - 1690).
Ωστόσο, η σημερινή μορφή του φρουρίου της είναι αποτέλεσμα κυρίως οχυρωματικών επεμβάσεων των Eνετών. Oι οχυρώσεις της πόλης ήταν ιδιαίτερα ισχυρές και, ως εκ τούτου, η Nαύπακτος δεν κατελήφθη ποτέ ύστερα από έφοδο. Tα τείχη της ξεκινούσαν από τον πυρήνα του κάστρου, ψηλά στο λόφο και έφθαναν ώς την παραλία.
Σε μερικά σημεία τους διακρίνονται ακόμη ίχνη αρχαιοελληνικής τοιχοδομίας (κυκλώπεια τείχνη), ενώ ο οχυρωμένος χώρος διαιρείτο με εγκάρσιες σειρές τειχών σε τέσσερις ή πέντε ζώνες.
H πόλη βρισκόταν στη χαμηλότερη ζώνη, εκεί όπου βρίσκεται το λιμάνι, η στενή είσοδος του οποίου προστατεύεται από δύο στρογγυλούς πύργους. Oι οχυρώσεις του κάστρου ενισχύονταν με επικλινείς προμαχώνες. Φτάνοντας στο υψηλότερο σημείο του κάστρου, στο μέσον του δεύτερου περίβολου βρίσκεται η περίφημη «σιδηρόπορτα», από την οποία σώζεται ένα φύλλο. Στην είσοδό της υπάρχει μία από τις πολλές βρύσες που υδροδοτούσαν την πόλη. Tο ανώτερο σημείο του κάστρου ονομάζεται Iτς Kαλέ και η προσέγγισή του είναι μάλλον εύκολη. Στο εσωτερικό του υπήρχαν αποθήκες και τεράστιες υδατοδεξαμενές, ενώ σήμερα είναι κατάφυτο από δέντρα.
Tα τείχη είναι ψηλά και στη βόρεια, τη δυτική και τη νότια πλευρά είναι χτισμένα στο χείλος απόκρημνου εδάφους. Στη δυτική πλευρά υπήρχε υπόγειο μυστικό πέρασμα, που οδηγούσε κρυφά τους αμυνόμενους έξω από τα τείχη.

Απόδραση στη μαγευτική φύση της Ναυπακτίας…

Η γνωριμία με τα γραφικά χωριά της Ορεινής Ναυπακτίας, μένει αξέχαστη σε κάθε ταξιδιώτη. Η υπέροχη φύση, τα πυκνά καταπράσινα δάση, τα μικρά παραδοσιακά χωριουδάκια που απλώνονται στις πλάγιες της Πίνδου δημιουργούν εκπληκτικές εικόνες που αιχμαλωτίζουν τις αισθήσεις. Η Ορεινή Ναυπακτία αποτελείται από ένα σύμπλεγμα χωριών που διακρίνονται για το πλούσιο φυσικό περιβάλλον τους. Ενώνονται μεταξύ τους με μικρούς επαρχιακούς δρόμους και μονοπάτια δύσβατα χαραγμένα από τα παλιά χρόνια. Όλοι αυτοί οι γραφικοί οικισμοί και τα παραδοσιακά χωριουδάκια ανήκουν διοικητικά σε τρεις δήμους. Τον Δήμο Αποδοτίας με έδρα του την Άνω Χώρα, τον Δήμο Πυλήνης με έδρα του το χωριό Σίμη και τον Δήμο Πλατάνου με έδρα του τον ομώνυμο οικισμό Πλατάνου. Χαρακτηριστικό τους είναι ότι περιβάλλονται από πυκνά δάση βελανιδιάς, ελάτων, οξιάς, πλατανιών και καστανιών. Πηγές με γάργαρο τρεχούμενο νερό και παραδοσιακές βρύσες στολίζουν τις πλατείες χωριών και τους δρόμους που συνδέουν μεταξύ τους τα χωριά.
Τα τελευταία χρόνια στα περισσότερα χωριά της Ορεινής Ναυπακτίας έγιναν αναπαλαιώσεις των παλαιών κατοικιών. Σε πολλά χωριά κτίστηκαν και νέα σπίτια με σεβασμό πάντα στην αρχιτεκτονική παράδοση. Όπως, στην Άνω Χώρα, στον Πλάτανο, στη Τερψιθέα, στην Ελατού, στα Κρυονέρια, στην Αράχοβα, στο Νεοχώρι, στη Σίμο, στη Λιμνίτσα, στην Αναβρυτή, στην Ελατόβρυση κ.ά. Αυτά κυρίως τα χωριά ανέπτυξαν τις τουριστικές τους υποδομές και προσελκύουν τους επισκέπτες της Ορεινής Ναυπακτίας. Στην αρχιτεκτονική δόμηση των οικισμών της Ορεινής Ναυπακτίας, συναντάμε εμφανείς επιδράσεις από τη λαϊκή αρχιτεκτονική της Ηπείρου. Το υλικό που είναι κτισμένα όλα τα παλιά σπίτια στη Ναυπακτία είναι συνήθως ο σχιστόλιθος, πέτρα σκληρή και ανθεκτική. Στα παλιότερα σπίτια χρησιμοποιούσαν και για τη σκεπή επίσης σχιστολιθικές πλάκες, αφού η περιοχή διαθέτει άφθονα σχιστολιθικά πετρώματα. Η Ορεινή Nαυπακτία βρίσκεται σε μια ιδιαίτερα προνομιακή γεωγραφική θέση. Περιβάλλεται από τα ανατολικά από τον ποταμό Μόρνο, δυτικά από τον ποταμό Ευήνο και βόρεια και νότια από τον Πατραϊκό και Κορινθιακό κόλπο. Η ευρύτερη περιοχή έχει εξελιχθεί σε δημοφιλή τουριστικό προορισμό, καθώς προσφέρει στους εκδρομείς αυτό που αναζητάνε. Απόδραση από την καθημερινότητα, επαφή με φύση, χαλάρωση, ηρεμία και ξεγνοιασιά. Προγραμματίστε τις διακοπές σας στην Ορεινή Ναυπακτία και οργανώστε έτσι το οδοιπορικό σας στα πανέμορφα χωριά της, ώστε να προλάβετε να δείτε όσα περισσότερα μπορείτε. Καθένα από αυτά αξίζει την προσοχή σας και σίγουρα όλοι οι σταθμοί στην περιήγησή σας θα σας γεμίσουν με υπέροχες εικόνες.
Που θα πάτε – τι θα δείτε...
Ξεκινώντας την γνωριμία σας με την Ορεινή Ναυπακτία και ακολουθώντας πορεία προς τα ανατολικά του νομού Αιτωλοακαρνανίας, θα συναντήσετε τα χωριά του Δήμου Αποδοτίας. Η περιοχή του Δήμου Αποδοτίας διακρίνεται για τις απαράμιλλες φυσικές ομορφιές της, αλλά και για την πλούσια ιστορία της καθώς σε πολλά χωριά έχουν βρεθεί αρχαιολογικά ευρήματα.

Η Άνω Χώρα είναι η έδρα του Δήμου Αποδοτίας κι ένα από τα ομορφότερα χωριά της ορεινής Ναυπακτίας. Ο οικισμός είναι κτισμένος σε υψόμετρο 1050 μ. Περιβάλλεται από ορεινούς όγκους και απέραντα δάση με έλατα και καστανιές. Το παλιό όνομα του χωριού ήταν Μεγάλη Λομποτινά και υπήρξε σημαντικός οικισμός από το 15ο αιώνα, όπου άκμασε οικονομικά. Σήμερα η Άνω Χώρα αποτελεί σημαντικό πόλο έλξης για τους επισκέπτες της περιοχής, καθώς τους παρέχει την ευκαιρία να αποδράσουν από την καθημερινότητα. Περπατώντας στα πέτρινα πλακόστρωτα σοκάκια του χωριού, αναπνέοντας τον καθαρό αέρα του βουνού και ζώντας για λίγο σ’ ένα περιβάλλον όπου το χθες συνδέεται δημιουργικά με το σήμερα, κάθε ταξιδιώτης ξεφεύγει από την ρουτίνα του.

Η Τερψιθέα, είναι ένα χαρακτηριστικό ρουμελιώτικο χωριό, κτισμένο σε υψόμετρο 800 μ. Κι εδώ τα σπίτια απλώνονται αμφιθεατρικά και διαθέτουν εκπληκτική θέα προς τις γύρω βουνοκορυφές του Τρικόρφου και του Βλαχόβουνου μέχρι το Παναχαϊκό της Πελοποννήσου και τον Κορινθιακό κόλπο.
Το χωριό Αμπελακιώτισσα απλώνεται στις βορειοανατολικές πλαγιές του βουνού Αη-Λιάς. Περιβάλλεται από δασωμένες εκτάσεις στις οποίες κυριαρχούν τα έλατα, οι κέδροι και τα πλατάνια. Από το χωριό διέρχεται ο ποταμός Κότσαλος οποίος είναι ο σπουδαιότερος παραπόταμος του Ευήνου ποταμού. Το όνομα Αμπελακιώτισσα το χωριό το πήρε από το ομώνυμο μοναστήρι που βρίσκεται στην περιοχή και χρονολογείται από το 1455. Σύμφωνα με την παράδοση η εικόνα της Παναγίας που βρέθηκε στο σημείο που κτίστηκε το μοναστήρι προέρχεται από τα Αμπελάκια Θεσσαλίας.

Τα Κρυονέρια είναι κτισμένα στη βορειοδυτική πλαγιά του ορεινού όγκου Φτεροπύργου, που αποτελεί τη συνέχεια του όρους Τσεκούρι. Το χωριό πήρε το όνομά του από τα κρύα νερά που ρέουν άφθονα στην περιοχή. Από τα αξιοθέατα της περιοχής αξίζει να επισκεφθείτε το μοναστήρι του Αγίου Δημητρίου που βρίσκεται στη μέση της πλαγιάς Αετόραχης και ιδρύθηκε το 1805 από τον πρώτο του ηγούμενο τον Δαμιανό.
Συνεχίζοντας το οδοιπορικό μας και κατευθυνόμενοι προς το δυτικό άκρο της Ναυπακτίας φτάνουμε στα όρια του δήμου Πλατάνου. Εδώ, το πλούσιο φυσικό περιβάλλον με την άγρια ομορφιά του και η παραδοσιακή αρχιτεκτονική εντυπωσιάζουν κάθε επισκέπτη. Επίνειο της περιοχής είναι το χωριό Πλάτανος, που αποτελεί και την έδρα του Δήμου Πλατάνου. Πρόκειται για ένα αρχοντικό κεφαλοχώρι, κτισμένο στην πλαγιά του βουνού «Αλωνάκι», σε υψόμετρο 880 μ. Τα πέτρινα σπίτια με τις κεραμιδένιες στέγες και οι όμορφοι οι λιθόστρωτοι δρόμοι δημιουργούν νοσταλγικές εικόνες. Ο Πλάτανος κτίστηκε γύρω στο 1630 και γνώρισε μεγάλη ακμή από τα μέσα του 20ου αιώνα. Μάλιστα για ένα μικρό χρονικό διάστημα στο χωριό έμεινε ο ήρωας της επανάστασης Γεώργιος Καραϊσκάκης.

Η Αράχοβα είναι ένα ακόμη κεφαλοχώρι κτισμένο στην πλαγιά της «Κοκκινιάς», σε υψόμετρο 960 μ. που αξίζει να επισκεφθείτε. Προσελκύει πολλούς επισκέπτες καθ’ όλη την διάρκεια του έτους. Συνδυάζει φυσική ομορφιά και γραφικότητα.

Η περιοχή φημίζεται για το υγιεινό της κλίμα, τα τρεχούμενα νερά και την πυκνή βλάστηση. Το χωριό Κλεπά βρίσκετια σε υψόμετρο 825 μ. Περιβάλλεται από τα ελατοσκεπή βουνά των Βαρδουσίων, της Γραμμένης Οξυάς, της Σαράνταινας, του Τσεκουριού και του Κοκκινιά. Χαρακτηριστικό του είναι τα άφθονα τρεχούμενα κρυσταλλένια νερά. Ο χείμαρρος Μέγα Ρεύμα χωρίζει το χωριό σε δύο τμήματα.

Ολοκληρώνοντας την γνωριμία μας με τα χωριά της Ορεινής Ναυπακτίας και με κατεύθυνση προς τα βορειοανατολικά του δήμου Ναυπάκτου συναντάμε τον δήμο Πυλήνης και τους μικρούς όμορφους οικισμούς του. Για πολλούς η περιοχή αυτή θεωρείτε ως μια από τις πλέον ενδιαφέρουσες της Ελλάδας, από οικολογική και περιβαλλοντική άποψη. Διακρίνεται για τα εκπληκτικά τοπία της, τις ανέγγιχτες ομορφιές της και τους γραφικούς οικισμούς της. Τα απέραντα δάση προσφέρονται για περιπατητικές διαδρομές, ενώ οι ζεστοί και φιλόξενοι κάτοικοι θα κερδίσουν τη συμπάθειά σας.

Το γραφικό κεφαλοχώρι Σίμος είναι η έδρα του δήμου Πυλήνης. Απέχει 30 χλμ από τη Ναύπακτο. Είναι κτισμένο αμφιθεατρικά σε υψόμετρο 850 μ. στο νοτιοδυτικό μέρος του όρους Καλπάκι. Σεργιανίζοντας στους δρόμους του θα παρατηρήσετε ότι τα περισσότερα σπίτια είναι πέτρινα. Μερικά από αυτά έχουν χαρακτηρισθεί διατηρητέα και ανακαινίζονται ώστε να αποκτήσουν την παλιά τους αίγλη. Αξίζει να σημειωθεί ότι διατηρητέο μνημείο είναι και η εκκλησία του χωριού που ιδρύθηκε το 1860 και είναι αφιερωμένη στην Παναγία. Πρόκειται για τρίκλιτη βασιλική ηπειρωτικού τύπου που αποτελεί χαρακτηριστικό δείγμα της μεταβυζαντινής εκκλησιαστικής αρχιτεκτονικής της ορεινής Ναυπακτίας.

Το χωριό Παλαιόπυργος είναι κτισμένο σε υψόμετρο 720 μ. Χαρακτηριστικό του χωριού είναι ότι τα σπίτια είναι διασκορπισμένα σε οκτώ μαχαλάδες,. Ο λόγος που οικοδομήθηκε κατά αυτό τον τρόπο είναι η ύπαρξη διάσπαρτων πηγών μικρής σχετικά παροχής νερού. Το χωριό πήρε το όνομά του από τα ερείπια του πύργου που ήταν κτισμένος στη τοποθεσία Μαραθιάς. Στο χωριό έχουν βρεθεί αρχαιολογικά ευρήματα, τα οποία αποδεικνύουν ότι η περιοχή κατοικούνταν από τον 3ο π.Χ. αιώνα.

ΣΥΓΓΡΑΦΕΑΣ : ΑΝΘΗ ΚΟΝΤΟΣΩΡΟΥ

Στα χιονισμένα ορεινά της Nαυπακτίας...

ΘΟΔΩΡΗΣ AΘANAΣIAΔHΣ.

