Ένα άλμπουμ φωτογραφιών είναι μια παράξενη εγκυκλοπαίδεια της προσωπικής μας ιστορίας. Δεν περιέχει λήμματα, ημερομηνίες και ορισμούς, αλλά πρόσωπα, τοπία, χαμόγελα και στιγμές που κάποτε πέρασαν από τη ζωή μας χωρίς να ζητήσουν την άδεια να γίνουν αναμνήσεις.
Το ανοίγεις σχεδόν τυχαία και, πριν προλάβεις να φτάσεις στην τρίτη σελίδα, βρίσκεσαι αλλού. Σε μια παραλία που δεν υπάρχει πια όπως τη θυμάσαι, σε ένα παλιό σπίτι, σε μια παρέα που ορκιζόταν ότι δεν θα χωρίσει ποτέ. Οι άνθρωποι της φωτογραφίας κοιτούν τον φακό με την αθωότητα εκείνων που δεν γνωρίζουν ακόμη το μέλλον τους. Κανείς δεν ξέρει ποιος θα φύγει πρώτος, ποιος θα αλλάξει περισσότερο, ποιος θα γίνει ξένος και ποιος θα παραμείνει φίλος για μια ολόκληρη ζωή.
Και βέβαια, κανείς δεν γνωρίζει πόσο αστεία θα φαίνονται κάποτε τα ρούχα του. Η μόδα είναι ένας από τους πιο αμείλικτους κριτές του χρόνου. Εκείνο το παντελόνι που θεωρούνταν η τελευταία λέξη της κομψότητας μοιάζει σήμερα με αρχιτεκτονικό πείραμα, ενώ το χτένισμα που απαιτούσε μισή ώρα προετοιμασίας έχει αποκτήσει τη διαχρονική αξία ενός οικογενειακού αστείου. Οι φωτογραφίες έχουν χιούμορ, ακόμη κι όταν δεν το επιδιώκουν.
Η ιδιαιτερότητα του άλμπουμ βρίσκεται ακριβώς εδώ: διασώζει τη σοβαρότητα με την οποία αντιμετωπίζαμε κάποτε τις πιο ασήμαντες λεπτομέρειες της ζωής μας. Μια έξοδος του Σαββάτου, ένα τραπέζι σε μια ταβέρνα, μια εκδρομή με ένα αυτοκίνητο που σήμερα θα δυσκολευόταν να περάσει τον τεχνικό έλεγχο. Τότε ήταν ολόκληρος ο κόσμος μας. Σήμερα είναι μερικές φωτογραφίες, αλλά και η απόδειξη ότι η ευτυχία δεν εμφανίζεται πάντοτε με τη μορφή ενός μεγάλου γεγονότος. Συχνά φοράει ένα απλό μπλουζάκι, κρατά ένα ποτήρι και γελάει με κάτι που κανείς δεν θυμάται πια.
Υπάρχει, ωστόσο, μια διαφορά ανάμεσα στη φωτογραφία και στην ανάμνηση. Η φωτογραφία διατηρεί αυτό που βρέθηκε μπροστά στον φακό· η μνήμη συμπληρώνει όσα έμειναν έξω από αυτόν. Ένα πρόσωπο μπορεί να μας θυμίσει μια ολόκληρη εποχή, μια γωνία του δρόμου να επαναφέρει μια μυρωδιά, ένα χαμόγελο να ξαναφέρει στο τραπέζι μια φωνή. Έτσι, το άλμπουμ γίνεται αφορμή για μια δεύτερη αφήγηση, στην οποία η πραγματικότητα ανακατεύεται με τη νοσταλγία, οι λεπτομέρειες αλλάζουν θέση και οι παλιές ιστορίες αποκτούν κάθε φορά διαφορετικό τέλος.
Δεν είναι παράξενο που οι ίδιες φωτογραφίες προκαλούν διαφορετικές αντιδράσεις στους ανθρώπους που τις κοιτούν. Ο ένας θυμάται το ταξίδι, ο άλλος το πρόσωπο που καθόταν δίπλα του και κάποιος τρίτος επιμένει ότι το εστιατόριο δεν ήταν εκείνο αλλά το διπλανό. Η μνήμη δεν είναι αρχείο με αλφαβητική ταξινόμηση. Είναι μια ζωντανή, συχνά αναξιόπιστη αφηγήτρια, που αγαπά τις παρεκβάσεις και αποφεύγει τις δυσάρεστες υποσημειώσεις.
