Η Εκάτη δεν κατοικούσε αποκλειστικά σε κανέναν κόσμο. Ήταν η θεά των ορίων, των σταυροδρομιών και των μεταβάσεων, εκεί όπου ο ουρανός συναντά τη γη, η στεριά τη θάλασσα, η ζωή τον θάνατο. Κόρη του Τιτάνα Πέρση και της Αστερίας, συνδεδεμένη με τη νύχτα, τη μαγεία και τις αθέατες δυνάμεις της φύσης, υπήρξε μία από τις πιο αινιγματικές μορφές της ελληνικής μυθολογίας. Η εξουσία της δεν περιοριζόταν σε ένα βασίλειο, ούτε εξαντλούνταν σε μία μόνο ιδιότητα. Σύμφωνα με τη Θεογονία του Ησιόδου, ο Δίας διατήρησε τις τιμές και τα προνόμιά της μετά την επικράτηση των Ολυμπίων, αναγνωρίζοντάς της μια ιδιαίτερη θέση ανάμεσα στις θεότητες.
Η Εκάτη δεν ήταν εξαρχής η σκοτεινή θεά που κυριαρχεί στη μεταγενέστερη φαντασία. Στον Ησίοδο εμφανίζεται ως μια ισχυρή θεότητα που μπορούσε να προσφέρει ευημερία, να ευνοεί τους ανθρώπους στις δραστηριότητές τους και να προστατεύει τα παιδιά. Με την πάροδο του χρόνου, η μορφή της συνδέθηκε ολοένα περισσότερο με τη νύχτα, τα φαντάσματα, τη μαγεία και τον Κάτω Κόσμο. Η πολυπλοκότητά της, ωστόσο, δεν βρίσκεται σε αυτή τη σκοτεινή πλευρά, αλλά στην ικανότητά της να συνδέει όσα ο άνθρωπος έχει ανάγκη να διαχωρίζει: το ορατό από το αόρατο, το γνώριμο από το άγνωστο, τη ζωή από τον θάνατο.
Στον Ομηρικό Ύμνο στη Δήμητρα, η Εκάτη ακούει την κραυγή της Περσεφόνης τη στιγμή που ο Άδης την αρπάζει και την οδηγεί στο βασίλειό του. Κρατώντας τους πυρσούς της, γίνεται συνοδοιπόρος της Δήμητρας στην αναζήτηση της κόρης της. Αργότερα, όταν η Περσεφόνη επιστρέφει από τον Κάτω Κόσμο, η Εκάτη παραμένει κοντά της ως σύντροφος και συνοδός. Η παρουσία της δεν καταργεί τον θάνατο ούτε αναιρεί τον αποχωρισμό. Φωτίζει, όμως, το μονοπάτι ανάμεσα στην απώλεια και στην επιστροφή.
Οι πυρσοί της αποκτούν έτσι μια βαθύτερη σημασία. Δεν φωτίζουν απλώς τη νύχτα, αλλά εκείνες τις περιοχές της ύπαρξης όπου η ανθρώπινη γνώση αδυνατεί να προχωρήσει χωρίς φόβο. Η Εκάτη στέκει στα κατώφλια, στις πύλες των σπιτιών, στα όρια των τόπων και στα τρίστρατα, εκεί όπου οι δρόμοι χωρίζονται και κάθε επιλογή αποκλείει κάποια άλλη. Στην αρχαία αντίληψη, αυτά τα σημεία δεν ήταν απλώς γεωγραφικοί τόποι. Ήταν περάσματα, χώροι όπου το γνώριμο μπορούσε να συναντήσει το ανοίκειο και όπου η καθημερινότητα άγγιζε το ιερό.
Η τρίμορφη απεικόνισή της, με τρία σώματα ή τρεις μορφές στραμμένες σε διαφορετικές κατευθύνσεις, αποτύπωνε αυτή την ιδιότητα της εποπτείας των περασμάτων. Δεν είναι ασφαλές να θεωρήσουμε ότι τα τρία πρόσωπα συμβόλιζαν εξαρχής το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον· η συγκεκριμένη ερμηνεία ανήκει κυρίως σε μεταγενέστερες συμβολικές αναγνώσεις. Η ουσία, ωστόσο, παραμένει: η Εκάτη μπορούσε να κοιτάζει προς διαφορετικές κατευθύνσεις, όπως ακριβώς ο άνθρωπος όταν βρίσκεται μπροστά σε μια απόφαση που θα αλλάξει τη ζωή του.