Bρισκόμαστε στα όρια Eυρυτανίας και Aιτωλοακαρνανίας. Tο λευκό τοπίο προδιαθέτει για παρέα γύρω από το φουντωμένο τζάκι, με τα κάστανα να ψήνονται στην πυροστιά και το ντόπιο τσίπουρο να ρέει άφθονο στα ποτήρια... Έξω τα πιτσιρίκια, εν μέσω χιονοπόλεμου, στήνουν χιονάνθρωπους κάτω από τα φορτωμένα έλατα, ενώ οι πιο τολμηροί ενήλικοι επιχειρούν περιπλανήσεις στα στρωμένα με χιόνι μονοπάτια... Bέβαια, σε καμιά περίπτωση δεν θα πρέπει να ξεγελαστείς και να πιστέψεις πως οι απολαύσεις του χιονιού θα σου χαριστούν εύκολα. Oι δρόμοι που οδηγούν στα δασωμένα βουνά της Nαυπακτίας δεν είναι και οι καλύτεροι. Άφθονες στροφές, σε κάποια σημεία κακό οδόστρωμα, κατολισθήσεις, διαρκές ανεβοκατέβασμα, ελλιπής σήμανση, είναι μερικά μόνο από τα προβλήματα που θα αντιμετωπίσουν οδηγός και συνεπιβάτες. Όμως, μια ματιά από το παράθυρο αρκεί για να αποζημιωθείς με τον καλύτερο τρόπο.

Aνηφορίζοντας για την Eλατού...

● Δύο είναι οι οδικοί άξονες που επιχειρούν μια εγκάρσια τομή στην τραχιά ενδοχώρα της ορεινής Nαυπακτίας. Kαι οι δύο ξεκινούν από τη Nαύπακτο και από μηδενικό υψόμετρο στις ακτές και καταλήγουν στα 1.000, 1.100 μέτρα, όπου βρίσκονται και τα περισσότερα χωριά. H μια διαδρομή οδηγεί στην Eλατού και στην Άνω Xώρα, τα πιο γνωστά πια και καταξιωμένα ορεινά θέρετρα της περιοχής. H άλλη τραβά λίγο πιο δυτικά για Πόκιστα, Σίμο, Πλάτανο και ολοκληρώνεται στις όχθες της τεχνητής λίμνης του Eύηνου, στα όρια με το νομό Eυρυτανίας.

● Aφήνοντας πίσω τη ναυτική καστροπολιτεία, οδηγούμε προς την ανατολική έξοδο της πόλης και βγαίνουμε εύκολα στο χωριό Kάτω Δάφνη (5 χλμ.) όπου ο δρόμος διακλαδώνεται: Aν περάσουμε τη γέφυρα, θα ανηφορίσουμε για τα θέρετρα της Eλατούς και της Άνω Xώρας. Aν ακολουθήσουμε το αριστερό παρακλάδι, συνεχίζουμε πάντα σε ασφάλτινο οδόστρωμα για Πόκιστα, Σίμο, Πλάτανο και τα άλλα χωριά. Σε κάθε περίπτωση, πάντως, φροντίζουμε να ανεφοδιαστούμε με καύσιμα, αφού εδώ στη Δάφνη λειτουργεί το μοναδικό πρατήριο της περιοχής.

Oι καλύτερες διαδρομές...

Προς Πλάτανο - λίμνη Eύηνου: Tα πρώτα 5-6 χιλιόμετρα εξελίσσονται ομαλά πλάι στη φαρδιά κοίτη του ποταμού Mόρνου. Στη συνέχεια αρχίζει ένα τρομερό στριφογύρισμα που θα μας ανεβάσει γρήγορα σε υψόμετρο 1.000 μέτρων. Περνάμε διαδοχικά τα χωριά Σίμος και Πόκιστα. Aνεμοδαρμένα τοπία, έλατα, ομίχλη, μοναχικά χωριά και λιγοστές καμινάδες που καπνίζουν είναι οι πρώτες εικόνες που μας καλωσορίζουν στην ορεινή Nαυπακτία. Mετά την Πόκιστα αρχίζει η κατάβαση, έως τις όχθες του Kότσαλου ποταμού (8 χλμ.), που κυλά τα νερά του με δύναμη και ορμή ανάμεσα σε βράχια και γεροδεμένα πλατάνια. Tο όμορφο κεφαλοχώρι απλώνει τις δύο πετρόχτιστες γειτονιές του σε υψόμετρο 800-1.000 μέτρων στις πλαγιές του βουνού Aλωνάκι (στα 1.425 μ.) και απέχει από τη Nαύπακτο 55 χιλιόμετρα. Eξαιρετικό ενδιαφέρον παρουσιάζει το Mουσείο Eθνικής Aντίστασης με σπάνιο φωτογραφικό υλικό. Eπίσης, λειτουργεί και αξιόλογο λαογραφικό μουσείο. Aπό τον Πλάτανο, ο δρόμος χάνεται όλο και πιο βαθιά στην αγκαλιά των βουνών. Σε αυτό το σημείο, σχεδόν πάντα το χειμώνα, θα συναντήσουμε χιόνι ή πάγο και χρειάζεται προσοχή. Περνάμε το Xάνι Λιόλιου και κατηφορίζουμε για 10 χιλιόμετρα έως τον οικισμό Άγιος Δημήτριος και τις όχθες της νεότευκτης λίμνης που σχηματίστηκε εδώ, σε υψόμετρο 750 μέτρων, από τα νερά του Eύηνου ποταμού, μετά την ανύψωση του φράγματος.

Προς Eλατού - Άνω Xώρα: H ανάβαση αρχίζει αμέσως μετά το χωριό Δάφνη και σύντομα χάνεται από το οπτικό μας πεδίο το γαλάζιο του Kορινθιακού κόλπου. Στη θέση «Xάνι Pέρεσης», ο Mόρνος, που έρχεται από τα ανατολικά, συναντιέται με το ποτάμι της Eλατούς, το οποίο κατεβαίνει από το βορρά. Περνάμε τη γέφυρα, αφήνουμε πίσω το δρόμο που φεύγει για τα χωριά του Λιδορικίου και ανηφορίζουμε. Πρώτα συναντάμε το χωριό Λιμνίτσα στα 650 μέτρα υψόμετρο και ακολουθεί η Tερψιθέα. Aπό εδώ και πάνω η όψη του τοπίου πραγματικά αλλάζει, καθώς εμφανίζονται τα πρώτα έλατα. Σε λίγο, πίσω από τις κορυφές των ψηλόκορμων δέντρων ξεπροβάλλουν ο ξενώνας και τα πρώτα σπίτια της Eλατούς. Στη συνέχεια κατηφορίζουμε για την όμορφη Άνω Xώρα (9 χλμ.) που ξεχωρίζει ανάμεσα στα έλατα.

Προσοχή στο χιόνι...

H ευρύτερη περιοχή της ορεινής Nαυπακτίας προσφέρεται για πολλές εκτός δρόμου διαδρομές. Όμως οι περισσότεροι από τους χωμάτινους ή δασικούς δρόμους, καθώς «σκαρφαλώνουν» σε μεγάλα υψόμετρα, πιάνουν πολύ χιόνι και σπάνια εκχιονίζονται. Aκόμη κι αν έχετε τετρακίνητο όχημα και ανάλογη πείρα σε δύσκολες καταστάσεις, θα ήταν εξαιρετικά επικίνδυνο, ειδικά ετούτη την εποχή, να επιχειρήσετε κάποια ανάλογη εξόρμηση. Πάντως, ενδεικτικά να αναφέρουμε τη διαδρομή Aμπελακιώτισσα - Περδικόβρυση (16 χλμ.), Kρυονέρια - Περδικόβρυση (12 χλμ.) και Άνω Xώρα - Eλατού (μέσω Aϊ-Γιάννη, 17 χλμ.), τρεις ιδιαίτερα ενδιαφέρουσες διασχίσεις που μπορείτε να πραγματοποιήσετε την άνοιξη ή το καλοκαίρι χωρίς ιδιαίτερα προβλήματα. Σε κάθε περίπτωση, όμως, θα πρέπει να γνωρίζετε τις δυνατότητες του οχήματός σας και να έχετε ενημερωθεί για την κατάσταση των δρόμων.

Eιδικές διαδρομές...

● Aπό την Άνω Xώρα ένας καινούργιος ασφαλτοστρωμένος δρόμος φεύγει δυτικά και οδηγεί, έπειτα από 16 χιλιόμετρα εξαιρετικά ευχάριστης πορείας, στο χωριό Aμπελακιώτισσα, όπου βρίσκεται το ομώνυμο μοναστήρι (του 15ου αιώνα).

● Φτάνοντας στο φράγμα του Eύηνου, όσοι νομίσετε ότι εδώ τελείωσε το οδοιπορικό στα βουνά της Pούμελης, μάλλον θα εκπλαγείτε, καθώς από εδώ ξεκινούν αρκετές ακόμη ευχάριστες διαδρομές σε άσφαλτο, με ορεινό βέβαια πάντα χαρακτήρα. Ίσως η πιο ενδιαφέρουσα είναι αυτή που συνεχίζει για Δομνίστα - Kρίκελλο (νομός Eυρυτανίας) κι από εκεί, μέσω της ορεινής διάβασης «Kοκκάλια», ο ταξιδιώτης καταλήγει στις Pάχες Tυμφρηστού, κοντά στο Kαρπενήσι. Ένας ακόμη δρόμος τραβά ανατολικά, παράλληλα με την κοίτη του Eύηνου ποταμού, για Γραμμένη Oξιά και Aρτοτίνα, στα όρια των νομών Αιτωλοακαρνανίας και Φωκίδας.

● Aπό την Aμπελακιώτισσα, λίγο πριν μπούμε στο χωριό και πριν περάσουμε τη γέφυρα, θα δούμε δεξιά ένα χωμάτινο δρόμο που οδηγεί στο χωριό Πόδος (3 χλμ.). Aπό εκεί συνεχίζουμε για 16 χιλιόμετρα μέσα από μια θαυμάσια διαδρομή -που όμως μπορεί να κρύβει αρκετές παγίδες στο οδόστρωμα- και βγαίνουμε στο χωριό Xόμορη, όπου πατώντας πλέον σε άσφαλτο, συνεχίζουμε για Πλάτανο ή Φράγμα Eύηνου. Σημεία με την καλύτερη θέαAνηφορίζοντας από Nαύπακτο για Eλατού ή Πλάτανο απολαμβάνουμε την καλύτερη άποψη του Kορινθιακού κόλπου κι από θέση προνομιακή βλέπουμε τη νεότευκτη γέφυρα που συνδέει το Pίο με το Aντίρριο. Mετά την Eλατού θα βγούμε σε χαρακτηριστικό διάσελο απ’ όπου άξαφνα ο ορίζοντας ανοίγει για να μας αποκαλύψει τα χωριά Άνω και Kάτω Xώρα, τη χαράδρα του Kάκκαβου και το πανόραμα των Nαυπακτικών βουνών. Mετά το Xάνι Λιόλιου, στο δρόμο για Φράγμα Eύηνου, ο ταξιδιώτης θα δει από υψόμετρο 1.200 μέτρων την τεχνητή λίμνη να λαμποκοπά πίσω από τις χιονισμένες ελατοβελόνες. Eξαιρετική θέα στη λεκάνη της προσφέρουν τα χωριά Kλεπά και Aράχοβα στην προτεινόμενη διαδρομή για Δομνίστα - Kρίκελλο (Eυρυτανία).

ΠΡΩΤΟΜΑΓΙΑ.

ΠΡΩΤΟΜΑΓΙΑ...

1η ΜΑΗ...

Για ένα κομμάτι ψωμί...

Για ένα κομμάτι ψωμί,

δε φτάνει μόνο η δουλειά.

Για ένα κομμάτι ψωμί,

πρέπει να δώσεις πολλά.

Δεν φτάνει μόνο το μυαλό σου,

δε φτάνει μόνο το κορμί σου.

Το πιο σπουδαίο είν' η ψυχή σου, δικέ μου.

Έχει τους νόμους τους αυτή η ιστορία,

δεν φτάνει μόνο η δουλειά.

Θα σου κρεμάσουνε μια μπάλα

και θα τραβιέσαι μ' αυτήν μέρα - νύχτα.

Έχεις κανάλι πολύ να τραβήξεις,

μέχρι να πάψεις να λες -"μα τι τρέχει;"

Έχει τους νόμους της αυτή η ιστορία,

δεν φτάνει μόνο η δουλειά.

Για ένα κομμάτι ψωμί,

δεν φτάνει μόνο η δουλειά.

Για ένα κομμάτι ψωμί,

θα πιεις φαρμάκια πολλά.

Θα σε πετάνε από δω κι από κει

θα λαχανιάζει η ψυχή σου.

Θα φτύσεις αίμα απ' το στόμα, δικέ μου.

Έχει τους νόμους της αυτή η ιστορία,

δεν φτάνει μόνο η δουλειά.

Για ένα κομμάτι ψωμί,

θα 'χεις ξεχάσει πολλά.

Για ένα κομμάτι ψωμί,

θα 'χεις πληρώσει ακριβά.

Και κάποια μέρα θα σε λύσουν,

μα θα φοβάσαι να φύγεις, θα τρέμεις.

Θα σε κλωτσάνε και θα σ' αρέσει, δικέ μου.

Σαν το σκυλί τους θα σ' έχουν, δικέ μου,

μα δε θα έχεις ψυχή να το νοιώσεις,

θα είναι για σένα αργά.

Χάρης & Πάνος Κατσιμίχας

ΕΡΓΑΤΙΚΗ ΠΡΩΤΟΜΑΓΙΑ:Οι πρώτοι γιορτασμοί στην Ελλάδα

Στις 20 Ιούλη του 1889, το ιδρυτικό συνέδριο της Δεύτερης Διεθνούς κατέληξε σε μια απόφαση που σφράγισε την ιστορία του εργατικού κινήματος σε ολόκληρο τον κόσμο. «Σκοπός μας - έλεγε η απόφαση (1)- είναι να οργανωθεί μια μεγαλειώδης διαδήλωση σε συγκεκριμένη ημερομηνία, με τέτοιο τρόπο ώστε ταυτόχρονα σ' όλες τις χώρες και σ' όλες τις πόλεις, την ίδια συμφωνημένη ημέρα, οι εργάτες να απαιτήσουν απ' τις δημόσιες αρχές να μειώσουν με νόμο την εργάσιμη ημέρα στις οκτώ ώρες και να εφαρμόσουν στην πράξη τις υπόλοιπες αποφάσεις του Συνεδρίου του Παρισιού. Εχοντας υπόψη το γεγονός ότι μια παρόμοια διαδήλωση έχει ήδη αποφασιστεί για την 1η Μαΐου 1890 από την Αμερικάνικη Ομοσπονδία Εργασίας στο Συνέδριό της, το οποίο συνήλθε στο Σαιντ Λούις τον Δεκέμβριο του 1888, η ημερομηνία αυτή υιοθετείται και για την διεθνή διαδήλωση. Οι εργάτες των διαφόρων χωρών θα πρέπει να οργανώσουν την διαδήλωση αυτή σύμφωνα με τις συνθήκες που τους έχουν επιβληθεί απ' την συγκεκριμένη κατάσταση κάθε χώρας». Ετσι γεννήθηκε η Εργατική Πρωτομαγιά. Ομως δε γεννήθηκε τυχαία, ούτε αυθαίρετα επιλέχθηκε η 1η Μάη κάθε έτους να είναι η μέρα όπου η εργατική τάξη σε όλο τον πλανήτη θα απεργεί και θα διεκδικεί μαχητικά την ικανοποίηση των αιτημάτων της. Λίγα χρόνια πριν το συνέδριο του Παρισιού, η εργατική τάξη των Ηνωμένων Πολιτειών σφράγιζε ανεξίτηλα την Πρωτομαγιά με τα χρώματα της ταξικής πάλης που διεξάγει το προλεταριάτο κατά των αστών.
Το 1884, στο συνέδριό της η νεοσύστατη, τότε, Αμερικανική Ομοσπονδία Εργασίας αποφάσισε ότι η 1η Μάη του 1886 θα είναι μέρα ενός εκτεταμένου απεργιακού αγώνα των εργατών, με σκοπό την καθιέρωση του Οκταώρου. Την απόφαση αυτή, στη συνέχεια, την πήρε στα χέρια της η ίδια η εργατική τάξη των Ηνωμένων Πολιτειών και την έκανε πράξη. Οσο, δε, πλησίαζε η εν λόγω ημερομηνία, τόσο περισσότερο ζούσαν οι Αμερικανοί εργάτες τον πυρετό της μάχης.
Στην Πρωτομαγιάτικη απεργία του 1886 στις ΗΠΑ γύρω στο μισό εκατομμύριο εργάτες παράτησαν τη δουλιά τους και συνενώθηκαν στους δρόμους του αγώνα. Σημαντικές απεργίες και διαδηλώσεις έγιναν στις περισσότερες από τις μεγάλες πόλεις, αλλά και στις μικρές πόλεις και κωμοπόλεις. Επίκεντρο, όμως, του αγώνα αναδείχτηκε το Σικάγο, με 90.000 διαδηλωτές στους δρόμους. Ηταν τόσο μεγάλη και τόσο επιβλητική η κινητοποίηση της εργατικής τάξης του Σικάγο που οι καπιταλιστές θεώρησαν πως έπρεπε να επιβληθούν δυναμικά. Ετσι πραγματοποίησαν ένα από τα πιο επαίσχυντα εγκλήματά τους σε βάρος των εργατών. Στις 3 Μάη, η αστυνομία πυροβόλησε εν ψυχρώ εναντίον εργατών που διαδήλωναν - κατά των απεργοσπαστών - έξω από το εργοστάσιο θεριστικών μηχανών Μακ Κόρμικ. Το αποτέλεσμα ήταν να δολοφονηθούν εν ψυχρώ 4 διαδηλωτές και να τραυματιστούν αρκετοί. Την επομένη, 4 Μάη, η εργατική τάξη του Σικάγο πραγματοποίησε διαδήλωση διαμαρτυρίας στο Χέιμαρκετ, όπου κάποιος προβοκάτορας έριξε βόμβα, σκοτώνοντας έναν και τραυματίζοντας πάνω από 70 αστυνομικούς. Οι υπόλοιποι αστυνομικοί ανασυγκροτήθηκαν κι άρχισαν να πυροβολούν εναντίον του πλήθους, προκαλώντας πλήθος τραυματιών και τουλάχιστον έναν νεκρό. Τις επόμενες μέρες πέθαναν άλλοι έξι τραυματίες αστυνομικοί, αλλά ο θάνατός τους ήταν συνέπεια τραυματισμών που υπέστησαν από τους αδιάκριτους πυροβολισμούς των συναδέλφων τους.
Η, από κάθε άποψη, τραγωδία του Χέιμαρκετ έδωσε την ευκαιρία στο αστικό κράτος να προχωρήσει σε συλλήψεις εργατών ηγετών. Συγκεκριμένα, συνελήφθησαν και οδηγήθηκαν σε σκηνοθετημένη δίκη οκτώ άνθρωποι που είτε δε βρίσκονταν στην πλατεία του Χέιμαρκετ όταν ρίχτηκε η βόμβα είτε δεν ήταν σε θέση έμμεσα ή άμεσα να έχουν την παραμικρή εμπλοκή σ' αυτήν την υπόθεση. Τελικά, από τους 8 οι Πάρσανς, Σπάις, Φίσερ και Ενγκελ απαγχονίστηκαν στις 11 Νοέμβρη 1887, ο Λιγκ βρέθηκε νεκρός στο κελί του και οι Νημπ, Σουάμπ και Φίλντεν καταδικάστηκαν σε πολλά χρόνια καταναγκαστικά έργα(2).
Η πρωτομαγιάτικη απεργία του 1886 είχε ως αποτέλεσμα 185.000 εργάτες να κερδίσουν το 8ωρο και τουλάχιστον 200.000 εργάτες να μειώσουν το χρόνο εργασία τους από τις 12 στις 10 και 9 ώρες. Σε πολλές επίσης περιοχές αναγνωρίστηκε η ημιαργία του Σαββάτου, ενώ αρκετές βιομηχανίες σταμάτησαν την κυριακάτικη εργασία. Ηταν λογικό, επομένως, να υιοθετηθεί στη συνέχεια η Πρωτομαγιά ως η παγκόσμια μέρα της εργατικής τάξης. Αρχισε δε να γιορτάζεται ως τέτοια από το 1890. Ας δούμε όμως πότε άρχισε να γιορτάζεται και στην Ελλάδα.

Η πρώτη Εργατική Πρωτομαγιά στην Ελλάδα - Η προετοιμασία...
Η πρώτη Πρωτομαγιά στην Ελλάδα γιορτάστηκε το 1893, με πρωτοβουλία του Κεντρικού Σοσιαλιστικού Συλλόγου του Σταύρου Καλλέργη, που ιδρύθηκε από τον τελευταίο στις 20 Ιούλη του 1890, ενώ από τις 3 Ιούνη του ιδίου έτους ο Καλλέργης εξέδωσε την εφημερίδα «Σοσιαλιστής»(3). Ο Κεντρικός Σοσιαλιστικός Σύλλογος ήταν βεβαίως μια οργάνωση ουτοπικού σοσιαλιστικού προσανατολισμού, πράγμα καθόλου παράξενο για εκείνη την εποχή, αφού και το ελληνικό εργατικό κίνημα ήταν σε νηπιακή μορφή και η διάδοση του μαρξισμού απελπιστικά περιορισμένη. «Ο Κεντρικός Σοσιαλιστικός Σύλλογος - γράφει ο Γιάννης Κορδάτος(4) - ήταν, σα να πούμε η κεντρική διοίκηση των ομίλων και των τμημάτων. Πολλά από τα τμήματα και τους ομίλους είχαν διάφορες ονομασίες. Στην Αθήνα ο σοσιαλιστικός όμιλος λεγόταν ΚΟΣΜΟΣ. Αλλού τα τμήματα είχαν τον τίτλο της Λέσχης και της Αδελφότητας». Την Πρωτομαγιά του 1891 ο Καλλέργης και 12 Σοσιαλιστές φωτογραφήθηκαν όλοι μαζί και μ' αυτή τη συμβολική χειρονομία θέλησαν να δείξουν τη συμμετοχή και την αλληλεγγύη τους στην παγκόσμια ημέρα των εργατών. Ενα χρόνο αργότερα, ο Καλλέργης και μια ομάδα συντρόφων του συγκεντρώθηκαν στο χώρο του Σταδίου και διαμαρτυρήθηκαν κατά του «πλουτοκρατικού Αθλίου συστήματος»(5). Το 1893, όμως, ο γιορτασμός της Πρωτομαγιάς και μαζικός ήταν - αν λάβουμε υπόψη το μέγεθος και το βαθμό ωριμότητας του ελληνικού προλεταριάτου - και αισθητός έγινε. Φυσικά, υπήρξε κατάλληλη προετοιμασία και η σοσιαλιστική κίνηση είχε αναπτυχθεί αρκετά σε σχέση με το παρελθόν.
Η απόφαση για το γιορτασμό της Πρωτομαγιάς του 1893 πάρθηκε στη συνεδρίαση του Κεντρικού Σοσιαλιστικού Συλλόγου στις 21 Φλεβάρη του ιδίου έτους. «Απεφασίσθη - αναφέρεται στο πρακτικό της συνεδρίασης - όπως εκλεγή επιτροπή και επιδοθή αποκλειστικώς διά της εορτής της 1ης Μαΐου, γενομένης δε μυστικής ψηφοφορίας εξελέγησαν ως εξής: Καλλέργης, Νάγος, Συνοδινός και Χριστόπουλος». Λίγες ημέρες αργότερα, στις 3 Μάρτη 1893, σε συνεδρίαση της Επιτροπής, ο Καλλέργης πρότεινε να εκδοθεί για την οικονομική ενίσχυση του γιορτασμού της Πρωτομαγιάς ένα βιβλίο «το οποίον θα περιέχει την Σοσιαλιστικήν πολιτικήν ... και θα τιμηθεί 25 λεπτά έκαστον». Πρόκειται για την γνωστότερη ίσως μπροσούρα του Σταύρου Καλλέργη που φέρει τον τίτλο «Εγκόλπιον Εργάτου»(6). Πρέπει, τέλος, να σημειωθεί ότι επειδή η 1η Μάη του 1893 έπεφτε ημέρα Σάββατο, οι διοργανωτές αποφάσισαν να γιορτάσουν την Παγκόσμια ημέρα της Εργατικής Τάξης την επομένη 2 Μάη που ήταν Κυριακή «όπου οι εργάται θα δυνηθώσι να λάβωσι μέρος σ' αυτήν»(7). Ετσι, από τα μέσα Απρίλη ο «Σοσιαλιστής» ενημέρωσε για την εκδήλωση, δημοσιεύοντας ταυτόχρονα και το διεκδικητικό της πλαίσιο. Εγραφε, για παράδειγμα, στο φύλλο αρ. 23: «Δύο Μαΐου, ημέρα Κυριακή 5 μ.μ. εις το Αρχαίον Στάδιον όπισθεν του Ζαππείου, εις την γέφυραν όπου είνε απέναντι εις τα αγγλικά μνημεία με Κυπαρίσσια. Ολοι οι σοσιαλισταί και οι υπό μισθόν πάσχοντες θα συναθροισθώσι να υπογράψωσι ψήφισμα προς τη Βουλή, διά του οποίου θα ζητώσι πρώτον τας Κυριακάς όλα τα καταστήματα γενικώς να ήναι κλειστά προς ανάπαυσιν των πολιτών. β΄ τον περιορισμόν των εργάσιμων ωρών εις 8 καθ' εκάστην κατ' ανώτατον όριον και ολιγώτερον διά τας κοπιώδεις και ανθυγιεινάς εργασίας και διά τους παίδας και τας γυναίκας. γ΄ απονομήν συντάξεως εις τους εκ της εργασίας παθόντας και καταστάντας ανικάνους προς διατήρησιν εαυτών και της οικογενείας των και εις τας οικογενείας των εν τη εργασία φονευομένων».(8)
Η προετοιμασία για τον πρωτομαγιάτικο γιορτασμό δεν περιοριζόταν στην κινητοποίηση των σοσιαλιστών της πρωτεύουσας και του Πειραιά, αλλά και άλλων πόλεων, όπου υπήρχαν σχετικές οργανώσεις, οι οποίες θα μπορούσαν να πάρουν ανάλογες πρωτοβουλίες σε τοπικό επίπεδο. Για το λόγο αυτό, από τον Καλλέργη και τον Κεντρικό Σοσιαλιστικό Σύλλογο στάλθηκαν επιστολές - με οδηγίες - όπως αυτή που ακολουθεί(9): «Συνάδελφε Δημητρακόπουλε, την 1η Μαΐου, σκοπόν έχομεν όπως οι ενταύθα σοσιαλισταί συνέλθομεν εις το Στάδιον, όπισθεν του Ζαππείου, και εορτάσωμεν όσον το δυνατόν πανηγυρικώτερον, την επέτειον εορτήν του παγκοσμίου σοσιαλισμού. Καλόν επομένως θεωρώ, όπως προς επίδειξιν, καθ' όσον ουδέν μέσον πρέπει να παρορώμεν, όπερ τείνει εις την εξάπλωσιν των αρχών ημών και εις την ευόδωσιν του επιδιωκομένου σκοπού, συνέλθετε και υμείς αυτόθι, την ημέραν εκείνην όσοι ασπάζεσθε τας αρχάς του σοσιαλισμού και εορτάσετε είτε διασκεδάζοντες, είτε φωτογραφούμενοι, είτε δι' οιουδήποτε άλλου τρόπου και μετά ταύτα συντάξητε τηλεγράφημα απευθυνόμενον εις το καθ' ημάς κεντρικόν συμβούλιον όπου θα αγγέλετε ότι εορτάσατε την σοσιαλιστικήν 1η Μαΐου και έχον περίπου ως εξής: Σοσιαλιστικόν Συμβούλιον Αθήνας, Πανηγυρικώτατα εορτάσαμεν σοσιαλιστικήν Πρωτομαγιά. Αν τις κωλύεται να θέση την υπογραφήν του ας θέσει ψευδώνυμον. Το τηλεγράφημα τούτο, καταχωρηθήσεται εν τω ημετέρω φύλλω ο Σοσιαλιστής. Μην σας εμποδίσει ο μικρός αριθμός του να πράξετε και δύο πρέπει να εορτάσετε οπωσδήποτε. Διότι το τοιούτον, όπως και αν έχει πράγμα, ωφέλειαν θα παράσχει και ουχί βλάβην».

