Το τοτέμ του λύκου.

Η ελευθερία της άγριας φύσης και η εξημέρωση του ανθρώπου.

Ο Ζιάνγκ Ρονγκ, στο μυθιστόρημά του "Το τοτέμ του λύκου", δεν γράφει απλώς για ένα ζώο. Γράφει για δύο πολιτισμούς, δύο αντιλήψεις της ζωής και δύο διαφορετικούς τρόπους να αντιλαμβάνεται κανείς την ελευθερία. Από τη μια, οι απέραντες μογγολικές στέπες, όπου η επιβίωση είναι γνώση, η συνεργασία αναγκαιότητα και ο θάνατος μέρος μιας ισορροπίας που προϋπήρχε του ανθρώπου. Από την άλλη, ο πολιτισμός που φτάνει με τη βεβαιότητα του ιδιοκτήτη, αποφασισμένος να οργανώσει, να ταξινομήσει και τελικά να υποτάξει ό,τι δεν καταλαβαίνει.

Ο λύκος είναι το αίνιγμα αυτής της σύγκρουσης. Δεν είναι το τέρας των παραμυθιών ούτε το εξιδανικευμένο σύμβολο μιας αθωότητας που ποτέ δεν υπήρξε. Είναι ένα πλάσμα που επιβιώνει χωρίς να έχει ανάγκη τις ανθρώπινες δικαιολογίες. Γνωρίζει την πειθαρχία της αγέλης, όχι την υπακοή στον αφέντη. Γνωρίζει τη δύναμη της συνεργασίας, όχι την ταπείνωση του υπηκόου. Δεν είναι ελεύθερος επειδή δεν έχει κανόνες, αλλά επειδή οι κανόνες του γεννιούνται από τις ανάγκες της ζωής και όχι από την επιθυμία κάποιου να κυριαρχήσει πάνω στους άλλους.

Ίσως γι’ αυτό ο άνθρωπος φοβάται τόσο τον λύκο. Όχι επειδή είναι πιο δυνατός, αλλά επειδή του θυμίζει μια δυνατότητα που ο ίδιος εγκατέλειψε: να ανήκει σε μια κοινότητα χωρίς να χρειάζεται να γονατίσει μπροστά στην εξουσία της.

Στην ανθρώπινη ιστορία, η εξημέρωση υπήρξε συχνά το ευγενικό όνομα της υποταγής. Εξημερώσαμε τα ζώα, καλλιεργήσαμε τη γη, χαράξαμε σύνορα, ονομάσαμε ιδιοκτησία ό,τι κάποτε ήταν κοινός τόπος. Ύστερα εξημερώσαμε τις επιθυμίες μας, περιορίσαμε τις ερωτήσεις μας και μάθαμε να αποκαλούμε ρεαλισμό την παραίτηση. Κάθε εξουσία χρειάζεται τους δικούς της εξημερωμένους ανθρώπους: υπάκουους εργαζομένους, πειθαρχημένους καταναλωτές, πολίτες που συγχέουν την ασφάλεια με την ελευθερία και την κανονικότητα με τη δικαιοσύνη.

Ο λύκος, αντίθετα, δεν υπόσχεται ασφάλεια. Υπόσχεται μόνο τη δύσκολη πραγματικότητα της ύπαρξης. Κι αυτό είναι ίσως το πιο ενοχλητικό μάθημά του: η ελευθερία δεν είναι μια άνετη κατάσταση χωρίς κινδύνους, αλλά η δυνατότητα να μη μετατρέπεις τον φόβο σου σε εντολή προς τους άλλους.

Το βιβλίο του Ρονγκ, ωστόσο, δεν επιτρέπει μια εύκολη ρομαντική επιστροφή στη φύση. Η στέπα δεν είναι παράδεισος και ο λύκος δεν είναι ηθικός δάσκαλος. Η φύση δεν ενδιαφέρεται για τις ανθρώπινες ιδέες περί καλού και κακού. Διαθέτει τις δικές της ισορροπίες, τις οποίες ο άνθρωπος μπορεί να μελετήσει, να σεβαστεί ή να καταστρέψει. Το πραγματικό πρόβλημα αρχίζει όταν πιστεύει ότι η γνώση τού δίνει αυτομάτως και το δικαίωμα της απεριόριστης κυριαρχίας.

Εκεί βρίσκεται η πολιτική διάσταση του τοτέμ. Στην καταστροφή της φύσης δεν καταστρέφονται μόνο δάση, λιβάδια και ζωικά είδη. Καταστρέφονται σχέσεις, μνήμες, τρόποι ζωής και δυνατότητες συνύπαρξης. Το τοπίο μετατρέπεται σε οικόπεδο, το βουνό σε επενδυτική ευκαιρία, το ποτάμι σε ενεργειακό πόρο. Και όταν η φύση αντιδρά στις επεμβάσεις μας, δεν αναρωτιόμαστε τι κάναμε λάθος. Αναζητούμε έναν αποτελεσματικότερο τρόπο να την υποτάξουμε.

Ο πολιτισμός, βέβαια, δεν είναι το αντίθετο της φύσης. Είναι μέρος της. Το αντίθετο της ζωής είναι η αλαζονεία ενός πολιτισμού που θεωρεί τον εαυτό του εξωτερικό παρατηρητή και απόλυτο ιδιοκτήτη του κόσμου. Η οικολογική συνείδηση αρχίζει όταν καταλαβαίνουμε ότι δεν κατοικούμε πάνω στη φύση σαν ένοικοι ενός ακινήτου που μας ανήκει. Κατοικούμε μέσα της, όπως το σώμα κατοικεί μέσα στον κόσμο: προσωρινά, εύθραυστα, χωρίς συμβόλαιο αιώνιας ιδιοκτησίας.

Και ο λύκος; Παραμένει εκεί, στο όριο του ορατού, ανάμεσα στον μύθο και στην πραγματικότητα. Δεν ζητά να τον λατρέψουμε ούτε να του μοιάσουμε. Η αξία του δεν βρίσκεται στο ότι προσφέρει στον άνθρωπο ένα ακόμη σύμβολο για να κρεμάσει στον λαιμό του, αλλά στο ότι υπάρχει ανεξάρτητα από την ανάγκη του ανθρώπου να συμβολίζει τα πάντα.

Ίσως, τελικά, το τοτέμ του λύκου να μην είναι μια εικόνα δύναμης. Να είναι μια προειδοποίηση απέναντι σε κάθε μορφή εξουσίας που πρώτα καταστρέφει την ελευθερία και ύστερα πουλάει την ασφάλεια που υποτίθεται ότι προσφέρει.

Ο άνθρωπος δεν κυνηγά τον λύκο επειδή αυτός είναι άγριος. Τον κυνηγά επειδή η άγρια ελευθερία του, του θυμίζει πως ο κόσμος δεν δημιουργήθηκε για να του ανήκει.