Ίσως γι’ αυτό τα άλμπουμ έχουν κάτι από τη γοητεία των παλιών οικογενειακών συγκεντρώσεων. Συγκεντρώνουν γύρω τους ανθρώπους που έχουν διαφορετικές εκδοχές του ίδιου παρελθόντος. Οι διαφωνίες, οι διορθώσεις, οι υπερβολές και τα γέλια αποτελούν μέρος της τελετουργίας. Κάθε φωτογραφία είναι μια μικρή αφορμή για να ξαναειπωθεί η ιστορία, όχι όπως ακριβώς συνέβη, αλλά όπως εξακολουθεί να ζει μέσα σε εκείνους που τη μοιράστηκαν.
Στην εποχή των ψηφιακών εικόνων, η φωτογραφία έχει γίνει σχεδόν αναλώσιμη. Χιλιάδες λήψεις στοιβάζονται στις οθόνες μας, ταξινομημένες κατά ημερομηνία, πρόσωπο ή τοποθεσία. Μπορούμε να φωτογραφίσουμε τα πάντα και, παρ’ όλα αυτά, να μην επιστρέψουμε ποτέ στις περισσότερες εικόνες μας. Η αφθονία δεν εγγυάται τη μνήμη. Μερικές φορές την εμποδίζει, όπως μια υπερβολικά γεμάτη βιβλιοθήκη δυσκολεύει την αναζήτηση ενός βιβλίου.
Το τυπωμένο άλμπουμ, αντίθετα, επιβάλλει έναν διαφορετικό ρυθμό. Γυρίζεις τις σελίδες μία μία. Σταματάς. Παρατηρείς. Κάποια εικόνα σε κάνει να χαμογελάσεις, κάποια άλλη σε αφήνει για λίγο σιωπηλό. Δεν υπάρχει ειδοποίηση να σε διακόψει ούτε η ανάγκη να καταγράψεις τη στιγμή που ήδη κοιτάζεις. Η ίδια η πράξη της θέασης γίνεται μια μικρή επιστροφή στον χρόνο.
Και τότε ανακαλύπτεις κάτι ακόμη: δεν νοσταλγείς απαραίτητα τα χρόνια που πέρασαν. Νοσταλγείς τους ανθρώπους όπως τους γνώρισες τότε, τις δυνατότητες που έμοιαζαν απεριόριστες, τις συναντήσεις που δεν χρειάζονταν προγραμματισμό και τα απογεύματα που δεν έπρεπε να αποδεικνύουν ότι ήταν όμορφα. Νοσταλγείς, ίσως, την εποχή κατά την οποία δεν ήξερες ακόμη πόσο πολύτιμες ήταν οι καθημερινές στιγμές.
Το άλμπουμ, όμως, δεν είναι μνημείο του παρελθόντος ούτε πρόσκληση να κατοικήσουμε για πάντα μέσα του. Είναι μια υπενθύμιση ότι η ζωή αποτελείται από στιγμές που αποκτούν την αξία τους συχνά εκ των υστέρων. Κι αν υπάρχει κάποια σοφία στις φωτογραφίες, δεν βρίσκεται στην ακινησία τους, αλλά στην ικανότητά τους να μας επιστρέφουν για λίγο εκεί όπου υπήρξαμε, χωρίς να μας ζητούν να παραμείνουμε.
Άλλωστε, το παρελθόν δεν χρειάζεται να το αντιμετωπίζουμε διαρκώς με συγκίνηση και επισημότητα. Μπορούμε να γελάσουμε με τα κουρέματά μας, να πειράξουμε τους φίλους μας, να ανακαλύψουμε ξανά τις μικρές ανοησίες που έκαναν τις μέρες μας ξεχωριστές. Το γέλιο δεν μειώνει την αξία της ανάμνησης· την απαλλάσσει από την υποχρέωση να είναι πάντοτε σοβαρή.
Στο κάτω κάτω, ένα καλό άλμπουμ δεν είναι εκείνο που μας αποδεικνύει πόσο νέοι ήμασταν. Είναι εκείνο που μας θυμίζει πόσο ζωή υπήρχε μέσα σε κάθε φωτογραφία -και πόσο κρίμα θα ήταν να την κοιτάζουμε χωρίς να χαμογελάμε.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου