Το «Όχι» δεν είναι για τις παρελάσεις.

 

28 Οκτωβρίου 1940.

Κάθε επέτειος έχει τους ήρωές της, τις σημαίες της και τους πανηγυρικούς της. Έχει και μια παράξενη ικανότητα: να συμφιλιώνει προσωρινά ακόμη και εκείνους που, στην καθημερινή ζωή, δεν συμφωνούν ούτε στα στοιχειώδη. Στις 28 Οκτωβρίου όλοι αγαπούν την ελευθερία, όλοι τιμούν την αντίσταση, όλοι αισθάνονται κληρονόμοι του μεγάλου «Όχι». Την επόμενη ημέρα, επιστρέφουν στις συνήθειές τους.

Τα ξημερώματα του 1940, η Ελλάδα βρέθηκε αντιμέτωπη με το τελεσίγραφο της φασιστικής Ιταλίας. Ακολούθησε η εισβολή, η επιστράτευση, το μέτωπο, ο χειμώνας, οι νεκροί. Άνθρωποι απλοί, με τις αγωνίες και τις ανάγκες τους, εγκατέλειψαν τα σπίτια τους και βρέθηκαν να υπερασπίζονται τον τόπο τους. Δεν γνώριζαν ότι κάποτε τα ονόματά τους θα γίνονταν μέρος μιας εθνικής αφήγησης. Γνώριζαν μόνο πως ο πόλεμος είχε φτάσει στην πόρτα τους.

Και η Ιστορία προχώρησε. Ήρθαν η Κατοχή, η πείνα, οι εκτελέσεις, η Αντίσταση. Το «Όχι» δεν ήταν το τέλος μιας ιστορίας ηρωισμού, αλλά η αρχή μιας μακράς δοκιμασίας. Γιατί η αντίσταση δεν εξαντλείται σε μια αρχική άρνηση. Δοκιμάζεται στην πείνα, στον φόβο, στην απώλεια, όταν η επιβίωση γίνεται καθημερινός αγώνας και η ελπίδα μοιάζει με πολυτέλεια.

Υπάρχει, όμως, μια ευκολία στον τρόπο που θυμόμαστε. Επιλέγουμε τις ένδοξες στιγμές, αφαιρούμε τις αντιφάσεις, αποφεύγουμε τις δύσκολες ερωτήσεις. Κάνουμε την Ιστορία τελετή, επειδή η τελετή δεν απαιτεί τίποτε περισσότερο από την παρουσία μας. Η πραγματική μνήμη, αντίθετα, είναι απαιτητική. Δεν μας αφήνει να στεκόμαστε απλώς απέναντι στο παρελθόν και να χειροκροτούμε. Μας αναγκάζει να κοιτάξουμε τον εαυτό μας.

Τι σημαίνει, λοιπόν, να τιμάς το «Όχι» σήμερα; Να καταδικάζεις τον φασισμό μόνο όταν έχει ηττηθεί; Να υπερασπίζεσαι τη δημοκρατία μόνο όταν δεν αμφισβητεί τα συμφέροντά σου; Να μιλάς για αξιοπρέπεια και να προσπερνάς εκείνον που την έχει χάσει; Ή μήπως η επέτειος αποκτά νόημα όταν μας υπενθυμίζει ότι κανένα δικαίωμα δεν είναι αυτονόητο και καμία ελευθερία δεν διατηρείται χωρίς συμμετοχή και ευθύνη;

Το «Όχι» δεν χρειάζεται ιδιοκτήτες, πολιτικούς κληρονόμους ή αποκλειστικούς ερμηνευτές. Χρειάζεται ανθρώπους που κατανοούν την ιστορική του σημασία και δεν το χρησιμοποιούν σαν διακοσμητικό στοιχείο της δημόσιας ζωής. Γιατί η αντίσταση δεν είναι οικογενειακό κειμήλιο που το ξεσκονίζουμε μια φορά τον χρόνο. Είναι μια διαρκής δυνατότητα του ανθρώπου να αρνείται την αδικία και να υπερασπίζεται την ελευθερία του άλλου.

Το πρόβλημα με τις επετείους δεν είναι ότι θυμόμαστε υπερβολικά το παρελθόν. Είναι ότι συχνά το θυμόμαστε με τρόπο που μας απαλλάσσει από τις ευθύνες του παρόντος.

Ας κρατήσουμε, λοιπόν, τη σημαία ψηλά. Αλλά ας μην ξεχνάμε πως η αξία της δεν βρίσκεται στο ύφασμα, αλλά στους ανθρώπους που συμβολίζει. Και πως καμία παρέλαση δεν μπορεί να υποκαταστήσει την κοινωνία που οφείλουμε να οικοδομήσουμε: μια κοινωνία χωρίς φόβο, χωρίς ταπείνωση, χωρίς ανθρώπους καταδικασμένους να ζουν λιγότερο ελεύθεροι από τους άλλους.

Γιατί η 28η Οκτωβρίου δεν είναι μόνο μια ημέρα μνήμης.

Είναι μια ερώτηση που επιστρέφει κάθε χρόνο: τι αξία έχει το «Όχι» που φωνάζουμε για το χθες, αν δεν έχουμε το θάρρος να υπερασπιστούμε την ελευθερία στο σήμερα;