...και ο εορτασμός
Οπως ακριβώς είχε καθοριστεί, στις 2 Μάη του 1893, ημέρα Κυριακή και ώρα 5μ.μ. οι Σοσιαλιστές της ομάδας Καλλέργη και εργαζόμενοι συγκεντρώθηκαν στο Στάδιο - και όχι στους στύλους του Ολυμπίου Διός που από λάθος, προφανώς, πληροφόρηση γράφει ο Κορδάτος(10) - όπου και γιόρτασαν αγωνιστικά την παγκόσμια ημέρα της Εργατικής Τάξης. Οι πληροφορίες στον Τύπο της εποχής παρουσιάζουν μεγάλη απόκλιση αναφορικά με τον αριθμό των συγκεντρωμένων, οπότε και δεν είναι εύκολο να αποφανθεί κάποιος σήμερα με ακρίβεια πάνω σ' αυτό το ζήτημα. Ο «Σοσιαλιστής» του δευτέρου 15ήμερου του Μάη 1893 κάνει λόγο για πάνω από 2 χιλιάδες συγκεντρωμένους. Γράφει συγκεκριμένα: «Εις τας δύο Μαΐου ώρα 5 μ.μ. παρά το αρχαίον Στάδιον, τα μέλη του "Κεντρικού Σοσιαλιστικού Συλλόγου" και μέγα πλήθος εκ των πασχουσών εργατικών τάξεων των ευρισκομένων υπό τον ζυγόν του μισθού, ακολουθούντες τον διεθνή των πασχουσών τάξεων αγώνα, συνηθροίσθησαν προς διαμαρτύρησιν εναντίον του σημερινού αθλίου συστήματος, όπου δυστυχούν οι πολλοί κοπιωδώς εργαζόμενοι και ευτυχούν οι ολίγοι οκνηροί, πλούσιοι, μη εργαζόμενοι και απολαμβάνοντες τον ιδρώτα των πολλών εργαζομένων... συνήλθον πλέον των 2 χιλιάδων ατόμων...»(11).
Αντίθετα, η «Εφημερίς» παρουσίασε ένα κοινό που δεν ήταν πάνω από 200 άτομα. «Οι πλείστοι εξ αυτών ήσαν εργάται, ευπρεπώς κατά το πλείστον ενδεδυμένοι, με ερυθράς κονκάρδας επί της κομβιοδόχης, και πολύ ήσυχοι άνθρωποι. Αυτοί είναι οι πρώτοι σοσιαλισταί εν Ελλάδι, και συνήλθον χθες εις το πρώτον αυτών εν Αθήναις συλλαλητήριον»(12). Τέλος, η «Ακρόπολις» του Βλάση Γαβριηλίδη σημείωνε στο δικό της ρεπορτάζ στις 3 του Μάη 1893: «Είχομεν χθες και συλλαλητήριον σοσιαλιστών εις το αρχαίον στάδιον. Συνήχθησαν πλείστοι εργατικοί άνθρωποι και άλλοι κύριοι εμφορούμενοι υπό των σοσιαλιστικών αρχών, φέροντες όλοι ερυθράς κονκάρδας επί της κομβιοδόχης των και ήκουσαν τον σοσιαλιστήν κ. Καλλέργην, όστις υπεστήριξεν την αργίαν της Κυριακής διά τους εργάτας, τον περιορισμόν των εργασίμων ωρών εις οκτώ και την αλληλοβοήθειαν των εργατών. Εις το συλλαλητήριον επεκράτησε πλήρης τάξις»(13).
Οπως ήδη αναφέρεται στα δημοσιεύματα του Τύπου της εποχής, ομιλητής στην πρωτομαγιάτικη συγκέντρωση του 1893 ήταν ο Σταύρος Καλλέργης, ο οποίος μεταξύ άλλων είπε: «Ο σκοπός της συναθροίσεώς μας ενταύθα είναι να υπογράψωμεν ψήφισμα διά να δοθή εν καιρώ εις την Βουλήν. Το ψήφισμα δε έχει ως εξής: Συνελθόντες σήμερον την 2 Μαΐου ημέραν Κυριακήν και ώραν 5 μ.μ. εν τω Αρχαίω Σταδίω οι κάτωθι υπογεγραμμένοι μέλη του "Κεντρικού Σοσιαλιστικού Συλλόγου" και υπό μισθόν πάσχοντες εψηφίσαμεν:
Α) Την Κυριακήν να κλείωσι τα καταστήματα, καθ' όλην την ημέραν, και οι πολίται ν' αναπαύωνται.
Β) Οι εργάται να εργάζωνται 8 ώρας την ημέραν.
Γ) Ν' απονέμηται σύνταξις εις τους εκ της εργασίας παθόντας και καταστάντας ανικάνους προς διατήρησιν εαυτών και της οικογενείας των.
Δ) Το συμβούλιον του "Κεντρικού Σοσιαλιστικού Συλλόγου" να επιδώση το ψήφισμα εις την Βουλήν.
Οι παραδεχόμενοι το ψήφισμα ας υπογράψουσιν αυτό. Δεν πιστεύω δε να υπάρχη τις ενταύθα ο οποίος να μη παραδέχεται τας σοσιαλιστικάς ιδέας και το ψήφισμα. Η συνάθροισίς μας ενταύθα σήμερον έχει παγκόσμιον χαρακτήρα...». Ο Καλλέργης αναφέρθηκε ακόμη στο ζήτημα της ιστορίας του γιορτασμού της Πρωτομαγιάς στην Ελλάδα και διεθνώς, σημείωσε την πρόοδο που είχε κάνει το σοσιαλιστικό κίνημα στην Ελλάδα τα τελευταία χρόνια και υπογράμμισε ως άμεσους στόχους πάλης του κινήματος τη βελτίωση της θέσης των εργατών και τη διάδοση των σοσιαλιστικών ιδεών. Υστερα από την ομιλία του Καλλέργη - πάντα κατά το ρεπορτάζ του «Σοσιαλιστή» - συγκεντρώθηκαν μέσα σε μισή ώρα 500 υπογραφές κάτω από το ψήφισμα (14).
Η συγκέντρωση των υπογραφών συνεχίστηκε και στο αμέσως επόμενο χρονικό διάστημα με αποτέλεσμα να συγκεντρωθούν περί τις 2.000 και το ψήφισμα κατατέθηκε στη Βουλή την 1η του Δεκέμβρη του 1893. Το ιστορικό της παράδοσης του ψηφίσματος στη Βουλή το περιγράφει ο ίδιος ο Καλλέργης στο φύλλο 30 του «Σοσιαλιστή», που κυκλοφόρησε στις 2 του Γενάρη του 1894. Γράφει ο Καλλέργης: «Εις τας αρχάς Δεκεμβρίου (σ.σ. του 1893) υπέβαλον ψήφισμα εις τον πρόεδρον της Βουλής κατ' εντολήν του Κεντρικού Σοσιαλιστικού Συλλόγου, το οποίον είχον εγκρίνει την 2αν Μαΐου 1893 οι σοσιαλισταί και εν γένει οι υπό μισθόν πάσχοντες Αθηνών -Πειραιώς, ζητούντες δι' αυτού μικράν βελτίωσιν της αθλίας αυτών ζωής. Μετά την επίδοσιν του ψηφίσματος ανήλθον εις το θεωρείον των δημοσιογράφων και ανέμενον μετ' ανυπομονησίας την ανάγνωσιν αυτού. Αλλά το προεδρείον ησχολείτο εις την ανάγνωσιν ετέρων αναφορών προερχομένων εκ διαφόρων προσώπων και πραγματευομένων κατά το μάλλον και ήττον περί ανέμων και υδάτων. Αμα είδον εγώ την πράξιν αυτήν του προέδρου και μάλιστα ότε παρετήρησα να δεικνύη το περί ου ο λόγος ψήφισμα εις τους περί το προεδρείον βουλευτάς εμπαικτικώς, ωργίσθην και ανεφώνησα λέξεις τινάς διά να ελκύσω την προσοχήν των βουλευτών και των δημοσιογράφων. Αμα τη αναφωνήσει των λέξεων εκείνων οργίζεται ο πρόεδρος, κρούει ακαταπαύστως τον κώδωνα, διατάσσει την σύλληψίν μου. Οι στρατιώτες της φρουράς έρχονται αμέσως, με συλλαμβάνουν και κτυπούντες με αγρίως διά των κοπάνων των όπλων των με οδήγησαν εις το δεύτερον αστυνομικόν τμήμα, ένθα επί δύο ημέρας και δύο νύκτας παρέμεινα»(15). Μετά τη «φιλοξενία» του στην αστυνομία, στις 9 του Δεκέμβρη του 1893, ο Καλλέργης δικάστηκε και καταδικάστηκε να εκτίσει ποινή φυλάκισης 10 ημερών στις φυλακές του Παλαιού Στρατώνα.
Ετσι έληξε και τυπικά ο πρώτος γιορτασμός της Εργατικής Πρωτομαγιάς στην Ελλάδα, που από κάθε άποψη αποτελεί σταθμό στην ιστορία του ελληνικού εργατικού κινήματος. Ο προσανατολισμός εκείνης της εκδήλωσης ήταν σαφής και αφορούσε στην ανάπτυξη της πάλης για την αντιμετώπιση των προβλημάτων των εργατών και τη διάδοση των σοσιαλιστικών ιδεών, των ιδεών δηλαδή για μια ανώτερη, δικαιότερη κοινωνία. Ο προσανατολισμός αυτός εμπλουτίστηκε τα επόμενα χρόνια, έγινε πιο σαφής, πιο ουσιαστικός και σ' ό,τι αφορά στις ιδέες της νέας κοινωνίας πέρασε από το πεδίο της ουτοπίας και των συγχύσεων στο πεδίο της επιστήμης με τη διάδοση του επιστημονικού σοσιαλισμού. Εντούτοις ποτέ δεν άλλαξε κατεύθυνση αφού το δίκιο του εργάτη και η καινούρια κοινωνία, που θα υπερβαίνει τον καπιταλισμό, είναι έννοιες αξεχώριστες.
Ας δούμε όμως πώς γιορτάστηκε η δεύτερη Εργατική Πρωτομαγιά στην Ελλάδα, ούτως ώστε να έχουμε μια σαφέστερη εικόνα εκείνων των πρώτων βημάτων του ελληνικού προλεταριάτου προς την κατεύθυνση της αυτοσυνειδητοποίησής του.
Η Πρωτομαγιά του 1894
Μετά τον επιτυχή γιορτασμό της Πρωτομαγιάς του 1893 και τα όσα επακολούθησαν με την επίδοση του ψηφίσματος, τη σύλληψη και την καταδίκη του Καλλέργη, κυριάρχησε ενωτικό πνεύμα στις τάξεις των σοσιαλιστικών ομάδων της εποχής. Είτε από πολιτικό υπολογισμό, είτε γιατί ήταν πλέον φανερό πως ο αντίπαλος ήταν κοινός, οι ομάδες αυτές κινήθηκαν στην κατεύθυνση ενός ενωτικού γιορτασμού της παγκόσμιας μέρας της εργατικής τάξης, κάτι που - παρά τις διαφορές τους - κατάφεραν να φέρουν σε πέρας στις πρωτομαγιάτικες εκδηλώσεις του 1894. «Η κίνηση που έγινε από τους σοσιαλιστικούς ομίλους για το γιορτασμό της Πρωτομαγιάς - γράφει ο Γιάννης Κορδάτος(16) - έβαλε την αστυνομία και την εισαγγελία σε τρεχάματα». Οντως έτσι είχαν τα πράγματα κι αυτό φάνηκε ιδιαίτερα τη μέρα του γιορτασμού, όπου οι αστυνομικές δυνάμεις βρέθηκαν σε κινητοποίηση.
Η Πρωτομαγιά του 1894 γιορτάστηκε την 1η του Μάη στο Στάδιο και οι εφημερίδες εκείνης της μέρας ανήγγειλαν τη συγκέντρωση που είχε προγραμματιστεί για τις 5 μ.μ. Η «Ακρόπολις» του Γαβριηλίδη έγραφε στο πρωτομαγιάτικο φύλλο της: «Σήμερον την 5 μ.μ. εν τω Σταδίω η συγκέντρωσις των εν Αθήναις και Πειραιεί Σοσιαλιστών. Την ανάπτυξιν των αρχών του σοσιαλισμού θα κάμη ο κ. Π. Δρακούλης. Από χθες εκυκλοφόρησεν εις τας οδούς μακροσκελής έκκλησις προς τους εργάτας εν η δι' επαναστατικού ύφους καλείται και ο λαός να συμμετάσχη της διαδηλώσεως. Μία τοιαύτη έκκλησις περιελθούσα εις τας χείρας του Φρουράρχου απεστάλη εις την εισαγγελίαν. Η αστυνομία αφ' ετέρου έλαβε τα κατάλληλα μέτρα προς "ήρεμον" διεξαγωγήν της συγκεντρώσεως»(17).
Την 1η του Μάη του 1894 ο κόσμος άρχισε να προσέρχεται στο Στάδιο από τις 4 μ.μ. Η εικόνα που δίνει ο Τύπος της εποχής είναι χαρακτηριστική: «Χθες - γράφει η "Εφημερίς"(18) - από της 4ης ώρας μ.μ., ως προεκηρύχθη, ήρξαντο να συναθροίζωνται εν τω παρά τω Σταδίω, οι αποτελούντες το σοσιαλιστικόν σώμα εν Ελλάδι. Με τους σοσιαλιστάς προσήρχοντο και απλοί θεαταί, πολλαί δε οικογένειαι κατέλαβον τας διασπαρμένας τραπέζας του μικρού καφενείου. Η πληθώρα του ωραίου φύλου εδείκνυεν ότι δεν υπήρχε φόβος ταραχών αλλ' η αστυνομία και η μοιραρχία παραβλέπουσαι το οιωνοσκόπιον έθεσαν αστυφύλακας υπό αστυνόμους και έφιππον δύναμιν χωροφυλάκων. Περί την 6ην ώραν μ.μ. άπας ο χώρος του Σταδίου εκαλύφθη υπό ποικίλου κόσμου ανδρών, γυναικών και παίδων, μεταξύ των οποίων διεκρίνοντο 50- 60 περίπου σοσιαλισταί, πάντες τίμιοι και φιλόπονοι εργάται, φέροντες ερυθράς κονκάρδας επί του στήθους. Κατά τον χρόνον της συναθροίσεως εθεάθησαν αστυφύλακες τινές εκ των διαταχθέντων, όπως επιβλέψωσι την τάξιν, διανέμοντες κρυφίως διακηρύξεις εις το πλήθος των θεατών, ερωτώμενοι δε περί τούτων απήντων σιγανά, ώστε να μη δύναται να τους ακούη τρίτος "τι να κάνωμε, μπλέξαμε και 'μεις". Το γεγονός παρήγαγε βαθείαν αίσθησιν».
Στη συγκέντρωση μίλησε ο Πλάτωνας Δρακούλης πάνω στο ιστορικό της Εργατικής Πρωτομαγιάς. Στη συνέχεια το λόγο πήρε ο Στ. Καλλέργης, του οποίου η ομιλία ήταν σε πολεμικό τόνο και γεμάτη «μίσος κατά της πλουτοκρατίας»(19) και, τέλος, το λόγο έλαβαν ο φοιτητής νομικής Ευάγγελος Μαρκαντωνάτος και ο Δ. Γραμματικός.
Στο τέλος η συγκέντρωση κατέληξε στο παρακάτω ψήφισμα(20):
«Οι διεθνείς σοσιαλισταί και οι εργάται Αθηνών - Πειραιώς
Προς την κυβέρνησιν της Ελλάδος
Συνελθόντες σήμερον την 1η Μαΐου του 1894 έτους, ημέραν Κυριακήν και ώραν 5 μ.μ. πάντες οι διεθνείς Σοσιαλισταί και εν γένει πάντες οι υπό μισθόν ευρισκόμενοι και πάσχοντες εργάται Αθηνών - Πειραιώς, αποφασίζομεν και ψηφίζομεν τα εξής:
α) Την Κυριακήν να κλείωνται τα καταστήματα καθ' όλην την ημέραν και οι εργάται ν' αναπαύωνται.
β) Οι εργάται να εργάζωνται επί 8 ώρας την ημέραν και ν' απαγορευθή η εργασία εις τους ανηλίκους.
γ) Να απονέμηται σύνταξις εις τους εκ της εργασίας παθόντας και καταστάντας ανίκανους προς συντήρησιν εαυτών και της οικογενείας των.
δ) Να καταργηθώσιν αι θανατικαί εκτελέσεις.
ε) Ανατίθεται εις τους διευθυντάς των σοσιαλιστικών εφημερίδων η επίδοσις του παρόντος ψηφίσματος εις την κυβέρνησιν, επί τη βάσει του οποίου παρακαλείται αύτη να συντάξη νομοσχέδιο και υποβάλη τούτο εις την Βουλήν προς ψήφισιν κατά την αμέσως συγκληθησομένην αυτής σύνοδον.
Αθήναι, 1η Μαΐου 1894».
Το πέρασμα στην ωριμότητα
Μετά το 1894 - και για αρκετό χρονικό διάστημα - δε φαίνεται να υπήρξαν γιορτασμοί της Εργατικής Πρωτομαγιάς με συγκεντρώσεις. Τα πολιτικά γεγονότα και ιδιαίτερα το γεγονός ότι η χώρα παράδερνε στη δίνη μιας οξύτατης κοινωνικοπολιτικής κρίσης (ο ελληνοτουρκικός πόλεμος του 1897 και η κρίση του αστικοτσιφλικάδικου καθεστώτος, η ανάγκη του αστικού εκσυγχρονισμού και ο αστικός εθνικισμός με το Μακεδονικό, το κίνημα στο Γουδί και όσα επακολούθησαν), σε συνδυασμό με την καθυστέρηση του εργατικού κινήματος, που και στα πιο πρωτοπόρα τμήματά του έμενε πολύ πίσω από το ευρωπαϊκό εργατικό κίνημα, μακριά από τον επιστημονικό σοσιαλισμό και χωρίς να είναι σε θέση να ξεφύγει από το πλαίσιο του ουτοπικού σοσιαλισμού, εξηγούν το φαινόμενο.
Την πρώτη δεκαετία του 20ού αιώνα, το ελληνικό εργατικό κίνημα οργανώνεται σε καλύτερη βάση με την υποχώρηση των μικρών ομίλων και την εμφάνιση μεγάλων εργατικών οργανώσεων. Τα Εργατικά Κέντρα του Βόλου, της Λάρισας και της Αθήνας εμφανίζονται προς το τέλος αυτής της δεκαετίας, ενώ το 1908 ο Πλ. Δρακούλης ιδρύει το «Σύνδεσμο των Εργατικών Τάξεων Ελλάδος» και το 1909 το «Ελληνικό Σοσιαλιστικό Κόμμα». Την ίδια χρονιά (1909) με πρωταγωνιστές τους Α. Μπεναρόγια και Σαμουήλ Γιονά ιδρύεται στη Θεσσαλονίκη η σημαντικότερη σοσιαλιστική πολιτική οργάνωση, η σοσιαλιστική «Φεντερασιόν», που θα σφραγίσει τις εξελίξεις στο ελληνικό εργατικό κίνημα εκείνη την περίοδο. Μέσα στην ίδια δεκαετία, ιδρύθηκε (1907) και η «Κίνηση των Κοινωνιολόγων» που βοήθησε σημαντικά στη διάδοση των προοδευτικών ιδεών. Παράλληλα, στην αυγή του νέου αιώνα, ανάπτυξη γνωρίζει το κίνημα των δημοτικιστών, αλλά και το αγροτικό κίνημα, το οποίο φτάνει σε μετωπικές συγκρούσεις με το καθεστώς με αποκορύφωμα την εξέγερση στο Κιλελέρ (1910).
Η δεύτερη δεκαετία του 20ού αιώνα σφραγίζεται από μεγάλες ανακατατάξεις στη διεθνή πολιτική σκηνή και στο διεθνές εργατικό κίνημα με κορυφαίες εκδηλώσεις: τους Βαλκανικούς Πολέμους και τον Α` Παγκόσμιο Πόλεμο που έχουν άμεσο αντίκτυπο στην ελληνική πραγματικότητα, τη χρεοκοπία της Β` Διεθνούς, τη διάσπαση στα εργατικά κόμματα σε ολόκληρο τον κόσμο με τη διακριτή εμφάνιση της επαναστατικής και της ρεφορμιστικής πτέρυγας και, φυσικά, τη νίκη της μεγάλης Σοσιαλιστικής Οχτωβριανής Επανάστασης. Σ' αυτήν τη δεκαετία, το ελληνικό εργατικό κίνημα ωριμάζει με μεγάλες ταχύτητες. Το 1911 ιδρύεται με πρωτοβουλία του Ν. Γιαννιού το Σοσιαλιστικό Κέντρο Αθήνας, ενώ γρήγορα αναπτύσσονται οι τοπικοί σοσιαλιστικοί όμιλοι στη χώρα και ισχυροποιούνται οι ήδη υπάρχουσες εργατικές και σοσιαλιστικές οργανώσεις. Ετσι εκ των πραγμάτων τίθεται στην ημερήσια διάταξη το ζήτημα της πολιτικής και συνδικαλιστικής ενοποίησης της εργατικής τάξης.
Η πρώτη προσπάθεια στην κατεύθυνση της ενοποίησης καταγράφεται το Δεκέμβρη του 1911 και στόχο έχει την ίδρυση Πανελλήνιας Εργατικής Ομοσπονδίας, όταν το Εργατικό Κέντρο της Αθήνας ανέλαβε την πρωτοβουλία για συνένωση όλων των εργατικών οργανώσεων της χώρας σε μια κεντρική συνδικαλιστική οργάνωση. Η προσπάθεια εκείνη, όπως μας πληροφορεί ο Κορδάτος(21), έμεινε στα χαρτιά, αλλά η ιδέα της πανελλαδικής εργατικής συνδικαλιστικής οργάνωσης δεν εγκαταλείφθηκε. Η υλοποίησή της, μάλιστα, απέκτησε επιτακτικό χαρακτήρα μετά τους Βαλκανικούς Πολέμους, από τους οποίους νέες περιοχές προστέθηκαν στην ελληνική επικράτεια, φέρνοντας μαζί τους πλούσια εργατική κίνηση, όπως αυτή της Θεσσαλονίκης όπου δρούσε η «Σοσιαλιστική Εργατική Ομοσπονδία», η «Φεντερασιόν», στην οποία αναφερθήκαμε πιο πριν.
Μια νέα προσπάθεια υλοποίησης της ιδέας για Πανελλαδική Εργατική Ομοσπονδία έγινε στα 1914 με πρωτοβουλία των καπνεργατών που οργάνωσαν συνδικαλιστική συνδιάσκεψη στην Αθήνα, όπου και ελήφθησαν οι σχετικές αποφάσεις αλλά δεν έμελλε να υλοποιηθούν. Την ίδια τύχη είχε και μια τρίτη απόπειρα, στα 1916, με πρωτοβουλία αυτή τη φορά του Εργατικού Κέντρου Πειραιά(22).
Ολες αυτές οι προσπάθειες, όπως και όσες ακολούθησαν στη συνέχεια, για ενοποίηση του εργατικού κινήματος σε συνδικαλιστικό επίπεδο, είχαν το χαρακτηριστικό ότι συνοδεύονταν, συνδυάζονταν ή αποτελούσαν μέρος μιας έντονης κινητικότητας για ενοποίηση και των πολιτικών εργατικών οργανώσεων σε ένα ενιαίο εργατικό κόμμα. Τις προσπάθειες αυτές, στο σύνολό τους, και στο συνδικαλιστικό και στο πολιτικό επίπεδο, σφράγισε η Ρωσική Επανάσταση, τόσο η αστικοδημοκρατική του Φλεβάρη, αλλά πολύ περισσότερο η Σοσιαλιστική του Οκτώβρη 1917.
Από το καλοκαίρι του 1917, δόθηκε νέα ώθηση στην προσπάθεια ενοποίησης των ελληνικών εργατικών οργανώσεων, δεδομένου ότι είχε συγκροτηθεί μια οργανωτική επιτροπή για τη διοργάνωση Πανελλαδικού Σοσιαλιστικού Συνεδρίου. Το συνέδριο αυτό ορίστηκε για τις 4 Αυγούστου του ίδιου έτους, αλλά δεν έγινε δυνατό να πραγματοποιηθεί. Στις αρχές όμως του 1918 - και υπό την επίδραση της νίκης των μπολσεβίκων στη Ρωσία - το ζήτημα της ενοποίησης των εργατικών οργανώσεων, πολιτικών και συνδικαλιστικών, μπήκε στην τελική ευθεία. Το Φλεβάρη αυτού του έτους, με πρωτοβουλία της σοσιαλιστικής οργάνωσης «Φεντερασιόν», συγκλήθηκε μυστικά στη Θεσσαλονίκη η Β` Σοσιαλιστική Συνδιάσκεψη, όπου συμμετείχαν, εκτός της «Φεντερασιόν», σοσιαλιστικές οργανώσεις της Αθήνας, του Πειραιά, του Βόλου και της Κέρκυρας. Η Συνδιάσκεψη εκείνη αποφάσισε τη διοργάνωση νέας Συνδιάσκεψης για τον Ιούλη του 1918. Ετσι, στα τέλη Ιουλίου η Γ` Σοσιαλιστική Συνδιάσκεψη κατέληξε να συγκληθεί τον Οκτώβρη του 1918 Πανελλαδικό Σοσιαλιστικό Συνέδριο για την ίδρυση κόμματος της εργατικής τάξης. Παράλληλα, εργατική συνδικαλιστική συνδιάσκεψη - που πραγματοποιήθηκε τον Αύγουστο με τη συμμετοχή αντιπροσώπων από τα Εργατικά Κέντρα Θεσσαλονίκης, Αθήνας, Πειραιά και το συνδικάτο «Η Πρόοδος» - αποφασίζει τη σύγκληση Πανελλαδικού Εργατικού Συνεδρίου για τη συνένωση των συνδικαλιστικών εργατικών οργανώσεων. Και οι δύο συνδιασκέψεις όρισαν από μία επιτροπή για την προετοιμασία του καθενός από τα δύο συνέδρια(23). Το ιδρυτικό συνέδριο της ΓΣΕΕ πραγματοποιήθηκε στο διάστημα από τις 21 έως τις 28 Οκτώβρη (3-10 Νοέμβρη) του 1918 και το ιδρυτικό συνέδριο του Σοσιαλιστικού Εργατικού Κόμματος Ελλάδας στο διάστημα από 4 έως 10 (17 έως 23) Νοέμβρη του ίδιου έτους.
Η εργατική τάξη της Ελλάδας είχε ξεκινήσει πλέον την περίοδο της ωριμότητας και της αυτοσυνείδησης του ιστορικού της ρόλου και η Πρωτομαγιά του 1919 γιορτάστηκε σε ολόκληρη τη χώρα, στις μεγάλες πόλεις, παρά τις αντιδράσεις του καθεστώτος και της κυβέρνησης Βενιζέλου. Σ' εκείνο το γιορτασμό του '19 σημειώθηκε και η πρώτη διάσπαση της ΓΣΕΕ. Τα 5 από τα 11 μέλη της διοίκησής της πρόσκεινταν στο ΣΕΚΕ, ενώ τα υπόλοιπα 6 ήταν με το κυβερνητικό κόμμα του Βενιζέλου. Η σύγκρουση των δύο πλευρών ξεκίνησε με το περιεχόμενο του γιορτασμού της Πρωτομαγιάς: Η τάση του ΣΕΚΕ σε αντίθεση με την πλειοψηφία ήθελε να προσδώσει στο γιορτασμό αντικυβερνητικό περιεχόμενο, ενώ αντίθετα οι κυβερνητικοί συνδικαλιστές επιδίωκαν την πρόσδεση του εργατικού κινήματος στο άρμα της κυρίαρχης πολιτικής και τον ταξικό συμβιβασμό. Στη συνέχεια, η σύγκρουση επεκτάθηκε και τον Ιούνιο του 1919 η κυβερνητική πλειοψηφία στη Γενική Συνομοσπονδία καθαίρεσε αυθαίρετα τους 5 της μειοψηφίας, ενώ στη συνέχεια η κυβέρνηση του Βενιζέλου τους έστειλε εξορία στη Φολέγανδρο. Ενα χρόνο αργότερα, το Εθνικό Συμβούλιο της ΓΣΕΕ καθαίρεσε τους ρεφορμιστές και ανέθεσε τη διοίκηση στους συνδικαλιστές του ΣΕΚΕ(24). Η πάλη για τον προσανατολισμό του εργατικού κινήματος προς την κατεύθυνση της ταξικής πάλης ή την κατεύθυνση του ταξικού συμβιβασμού είχε ήδη αρχίσει.
1. Φίλιπ Φόνερ: «Εργατική Πρωτομαγιά 1886-1986», εκδόσεις ΣΕ, σελ. 55, Ουίλιαμ Φόστερ: «Η Ιστορία των τριών Διεθνών», Αθήνα 1975, σελ. 175 και αλλού.
2. Ουίλ. Φόστερ: «Ιστορία του Παγκόσμιου Συνδικαλιστικού Κινήματος», τόμος Α`, σελ. 144-145, Φ. Φόνερ, στο ίδιο σελ. 37-52 και Γ. Κορδάτου: «Η Κόκκινη Πρωτομαγιά», περιοδικό «ΝΕΟΙ ΠΡΩΤΟΠΟΡΟΙ», Απρίλης 1932.
3. Αρχείο Σταύρου Καλλέργη, βλέπε: Λυκούργου Καλλέργη: «Σταύρος Καλλέργης», εκδόσεις «Προσκήνιο», σελ. 96, 104, 150.
4. Γιάννη Κορδάτου: «Ιστορία του Ελληνικού Εργατικού Κινήματος», εκδόσεις «Μπουκουμάνη», σελ. 64.
5. Μιχάλης Δημητρίου: «Το ελληνικό Σοσιαλιστικό Κίνημα - Από τους ουτοπιστές στους μαρξιστές», εκδόσεις «ΠΛΕΘΡΟΝ», σελ. 141.
6. Αρχείο Σταύρου Καλλέργη, βλέπε: Λυκούργου Καλλέργη: «Σταύρος Καλλέργης», εκδόσεις «Προσκήνιο», σελ. 155.
7. Στο ίδιο, σελ. 159.
8. Στο ίδιο, σελ. 159-160.
9. Στάθη Δρομάζου: «Θητεία», Εκδόσεις «Δίφρος», 1966, σελ. 203.
10. Γιάννη Κορδάτου: «Ιστορία του Ελληνικού Εργατικού Κινήματος», εκδόσεις «Μπουκουμάνη», σελ. 65.
11. «Σοσιαλιστής», αρ. φύλλου 24 και Λυκούργου Καλλέργη: «Σταύρος Καλλέργης», εκδόσεις «Προσκήνιο», σελ. 161.
12. «Εφημερίς», 3/5/1893 και Μιχάλης Δημητρίου: «Το ελληνικό Σοσιαλιστικό Κίνημα - Από τους ουτοπιστές στους μαρξιστές», εκδόσεις ΠΛΕΘΡΟΝ, σελ. 143.
13. Στάθη Δρομάζου: «Θητεία», Εκδόσεις «Δίφρος», 1966, σελ. 205.
14. «Σοσιαλιστής», αρ. φύλου 24 και Λυκούργου Καλλέργη: «Σταύρος Καλλέργης», εκδόσεις «Προσκήνιο», σελ. 161-162.
15. Σταύρος Καλλέργης: «Ανέκδοτα κείμενα», έκδοση της ΓΣΕΕ, Μάης 1982, σελ. 28-29.
16. Γιάννη Κορδάτου, στο ίδιο, σελ. 65.
17. Γιάννη Κορδάτου, στο ίδιο, σελ. 66.
18. «Εφημερίς» 2/5/1894, Γιάννη Κορδάτου, στο ίδιο, σελ. 66-67.
19. Γιάννη Κορδάτου, στο ίδιο, σελ. 67.
20. Δημήτρη Λιβιεράτου: «Η Εργατική Πρωτομαγιά στην Ελλάδα (1890-1999), εκδόσεις «Προσκήνιο», σελ. 29, Μιχάλης Δημητρίου: «Το ελληνικό Σοσιαλιστικό Κίνημα - Από τους ουτοπιστές στους μαρξιστές», εκδόσεις ΠΛΕΘΡΟΝ, σελ. 152 κ.α.
21. Γ. Κορδάτου: «Μεγάλη Ιστορία της Ελλάδας», εκδόσεις «20ός Αιώνας», τόμος XIII, σελ. 503.
22. Γ. Κορδάτου, στο ίδιο, σελ. 503.
23. Κ. Μοσκώφ: «Εισαγωγή στην Ιστορία του κινήματος της Εργατικής τάξης», εκδόσεις «Καστανιώτη», σελ. 397-398, ΚΜΕ Θεσσαλονίκης: «Η Σοσιαλιστική Οργάνωση Φεντερασιόν Θεσσαλονίκης 1909-1918», εκδόσεις ΣΕ, σελ. 234-235, Γ. Κορδάτου: «Ιστορία του Ελληνικού Εργατικού Κινήματος», σελ. 294, 299 κ.α.
24. «Δοκίμιο Ιστορίας του ΚΚΕ», τόμος Α` (1918-1949), σελ. 97-98.
Γιώργος ΠΕΤΡΟΠΟΥΛΟΣ

Σικάγο - Ο ματωμένος Μάης του 1886.

Χρονικό - ρεπορτάζ του Κουβανού επαναστάτη - ποιητή Χοσέ Μαρτί

Τιμώντας την παγκόσμια εργατική Πρωτομαγιά, δημοσιεύουμε αποσπάσματα ενός χρονικού, που έγραψε ο μεγάλος επαναστάτης και ποιητής της Κούβας, Χοσέ Μαρτί (1850-1895), για τα γεγονότα του ματωμένου Μάη του 1886, στο Σικάγο.
Ο Χοσέ Μαρτί υπήρξε μια πολύπλευρη προσωπικότητα. Επαναστάτης και διανοούμενος, έδωσε και τη ζωή του στον αγώνα για την ανεξαρτησία της χώρας του.
Παράλληλα, ασχολήθηκε με όλα τα είδη τέχνης. Δεν ήταν μόνον ο μεγάλος ποιητής της Κούβας, ο οποίος άνοιξε καινούριους δρόμους για την ποίηση. Ηταν και σπουδαίος πεζογράφος. Εγραψε δοκίμια, χρονικά και άρθρα, τα οποία χαρακτηρίζονται από πολιτικό στοχασμό και ευαισθησία απέναντι στα κοινωνικά γεγονότα, που συγκλόνιζαν την εποχή του.
Εζησε στις ΗΠΑ, προετοιμάζοντας τον αγώνα της ανεξαρτησίας της πατρίδας του Κούβας, και βίωσε όλη την ένταση της εργατικής εξέγερσης την Πρωτομαγιά του 1886, στο Σικάγο.
Σχετικά με τα γεγονότα του Μάη του 1886, ο Χοσέ Μαρτί έγραψε δύο χρονικά, τα οποία δημοσιεύτηκαν στην εφημερίδα του Μπουένος Αϊρες, «Nacion».

Τα αποσπάσματα που παραθέτουμε είναι από το 2ο χρονικό, το οποίο ο Μαρτί το έγραψε μετά την εκτέλεση των διαδηλωτών εργατών, και το έστειλε, το Νοέμβρη του 1887, στην «Nαcion», στην οποία δημοσιεύτηκε τη 1η Γενάρη του 1888:

«Νέα Υόρκη, Νοέμβρης 1887
Κύριε διευθυντά της "Nacion"
Ούτε ο φόβος προς την κρατική δικαιοσύνη, ούτε η τυφλή συμπάθεια προς αυτούς που την απορρίπτουν, πρέπει να οδηγεί την κριτική σκέψη των λαών, καθώς και αυτόν που αφηγείται τα γεγονότα.
Την ελευθερία υπηρετεί άξια μόνον αυτός που την προφυλάσσει από εκείνους που την καταστρέφουν με τα λάθη τους. Δεν αξίζει τον τίτλο του υπερασπιστή της ελευθερίας εκείνος που από φόβο δικαιολογεί τα βίτσια και τα εγκλήματά τους.
Ούτε, επίσης, αξίζουν συγνώμη εκείνοι, που, ανίκανοι να δαμάσουν το μίσος και την αντιπάθεια που τους προκαλεί το έγκλημα, κρίνουν τα κοινωνικά εγκλήματα χωρίς να γνωρίζουν και να εκτιμούν τις ιστορικές αιτίες που τα γέννησαν.
Με επιβλητική πορεία, και σκεπασμένα τα φέρετρά τους με λουλούδια και τα πένθιμα πρόσωπα των οπαδών τους, έφτασαν στον τάφο οι 4 "αναρχικοί" εργάτες, οι οποίοι εκτελέστηκαν στην αγχόνη, καθώς και εκείνος που αυτοκτόνησε με μια βόμβα δυναμίτη, που είχε κρυμμένη στα μαλλιά του.
Οι νεκροί είχαν κατηγορηθεί σαν δράστες και συνένοχοι του θανάτου ενός αστυνομικού, κατά τη διάρκεια της συγκέντρωσης διαμαρτυρίας για το θάνατο έξι εργατών από τα χέρια της αστυνομίας, στη σύγκρουση που έγινε γύρω από το μοναδικό εργοστάσιο που δούλευε, παρά και ενάντια στην απεργία.
Είχαν κατηγορηθεί ότι κατασκεύασαν και εκσφενδόνισαν τη βόμβα που σκότωσε τον αστυνομικό, και μετά προκάλεσε το θάνατο άλλων έξι και τραυμάτισε πολλούς.
Το δικαστήριο καταδίκασε τον έναν σε 15 χρόνια φυλακή και τους άλλους 6 με ποινή το θάνατο στην αγχόνη.
Σαν σταγόνες αίματος που φέρνει η θάλασσα, ήταν στις ΗΠΑ οι επαναστατικές θεωρίες των Ευρωπαίων εργατών. Ομως, ήλθαν μετά ο διαβρωτικός πόλεμος, η δύναμη και η κυριαρχία των ισχυρών, η δημιουργία κολοσσιαίων περιουσιών, η μετανάστευση από την Ευρώπη και η επάρκεια εργατών διατεθειμένων να υπηρετούν τα ανόσια συμφέροντα. Η Δημοκρατία μετατράπηκε σε μια καμουφλαρισμένη μοναρχία. Οι Ευρωπαίοι μετανάστες κατήγγειλαν με οργή τα δεινά που πίστευαν ότι είχαν αφήσει οριστικά πίσω τους, στη δεσποτική πατρίδα τους.
Συνηθισμένοι οι εξουσιαστές αυτής της χώρας να χρησιμοποιούν την ψήφο σαν μέσο πίεσης, ούτε καταλαβαίνουν, ούτε δικαιολογούν εκείνους που μιλάνε για αίμα και για ένοπλη εξέγερση των εργαζομένων.
Ομως, αν και οι ουσιαστικές διαφορές στις πολιτικές πρακτικές, η ασυμφωνία και η αντιπαλότητα των φυλών που διεκδικούν την υπεροχή εμπόδιζαν την άμεση δημιουργία ενός εργατικού κόμματος με ομόφρονες μεθόδους και σκοπούς, η ομοιότητα του πόνου τους επέσπευσε τη συντονισμένη δράση όλων όσοι υπέφεραν.
Εφτασε η άνοιξη χωρίς φόβο. Χωρίς το φόβο του κρύου, με τη δύναμη που δίνει το φως και με την ελπίδα ότι θα καλύψουν με τις αποταμιεύσεις του χειμώνα τις πρώτες πείνες, αποφάσισαν ένα εκατομμύριο εργαζόμενοι, σε όλη τη χώρα, να απαιτήσουν από τα εργοστάσια να μην ξεπερνάει η δουλιά τις 8 νόμιμες ώρες.
Οποιος θέλει να ξέρει, αν αυτό που ζητούσαν ήταν δίκαιο, ας έρθει εδώ. Να τους δει να επιστρέφουν σαν κουρασμένα βόδια, στα βρώμικα σπίτια τους, ενώ έχει φτάσει η νύχτα. Να τους δει να έρχονται από μακριά, τουρτουρίζοντας οι άνδρες, χλωμές και ξεχτένιστες οι γυναίκες.
Στο Σικάγο η Αστυνομία χτυπάει τους εργαζόμενους
Οι εργάτες, αποφασισμένοι να αποκτήσουν με το νόμιμο μέσο της απεργίας τα δικαιώματά τους, γύριζαν την πλάτη στους σκοτεινούς ρήτορες του αναρχισμού και σ' εκείνους που τραυματισμένοι από το ξυλοκόπημα και τις αστυνομικές σφαίρες αποφάσισαν να αντιπαρατεθούν στο επικείμενο χτύπημα με σίδερο στο σίδερο. Εφτασε ο Μάης. Οι εργάτες μαζικά εγκατέλειψαν τα εργοστάσια. Ομως, στο εργοστάσιο του Mc Cormick οι εργάτες δούλευαν. Η φτώχεια τούς έκανε να στρέφονται ενάντια στα αδέλφια τους. Ενα συννεφιασμένο απόγευμα, ο μαύρος δρόμος, έτσι ονομάζεται αυτός του Mc Cormick, γέμισε από εξαγριωμένους εργάτες που ύψωναν τη γροθιά τους ενάντια στον καπνό που έβγαινε από το εργοστάσιο.
Στ' αλήθεια, θέλουμε να δούμε πού θα στρέψουν το πρόσωπο αυτοί οι προδότες!
Τις οχτώ χιλιάδες έφτασαν μέχρι που νύχτωσε. Καθισμένοι σ' ομάδες πάνω στα ξεφλουδισμένα βράχια, δείχνοντας με οργή τα άθλια σπιτάκια, που ξεχώριζαν σαν κηλίδες λέπρας, μέσα από το άγριο τοπίο. Χτύπησε η καμπάνα της λήξης της δουλιάς στο εργοστάσιο. Οι εργάτες ξεριζώνουν όλες τις πέτρες του δρόμου, τρέχουν προς το εργοστάσιο, σπάνε όλα τα κρύσταλλα.
Πίσω τους η Αστυνομία...
"Εκείνοι, εκείνοι είναι. Αυτοί που, για το μεροκάματο μιας ημέρας, βοηθάνε να καταπιέζονται τα αδέλφια τους".
Πέτρες!
Οι εργάτες στον πύργο του εργοστασίου, φοβισμένοι, μοιάζουν με φαντάσματα. Ξερνώντας φωτιά, μέσα σε λυσσασμένο πετροβόλημα, οι αστυνομικοί αδειάζουν τα πιστόλια τους πάνω στο πλήθος, που αμύνεται με πέτρες. Οταν το πλήθος απομακρύνεται προς τις συνοικίες του, αργά το βράδυ, κρυφά οι εργάτες θάβουν 6 πτώματα.
Βράζουν τα στήθη από οργή...
Να ενωθούν με τους "αναρχικούς";
"Στα όπλα, εργαζόμενοι!" κραυγάζουν οι "αναρχικοί", σε μια φλογερή προκήρυξη που όλοι διαβάζουν με θλίψη.
"Στα όπλα ενάντια σ' αυτούς που σας σκοτώνουν, γιατί ασκείτε τα ανθρώπινα δικαιώματά σας".
"Αύριο, θα συγκεντρωθούμε" - συμφωνούν οι "αναρχικοί" - "και αν μας χτυπήσουν θα τους κοστίσει ακριβά".
"Ολοι πρέπει να πάμε οπλισμένοι".
Και από το τυπογραφείο της "Arbeiter" βγήκε η προκήρυξη που καλούσε τους εργάτες να συγκεντρωθούν στην πλατεία του Haymarket, για να διαμαρτυρηθούν ενάντια στις δολοφονίες της αστυνομίας.
Συγκεντρώθηκαν γύρω στις 50.000 εργάτες, με τις γυναίκες και τα παιδιά τους, για να ακούσουν εκείνους που έδιναν φωνή στον πόνο τους.
Ο Spies από το βήμα μίλησε για την προσβολή, με καυστική ευγλωττία και με σκοπό να δυναμώσει το φρόνημά τους για τις αναγκαίες αλλαγές. "Είναι εδώ η Γερμανία, η Ρωσία, ή η Ισπανία;", έλεγε ο Spies. Τη στιγμή που ο Rekjen ρωτούσε, αν ήταν διατεθειμένοι να πεθάνουν πολεμώντας ενάντια στην κτηνώδη εργασία που τους επέβαλαν, έγινε γνωστό ότι έφτασε η αστυνομία.
Εχουν πιστόλια στα χέρια. Φτάνουν στο βήμα. Διατάζουν τη διάλυση της συγκέντρωσης. Δεν υποχωρούν αμέσως οι εργαζόμενοι.
"Τι έχουμε κάνει ενάντια στην τάξη;", ρωτά ο Fielden, πηδώντας από το βήμα. Αρχίζει η αστυνομία να πυροβολεί.
Και τότε φάνηκε να κατεβαίνει πάνω στα κεφάλια τους, γλιστρώντας στον αέρα, μια κόκκινη κλωστή.
Τρέμει η γη, βυθίζεται το βλήμα τέσσερα πόδια στο στήθος της. Πέφτουν βρυχώμενοι ο ένας πάνω στον άλλο οι στρατιώτες των πρώτων γραμμών. Οι κραυγές ενός ετοιμοθάνατου ξεσχίζουν τον αέρα.
Η αστυνομία με υπεράνθρωπη προσπάθεια, πηδάει πάνω από τους συγκεντρωμένους και ρίχνει χειροβομβίδες ενάντια στους εργαζόμενους που αντιστέκονται.
"Ας φύγουμε, χωρίς να ρίξουμε ένα πυροβολισμό", λένε κάποιοι.
"Ας αντισταθούμε", λένε άλλοι.
Μερικά λεπτά αργότερα δεν υπήρχαν στην πλατεία παρά φορεία, μπαρούτι και καπνός. Σε εισόδους και στα υπόγεια έκρυβαν για άλλη μια φορά οι εργάτες τους νεκρούς τους. Να περιγράψεις τον τρόμο του Σικάγου και της Δημοκρατίας; Ο Spies τούς φαίνεται Ροβεσπιέρος, ο Engel, Μαρά και ο Parsons, Δαντόν. "Στην αγχόνη οι γλώσσες και οι σκέψεις!".
Οι "αναρχικοί", ο ένας μετά τον άλλο, συλλαμβάνονται. Τριακόσιες συλλήψεις σε μια ημέρα. Είναι τρομαγμένη η χώρα, οι φυλακές γεμάτες.
Η δίκη; Ολα όσα ειπώθηκαν, αποδείχτηκαν. Ομως, δεν αποδείχτηκε ότι οι οκτώ "αναρχικοί", που κατηγορήθηκαν για τη δολοφονία αστυνομικών, είχαν προετοιμάσει και καλύψει μια συνωμοσία, η οποία τελείωσε με το θάνατό τους.
Οι εφτά καταδικάστηκαν σε θάνατο στην αγχόνη. Ο Neebe σε 15 χρόνια φυλακή. Ομως, δεν πρέπει να πεθάνουν οι εφτά. Ο χρόνος περνάει. Το Σικάγο, από τύψεις ή φόβο, ζητάει επιείκεια με την ίδια ζέση που πριν ζητούσε τιμωρία.
Οι δικηγόροι, οι απεσταλμένοι των εργατικών ενώσεων, οι συγγενείς των καταδικασμένων ικετεύουν τον κυβερνήτη να δώσει χάρη. Ναι! Ο κυβερνήτης δε δίνει χάρη. Θα εκτελεστούν για παραδειγματισμό.
Ηδη μπήκε η νύχτα.
Μέσα από θορύβους και μουρμουρητά ακούγονταν οι τελευταίες σφυριές του ξυλουργού στο ικρίωμα.
Στο τέλος του διαδρόμου της φυλακής υψωνόταν το ικρίωμα. "Ωχ, τα σχοινιά είναι καλά, τα δοκίμασε, ήδη, ο διοικητής!".
"Ναι, η αστυνομία είναι στο πόδι: δε θα αφήσει κανένα να πλησιάσει στη φυλακή".
Γέλια, τσιγάρα, ποτά, καπνός πνίγουν τα κελιά των ξύπνιων υπόδικων. Στον πηχτό αέρα τα ηλεκτρικά φώτα σπιθοβολούν. Ακίνητος πάνω στα κάγκελα των κελιών κοιτάζει το ικρίωμα ένας γάτος, όταν ξαφνικά μια μελωδική φωνή ενός απ' αυτούς τους ανθρώπους, που τους θεωρούν θηρία, τρεμουλιαστά στην αρχή, παλλόμενη στη συνέχεια, ήρεμη στο τέλος, ακούστηκε από ένα κελί.
Ο Engel τραγουδούσε τον "Υφαντή" του Χάινε.
"Τρέχα, τρέχα χωρίς φόβο, αργαλειέ μου!
Τρέχα καλά μέρα και νύχτα
Χώρα καταραμένη, χώρα χωρίς τιμή
Με σταθερό χέρι τα ρούχα σου μαντάρουμε
Τρεις φορές, τρεις, την κατάρα υφαίνουμε
Μπροστά, μπροστά ο υφαντής!"
Και ξεσπώντας σε λυγμούς, ο Engel έπεσε στην κουκέτα του, βυθίζοντας στις παλάμες του το γερασμένο πρόσωπό του.
Βγαίνουν από το κελί στο στενό διάδρομο
"Καλά;", "καλά"...
Δίνουν τα χέρια, χαμογελούν...
"Πάμε!"
Βάζουν το πόδι στην καταπακτή.
Τους δένουν τα πόδια, τον ένα μετά τον άλλον, με ένα σχοινί.
Τους καλύπτουν το πρόσωπο με κουκούλες...
Και ηχεί η φωνή του Spies που τρυπάει κόκαλα:
"Η φωνή που πάτε να πνίξετε θα είναι πιο δυνατή στο μέλλον απ' όσες λέξεις θα μπορούσα να πω εγώ τώρα".
Ο Engel λέει: "Αυτή είναι η πιο ευτυχισμένη ημέρα της ζωής μου".
"Ανδρες και γυναίκες της αγαπημένης μου Αμερικής", αρχίζει να λέει ο Parsons.
Ενα σινιάλο, ένας θόρυβος, η καταπακτή υποχωρεί, τα σώματα αιωρούνται στον αέρα.
Στο κοιμητήριο, όταν μέσα στο σκοτάδι κατέβαζαν τα πτώματα των εκτελεσμένων, ακούστηκε μια φωνή βαριά και εξαγριωμένη:
"Εγώ δεν κατηγορώ ούτε τον δήμιο, ούτε τον διοικητή, ούτε το έθνος... κατηγορώ τους εργαζομένους του Σικάγου, που επέτρεψαν να πεθάνουν οι λαμπροί φίλοι τους".
Το πλήθος επέστρεψε στα σπίτια του...
Και έγραφε την επομένη η "Arbeitez Zeitung": "Εχουμε χάσει μια μάχη, φίλοι μας, όμως θα δούμε στο μέλλον τον κόσμο οργανωμένο με δικαιοσύνη. Ας είμαστε έξυπνοι όπως τα ερπετά, και άκακοι όπως τα περιστέρια"».

ΒΑΡΔΟΥΣΙΑ-ΣΑΡΑΝΤΑΙΝΑ-ΚΡΑΒΑΡΙΤΙΚΑ ΒΟΥΝΑ:

ΝΑ ΠΡΟΣΤΑΤΕΨΟΥΜΕ ΤΗΝ ΠΑΡΘΕΝΑ ΤΟΥΣ ΦΥΣΗ!

Άμεση ίδρυση Εθνικού Πάρκου για την πλήρη διαφύλαξη της μοναδικής τους βιοποικιλότητας και την διατήρηση της οικολογικής τους ισορροπίας.

Μουσουνιτσιώτικα Λιβάδια.

Κάτω Μουσουνίτσα.

Άνω Μουσουνίτσα.

Τεχνητή Λίμνη Μόρνου.

Η Κοκκινόχηνα.

Η Κοκκινόχηνα (Branta ruficollis) είναι μία από τις μικρότερες σε μέγεθος αγριόχηνες του κόσμου: έχει μήκος σώματος 53-56 εκ., όσο δηλαδή μία Πρασινοκέφαλη (Anas Platyrhynchos), καθώς και μικρό κεφάλι και ράμφος, ενώ κατά τα άλλα διαθέτει όλα τα τυπικά χαρακτηριστικά των αγριόχηνων, δηλ. μυτερές, δυνατές φτερούγες και κοντά πόδια.

Ταυτόχρονα όμως, είναι ίσως το ομορφότερο είδος αγριόχηνας και ένα από τα πιο εντυπωσιακά πουλιά της Δυτικής Παλαιαρκτικής: το φτέρωμά της χαρακτηρίζεται από τις έντονες αντιθέσεις του μαύρου-άσπρου, ενώ το κάτω μέρος του λαιμού, η κοιλιά και τα μάγουλα έχουν καστανοκόκκινο-βυσσινί χρώμα, που, ως συνήθως, στα ενήλικα πουλιά, έχει πιο έντονες αποχρώσεις.

Ως προς τη συμπεριφορά της, η Κοκκινόχηνα μοιάζει πολύ με τις υπόλοιπες αγριόχηνες, αλλά είναι πολύ πιο ευκίνητη και γρήγορη όταν βόσκει, σπάνια δε τα κοπάδια πετούν σε σφηνοειδείς ή γραμμικούς σχηματισμούς.

Οι Κοκκινόχηνες φωλιάζουν στην Σιβηριανή Αρκτική τούνδρα, από το Δέλτα του ποταμού Ob , μέχρι τη χερσόνησο Taymyr στα ανατολικά, όπου αναπαράγεται η πλειοψηφία του πληθυσμού.

Ως βιότοπο φωλιάσματος τα πουλιά προτιμούν, χαμηλούς χωματόλοφους, συνήθως σε πρανή ποταμών ή λιμνών.

Έχει δε εξαιρετικό ενδιαφέρον η συμβίωσή τους με τους Πετρίτες (Falco peregrinus), ή τις Χιονογερακίνες (Buteo lagopus) που φωλιάζουν στις ίδιες ακριβώς θέσεις και που οι Κοκκινόχηνες χρησιμοποιούν ως "φύλακες" εναντίον άλλων αρπακτικών, που θα έθεταν σε κίνδυνο τους νεοσσούς τους, όπως π.χ. οι Αρκτικές Αλεπούδες (Alopex lagopus) κ.ά.

Μετά την ολοκλήρωση της πτερόρροιας και το ξεπέταγμα των μικρών, τα πουλιά αναχωρούν από την τούνδρα, περί τα μέσα του Σεπτέμβρη και αφού συγκεντρωθούν σε μεγάλα κοπάδια στο βόρειο Καζακστάν κ.α., αρχίζουν το ταξίδι προς τις περιοχές διαχείμανσης.

Πριν από λίγες δεκαετίες, ολόκληρος ο πληθυσμός του είδους ξεχειμώνιαζε γύρω από τη νότια Κασπία (Αζερμπαϊζάν, Ιράν κ.α.), αλλά σήμερα όλες οι Κοκκινόχηνες περνούν τους χειμώνες τους στους παράκτιους υγροτόπους της Ρουμανίας και βόρειας Βουλγαρίας. Εδώ συγκεντρώνεται ολόκληρος κυριολεκτικά ο παγκόσμιος πληθυσμός του είδους, που υπολογίζεται σε 70.000 άτομα.

Τον χειμώνα, οι Κοκκινόχηνες, αναμειγνύονται ειρηνικά με μεγάλα κοπάδια άλλων ειδών όπως οι Ασπρομέτωπες (Anser aldifronts), οι Σταχτόχηνες (A. anser) κ.ά., συχνάζουν δε σε ανοιχτές, επίπεδες εκτάσεις στις παρυφές μεγάλων (συνήθως παράκτιων) υγροτόπων, όπου κυριαρχούν οι καλλιέργειες χειμερινών σιτηρών, στις οποίες τρέφονται, βόσκοντας το χορτάρι με γρήγορες κινήσεις του ράμφους τους. Όπου βεβαίως ο βιότοπος είναι κατάλληλος, τρέφονται και σε φυσικά χορτολίβαδα με αγρωστώδη ή αλοφυτική βλάστηση, όπως η Salicornia κ.ά..

Στην Ελλάδα, οι Κοκκινόχηνες διαχειμάζουν τακτικά, όχι όμως κάθε χειμώνα, σε μικρούς αριθμούς και συνήθως μόνο στο Δέλτα Έβρου, σπανιότερα δε στους υπόλοιπους θρακιώτικους υγροτόπους (Λ.Ισμαρίδα, Δ.Νέστου κ.α.).

Η εμφάνισή τους είναι, βεβαίως, απρόβλεπτη αφού εξαρτάται από διάφορους παράγοντες που η αλληλεπίδρασή τους δεν είναι ακόμα απόλυτα γνωστή: ο κυρίαρχος, σε γενικές γραμμές παράγοντας, είναι η ένταση της βαρυχειμωνιάς, σε συνδυασμό με τα υπάρχοντα αποθέματα τροφής στη Ρουμανία και στη Βουλγαρία.

Όσο σκληρότερος ο χειμώνας και/ή λιγότερη η τροφή εκεί, τόσο μεγαλύτερες οι πιθανότητες εμφάνισης των πουλιών στη Θράκη.

Σε εξαιρετικές περιπτώσεις, όπως π.χ. ο σκληρός χειμώνας του 1985, οι Κοκκινόχηνες μετακινούνται ακόμα νοτιότερα. Έτσι, μικρά κοπάδια ή μεμονωμένα άτομα, εμφανίζονται σε ασυνήθιστα μέρη, όπως η Εύβοια, η Αττική, η Κεφαλληνία κ.α..

Πριν από αιώνες, όταν ο πληθυσμός τους ήταν ίσως πολύ μεγαλύτερος, οι Κοκκινόχηνες έφταναν συχνά μέχρι την Αίγυπτο: σ' ένα από τα ωραιότερα δείγματα ζωγραφικής των αρχαίων Αιγυπτίων, σε τάφο του Meidum (2.500 π.Χ.) απεικονίζονται με θαυμαστή ακρίβεια, 2 Κοκκινόχηνες.

Από τα 1846, έτος πρώτης καταγραφής της Κοκκινόχηνας στην Ελλάδα, μέχρι σήμερα, έχουν καταχωρηθεί 50 περίπου παρατηρήσεις. Ο μεγαλύτερος αριθμός που έχει καταγραφεί στην Ελλάδα είναι γύρω στα 2000 άτομα (Δ. Έβρου 2/3/1985), ενώ συνήθως ο συνολικός διαχειμάζων πληθυσμός κυμαίνεται από 5 έως 100 άτομα. Όλες οι ελληνικές παρατηρήσεις προέρχονται από την περίοδο Δεκεμβρίου-Μαρτίου, κυρίως δε από τον Γενάρη και Φλεβάρη.

Δυστυχώς, πέραν από τις μετρήσεις του πληθυσμού των πουλιών που διεξάγονται κάθε Γενάρη στα πλαίσια του "Προγράμματος Μεσοχειμωνιάτικων Καταμετρήσεων Υδροβίων" και την καταχώρηση κάποιων άλλων παρατηρήσεων του είδους, οι γνώσεις μας για την οικολογία της Κοκκινόχηνας στην Ελλάδα (τροφικές συνήθειες, προτιμητέοι οικότοποι, συμπεριφορά κ.ά.) είναι ακόμα εξαιρετικά φτωχές.

Το σίγουρο πάντως είναι ότι, στο Δ. Έβρου, οι Κοκκινόχηνες (αλλά και οι υπόλοιπες αγριόχηνες) τρέφονται σχεδόν αποκλειστικά σε λιβάδια με φυσική βλάστηση, κάτι ιδιαίτερα σπάνιο σε άλλες Ευρωπαϊκές χώρες.

Η Κοκκινόχηνα έχει χαρακτηριστεί ως "παγκόσμια απειλούμενο είδος", θεωρείται δε αυστηρά προστατευόμενο είδος από όλες τις διεθνείς συμβάσεις (Βόννη, Βέρνη, CITES κ.ά.) και Κοινοτικές Οδηγίες (79/409, 92/43).

Το γεγονός ότι ολόκληρος ο παγκόσμιος πληθυσμός της διαχειμάζει σε μια πολύ περιορισμένη περιοχή (ουσιαστικά σε 2-3 υγροτοπικά συμπλέγματα), σημαίνει ότι το είδος είναι εξαιρετικά ευάλωτο. Παρά το ότι δεν φαίνεται να απειλείται άμεσα, οποιαδήποτε αλλαγή της τρέχουσας αγροτικής πολιτικής στη Ρουμανία και στη Βουλγαρία (αλλαγή στις καλλιέργειες, εντατικοποίηση κ.ά.) θα θέσει σίγουρα σε κίνδυνο την επιβίωση του είδους κατά τη διάρκεια της σκληρής χειμερινής διαβίωσης.

Επιπλέον, αν και οι Κοκκινόχηνες προστατεύονται πλέον σε όλες τις χώρες κατανομής τους και δεν επιτρέπεται το κυνήγι τους, συχνές είναι οι καταγγελίες για λαθροθηρία σε βάρος των σπάνιων αυτών πουλιών από αλλοδαπούς (μερικές φορές και από Έλληνες!!!) κυνηγούς στη βόρεια Βουλγαρία.

Ας ελπίσουμε ότι η εφαρμογή του "Ειδικού Σχεδίου Διαχείρισης" (Action Plan) που έχει ήδη συνταχθεί για το είδος, θα συμβάλλει στην επίλυση ή έστω στην άμβλυνση τέτοιων προβλημάτων, στις επί μέρους χώρες.

Σε ότι τέλος αφορά στη χώρα μας, είναι σαφές ότι, όπως ακριβώς και στην περίπτωση της Νανόχηνας (Anser erythropus), παρά το γεγονός ότι οι αριθμοί που διαχειμάζουν στη Θράκη είναι μικροί, η Ελλάδα είναι η μόνη κοινοτική χώρα όπου το είδος απαντάται τακτικά και, συνεπώς, έχουμε ιδιαίτερη ευθύνη για την προστασία του.

Aλλωστε, το Δ. Έβρου φαίνεται να είναι ζωτικής σημασίας για τα πουλιά αυτά, ως εναλλακτικός ή εφεδρικός χώρος διαχείμανσης. Για τους λόγους αυτούς, η διαχείριση, βελτίωση και προστασία των φυσικών λιβαδιών, όπου συχνάζουν οι Κοκκινόχηνες, οι Νανόχηνες και τα άλλα είδη (π.χ. γύρω από τη Λ/θ Δράνα κ.α.), θα πρέπει να αντιμετωπιστεί ως μέτρο προτεραιότητας, ενώ ταυτόχρονα, θα πρέπει να διατηρηθεί και η απαγόρευση του κυνηγιού των αγριόχηνων στην Ελλάδα, αφού οι συνολικοί τους πληθυσμοί εξακολουθούν να κυμαίνονται σε χαμηλά επίπεδα.

Παρά τους έντονους χρωματισμούς στο φτέρωμά τους, οι Κοκκινόχηνες είναι ιδιαίτερα δύσκολο να εντοπιστούν, ακόμα και από έμπειρους παρατηρητές, ιδιαίτερα ανάμεσα σε μεγάλα κοπάδια από Ασπρομέτωπες. Σε όσους όμως καταφέρνουν να τις διακρίνουν, προσφέρουν ένα αξέχαστο θέαμα, αφού, αναμφίβολα, πρόκειται για ένα από τα ωραιότερα πουλιά των υγροτόπων μας.

Στις λιμνοθάλασσες των Αργυροπελεκάνων...

Στα νησάκια της λιμνοθάλασσας Τσουκαλιό και Λογαρού του Αμβρακικού Κόλπου βρίσκονται εγκατεστημένες, οι αποικίες ενός από τα σπανιότερα είδη πουλιών του κόσμου: του αργυροπελεκάνου (Pelecanus crispus).

Ο αργυροπελεκάνος είναι το σπανιότερο από τα επτά είδη πελεκάνων που υπάρχουν στον κόσμο και το δεύτερο σε μέγεθος είδος πουλιού στον πλανήτη (ύψος 1,20μ, άνοιγμα φτερών εώς 3,2μ, βάρος 6-10 κιλά). Το υδρόβιο αυτό πουλί έχει χρώμα φτερώματος ανοιχτό σταχτί και κύριο χαρακτηριστικό του το μακρύ του ράμφος, που φέρει διαστελλόμενο σάκο στο κάτω μέρος του. Τα πόδια του είναι κοντά και δυνατά, με δάχτυλα συνδεόμενα μεταξύ τους με μεμβράνη.Ο αργυροπελεκάνος ήταν κάποτε ευρέως εξαπλωμένος στην Ευρώπη (μέχρι στην Ουγγαρία) και στην Ασία, αλλά τα τελευταία εκατό χρόνια ο πλυθησμός του μειώθηκε δραματικά και η εξάπλωση του στην Ευρώπη περιορίστηκε σε ορισμένους υγροτόπους των Βαλκανίων. Κύριες αιτίες αυτής της μείωσης ήταν οι αποξηράνσεις υγροτόπων γγια την απόκτηση γεωργικής γης και το κυνήγι. Σήμερα, το 13% των ζευγαριών αργυροπελεκάνου που απομένουν σ'ολόκληρο τον κόσμο φιλοξενείται σε δύο περιοχές της Ελλάδας: στη λίμνη μικρή Πρέσπα του νομού Φλώρινας και στις λιμνοθάλασσες του Αμβρακικού κόλπου.

Βιολογία & Συμπεριφορά

Ο αργυροπελεκάνος επειδή φοβάται τον άνθρωπο, φωλιάζει σε απρόσιτες περιοχές, όπως είναι οι απομονωμένες νησίδες και οι δύσβατοι καλαμιώνες. Σαν ψαροφάγο πουλί διαλέγει υγροτόπους ικανούς να εξασφαλίσουν άφθονη τροφή για τα μικρά του. Στον Αμβρακικό, η περίοδος αναπαραγωγής διαρκεί από τα μέσα Ιανουαρίου μέχρι τον Ιούλιο. Στην αρχή, τα πουλιά συγκεντρώνονται στα νησάκια των λιμνοθαλασσών, όπου ζευγαρώνουν. Χτίζουν τη φωλιά τους με χόρτα και κλαδάκια και γύρω στα μέσα Φεβρουαρίου αρχίζουν οι πρώτες ωοτοκίες.Γεννούν δύο αβγά σε κάθε φωλιά (σπάνια τρία), τα οποία επωάζουν επί 31 μέρες, καλύπτοντάς τα με τη νηκτική μεμβράνη των ποδιών τους και όχι με την κοιλιά. Οι νεοσσοί γεννιούνται γυμνοί, και μετά ένα μήνα έχουν καλυφθεί με άσπρα πούπουλα. Μέχρι την ηλικία των δυόμησι μηνών, εξαρτώνται απόλυτα από τους γονείς τους. Και οι δύο γονείς ταϊζουν τα μικρά τους, σε βάρδιες, μ'ένα πολύ χαρακτηριστικό τρόπο: ο νεοσσός βουτά με λαιμαργία το κεφάλι του στο ράμφος του γονέα και τρώει τη μισοχωνεμένη τροφή (ψάρια) κατευθείαν απ'το σάκο. Μέχτι τα μέσα Αυγούστου έχουν πετάξει όλοι οι νεοσσοί, οι οποίοι ακολουθούν τους ενήλικες στις τοπικές μετακινήσεις. Οι Αργυροπελεκάνοι παραμένουν το χειμώνα στον Αμβρακικό, επειδή επικρατούν ήπιες καιρικές συνθήκες και υπάρχει άφθονη τροφή. Αντίθετα, τη Μικρή Πρέσπα την εγκαταλείπουν λόγω του δριμύτατου ψύχους.

Κίνδυνοι & Απειλές

Ο σημαντικότερος κίνδυνος για τους αργυροπελεκάνους είναι η ενόχληση που προκαλείται από τον άνθρωπο είτε σκόπιμα, από επισκέπτες που ανεβαίνουν στα νησάκια αναπαραγωγής των πουλιών για να τα δουν ή να τα φωτογραφήσουν, είτε από αμέλεια κατά τη διέλευση πλωτών μέσων. Στην προσέγγγιση επισκεπτών, τα πουλιά σηκώνονται πανικόβλητα και επειδή επωάζουν τα αυγά με το πέλμα τους, είτε συνθλίβουν είτε τα σπρώχνουν έξω από τη φωλιά. Ο αργυροπελεκάνος δεν μπορεί να ξαναβάλει μέσα στη φωλιά ένα αυγό που έχει πεταχτεί έξω, αλλά ακόμη και αν τα αυγά παραμείνουν ανέπαφα πολλά ζευγάρια δεν επιστρέφουν ποτέ μετά την ενόχληση.Αφού εκκολαφθούν τα αυγά, οποιαδήποτε ενόχληση σηκώνει τους γονείς στον αέρα. Τότε οι γυμνοι νεοσσοί πεθαίνουν από το κρύο, είτε σύροντια από τον πανικό τους έξω από τη φωλιά, καταδικασμένοι να πεθάνουν από την έκθεσή τους στον ήλιο και τη βροχή.Οι αργυροπελεκάνοι για να συνεχίσουν να φωλιάζουν στον Αμβρακικό κόλπο χρειάζονται μια πηγή άφθονης τροφής. Τα τελευταία χρόνια έχουν παρουσιαστεί επανηλημένα φαινόμενα μαζικών θανάτων ψαριών στις λιμνοθάλασσες, τα οποία οφείλονται στη μεταβολή της ποιότητας του νερού και κυρίως στην έλλειψη οξυγόνου. Οι αλλιώσεις αυτές που σχετίζονται με τις ανθρώπινες σραστηριότητες στις γύρω περιοχές, δνε απειλούν μόνο τους αργυροπελεκάνους, αλλά και την ιχθυοπανίδα καθώς και τις ανθρώπινες δραστηριότητες που ζουν από αυτήν.

Τι μπορούμε να κάνουμε για να προστατεύσουμε τους αργυροπελεκάνους

Ο αργυροπελεκάνος προστατεύεται βάσει της ελληνικής νομοθεσίας και διεθνών συνθηκών, που απαγορεύουν το κυνήγι και την εν γένει ενόχλησή τους, ιδιαίτερα στους τόπους αναπαραγωγής. Για την αποτελεσματική προστασία τους όμως απαιτείται και η δική μας συμμετοχή. Για το λόγο αυτό:
-Δε θα πρέπει να πλησιάζουμε τα νησάκια αναπαραγωγής του αργυροπελεκάνου.
-Όταν βλέπουμε ανθρώπους που ενοχλούν τις φωλιές του, θα πρέπει να εξηγούμε πόσο καταστροφική μπορεί να αποβεί μια τέτοια ενόχληση.

Έκκληση για τερματισμό της συνεχιζόμενης αυθαιρεσίας: Όχι πια λαθροθηρία στις Στροφάδες

Όπως είναι γνωστό το ανοιξιάτικο κυνήγι έχει απαγορευτεί στη χώρα μας εδώ και περίπου 25 χρόνια (ΚΥΑ 414985/1985, εναρμόνιση με την Κοινοτική Οδηγία 79/409), αφού πέρα από τις αρνητικές επιπτώσεις στους πληθυσμούς των μεταναστευτικών πουλιών που φτάνουν στη χώρα μας από την Αφρική, στο ταξίδι τους προς τις περιοχές αναπαραγωγής, αντιβαίνει και στην Οδηγία 79/409 για την προστασία των άγριων πτηνών της ΕΕ. Σε ολόκληρη την ΕΕ το ανοιξιάτικο κυνήγι έχει απαγορευτεί εδώ και χρόνια, με τελευταίες χώρες που πρόσφατα συμμορφώθηκαν την Κύπρο και τη Μάλτα, κατά των οποίων η Ευρωπαϊκή Επιτροπή είχε ήδη ξεκινήσει διαδικασία προσφυγής στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο. Παρά την τυπική απαγόρευση, δυστυχώς στη χώρα μας η πρακτική της παράνομης εξόντωσης των εξαντλημένων μεταναστευτικών πουλιών, συνεχίζεται απροκάλυπτα σε περιοχές του Ιονίου, όπου γίνεται συχνά ανεκτή από την τοπική κοινωνία ως μία «παραδοσιακή δραστηριότητα». Πρόκειται για μια πρακτική εξαιρετικά επιζήμια οικολογικά, αφού εξοντώνει ενήλικα πτηνά λίγο πριν αυτά αναπαραχθούν, επομένως συμβάλλει στην παραπέρα μείωση των ήδη πολύ επιβαρυμένων από άλλες ανθρωπογενείς αιτίες πληθυσμών των ειδών αυτών (αποδεδειγμένη μείωση 40% ως 60% σε ολόκληρη την Ευρώπη τα τελευταία 30 χρόνια με βάση στοιχεία του Birdlife International), αλλά κυρίως ΠΑΡΑΝΟΜΗ, ΑΥΘΑΙΡΕΤΗ και ΗΘΙΚΑ ΑΠΑΡΑΔΕΚΤΗ που μας εκθέτει ως χώρα ανήμπορη να επιβάλλει το σεβασμό στους νόμους. Σε περιοχές τόσο τουριστικές όπως τα νησιά του Ιονίου, η δυσφήμηση για τη χώρα είναι δυσανάλογα μεγάλη και συχνά υπάρχουν σχετικά δημοσιεύματα στον ξένο τύπο.

Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση της Ζακύνθου όπου όπως φαίνεται η κατάσταση έχει ξεφύγει από κάθε έλεγχο. Παρά τις έντονες προσπάθειες της Μητρόπολης Ζακύνθου και Στροφάδων, που εδώ και χρόνια αγωνιά για το απαράδεκτο αυτό θέμα, και παρά το γεγονός ότι η περιοχή των Νήσων Στροφάδων βρίσκεται εντός του Εθνικού Θαλάσσιου Πάρκου Ζακύνθου (ΕΘΠΖ), του πρώτου Πάρκου με Φορέα Διαχείρισης στην Ελλάδα, η λαθροθηρία δυστυχώς συνεχίζεται. Οι φήμες που ήθελαν λαθροθήρες να επιδίδονται και εφέτος στην παράνομη αυτή δραστηριότητα, επιβεβαιώθηκαν μετά από έφοδο που πραγματοποίησε σκάφος του Λιμενικού Σώματος Ζακύνθου τα ξημερώματα της Πέμπτης 9 Απριλίου.

Το σκάφος του Λιμενικού Σώματος στο οποίο επέβαιναν ο ίδιος ο Σεβασμιώτατος Μητροπολίτης Ζακύνθου, μέλη του Λιμενικού Σώματος και αστυνομικοί του ΑΤ Ζακύνθου, εντόπισε 5 ταχύπλοα σκάφη στην περιοχή των Στροφάδων, τα οποία και προσπάθησε να προσεγγίσει για έλεγχο. Αυτά ανέπτυξαν ταχύτητα και κατάφεραν να διαφύγουν, αφού όπως είναι προφανές σε αυτά επέβαιναν λαθροθήρες.

Το επεισόδιο αυτό έρχεται να προστεθεί σε μία σειρά αντίστοιχων αποδεδειγμένων περιστατικών λαθροθηρίας, αναδεικνύοντας για άλλη μια φορά τα ελλιπή μέτρα επόπτευσης και φύλαξης της περιοχής από όλες τις αρμόδιες υπηρεσίες. Ήταν ευχόμαστε η τελευταία φορά που συνέβη κάτι τέτοιο, αφού αυτές τις μέρες ο Φορέας Διαχείρισης του ΕΘΠΖ προχώρησε στην πρόσληψη φυλάκων που θα περιπολούν πλέον σε τακτική βάση στις Στροφάδες.

Οι Στροφάδες είναι ένας μοναδικός στην Ευρώπη οικολογικός παράδεισος, εφάμιλλος αντίστοιχων ωκεάνιων νησιών, ιδίως για τα μεταναστευτικά πτηνά, ο οποίος χρειάζεται μελέτη και προστασία για να διατηρηθεί και για τις επόμενες γενιές. Η Ελληνική Ορνιθολογική Εταιρεία, με την πολύτιμη συμπαράσταση της Μητρόπολης Ζακύνθου θα πραγματοποιήσει μέσα στις επόμενες μέρες αποστολή, με συμμετοχή Ελλήνων και Σουηδών επιστημόνων, για τη μελέτη της μετανάστευσης στις Στροφάδες και την καταγραφή / αποτροπή νέων περιστατικών λαθροθηρίας. Μια μελέτη που σε συνδυασμό με το ευρωπαϊκό πρόγραμμα Life για την προστασία των θαλασσοπουλιών που εκπονεί η ΕΟΕ στην περιοχή θα συμβάλλει στην παραπέρα ανάδειξη της οικολογικής της αξίας και στην αειφορική διαχείρισή της. Θα πρέπει να τονιστεί ότι στην προσπάθεια της Μητρόπολης για την προστασία των Στροφάδων, ο Λιμενάρχης Ζακύνθου στέκεται αρωγός, σε αντίθεση με άλλες εμπλεκόμενες υπηρεσίες, που αρκούνται σε έγγραφα του τύπου «παρακαλούμε για τις δικές σας ενέργειες» αντί να προχωρούν στην άμεση εφαρμογή των διατάξεων της Πολιτείας μας και της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Η Μητρόπολη Ζακύνθου και Στροφάδων, ο Φορέας Διαχείρισης του ΕΘΠΖ ως αρμόδια διοικητική αρχή και η Ελληνική Ορνιθολογική Εταρεία ως επιστημονικός φορέας που ασχολείται με τη μελέτη και προστασία των πουλιών και των βιοτόπων τους, κάνουν από κοινού έκκληση στην τοπική κοινωνία της Ζακύνθου, το τοπικό δασαρχείο, την Αγροφυλακή, το Λιμενικό Σώμα, την Ομοσπονδιακή Θηροφυλακή, αλλά και στις συναρμόδιες υπηρεσίες και φορείς να συμβάλλουν στην απομόνωση των παρανομούντων λαθροθήρων και στην άμεση και οριστική πάταξη του απαράδεκτου αυτού φαινομένου που μας προσβάλλει ως οργανωμένη κοινωνία και μας εκθέτει διεθνώς.
Ιερά Μητρόπολις Ζακύνθου και Στροφάδων
Φορέας Διαχείρισης Εθνικού Θαλασσίου Πάρκου Ζακύνθου
Ελληνική Ορνιθολογική Εταιρεία
Ημερ/νία: 14-04-2009