Στα κατώφλια των σπιτιών τους οι αρχαίοι Έλληνες τοποθετούσαν μικρά τρισώματα αγάλματά της, τα Εκαταία, ενώ κατά τη σκοτεινή φάση της σελήνης προσφέρονταν στα τρίστρατα τα λεγόμενα «Δείπνα της Εκάτης». Αυγά, πίτες, τυρί και άλλα τρόφιμα αποτελούσαν μέρος αυτών των προσφορών, μέσα σε πρακτικές που συνδέονταν με τον εξευμενισμό των αόρατων δυνάμεων και τον τελετουργικό καθαρμό. Ο σκύλος, ιδιαίτερα συνδεδεμένος με τη θεά, αποτελούσε ένα από τα χαρακτηριστικά ιερά ζώα της. Η Εκάτη ήταν η προστάτιδα των ορίων, αλλά ταυτόχρονα και εκείνη που μπορούσε να καταστήσει τα όρια επικίνδυνα.
Κι αν υπάρχει ένας τόπος όπου αυτή η παράξενη συνύπαρξη ζωής και θανάτου γίνεται ορατή χωρίς να χρειάζεται να εμφανιστεί κανένας θεός, αυτός είναι η ίδια η γη.
Το φθινόπωρο, όταν τα δέντρα αρχίζουν να απογυμνώνονται, τα φύλλα πέφτουν και το τοπίο χάνει σταδιακά τη θερινή του πληρότητα, ένα μικρό άνθος εμφανίζεται ανάμεσα στις πέτρες, στις πλαγιές και στις υγρές σκιές του δάσους. Το κυκλάμινο δεν περιμένει την άνοιξη. Ανθίζει όταν η φύση μοιάζει να αποσύρεται, όταν το φως λιγοστεύει και η γη αρχίζει να κρύβει μέσα της όσα μέχρι πρότινος έδειχνε γενναιόδωρα.
Η παρουσία του έχει κάτι σχεδόν αντιφατικό. Τα πέταλά του, στραμμένα προς τα πάνω, μοιάζουν να ανατρέπουν τη φορά της εποχής, ενώ τα φύλλα του απλώνονται κοντά στο έδαφος, σαν να διατηρούν μια μυστική επικοινωνία με τις ρίζες. Ο υπόγειος κόνδυλός του παραμένει αδρανής κατά τη θερμή και ξηρή περίοδο, μέχρι να επιστρέψουν οι κατάλληλες συνθήκες για νέα βλάστηση και ανθοφορία. Όταν το άνθος εμφανίζεται, δεν πρόκειται για θαύμα, αλλά για μια φυσική διαδικασία που ο άνθρωπος, πολύ πριν κατανοήσει τους μηχανισμούς της, μπορούσε να παρατηρήσει και να μετατρέψει σε σύμβολο.
Η γη, άλλωστε, υπήρξε ανέκαθεν κάτι περισσότερο από έδαφος. Ήταν η μήτρα που γεννά και ο τάφος που δέχεται, ο τόπος όπου η ζωή ξεκινά και όπου επιστρέφει όταν ολοκληρώνεται ο κύκλος της. Οι σπόροι θάβονται για να βλαστήσουν, οι ρίζες εξαφανίζονται από το βλέμμα για να συντηρήσουν την ανάπτυξη, οι εποχές διαδέχονται η μία την άλλη χωρίς να χρειάζεται να εξηγήσουν τη μετάβαση. Αυτό που φαίνεται νεκρό μπορεί να βρίσκεται σε αναμονή. Κι αυτό που φαίνεται να τελειώνει μπορεί να έχει ήδη αρχίσει να μεταμορφώνεται.
Δεν διαθέτουμε ασφαλείς αρχαίες μαρτυρίες που να συνδέουν ειδικά το κυκλάμινο με τη λατρεία της Εκάτης ή να το καθιστούν καθιερωμένο σύμβολο του Κάτω Κόσμου. Η σύνδεση των δύο ανήκει περισσότερο στη συμβολική και ποιητική ερμηνεία της φύσης παρά σε τεκμηριωμένη αρχαία λατρευτική παράδοση. Ωστόσο, η συνάντησή τους αποκαλύπτει μια βαθιά συγγένεια ιδεών: η Εκάτη είναι η θεά που στέκει στο πέρασμα· το κυκλάμινο είναι το άνθος που αναδύεται από το κρυμμένο.
Η μία κρατά τους πυρσούς της μπροστά στις πύλες του αθέατου. Το άλλο αναδύεται από το χώμα, εκεί όπου το βλέμμα δεν μπορεί να παρακολουθήσει την πορεία της ζωής. Η μία φωτίζει τον δρόμο της Περσεφόνης προς τον Άδη και πίσω από αυτόν. Το άλλο εμφανίζεται όταν η φύση μοιάζει να έχει παραδοθεί στη σιωπή του φθινοπώρου. Και τα δύο, μέσα από διαφορετικούς δρόμους, μας οδηγούν στην ίδια σκέψη: το αόρατο δεν είναι κατ’ ανάγκην ανύπαρκτο και η απουσία δεν ισοδυναμεί πάντοτε με το τέλος.
Ίσως γι’ αυτό ο μύθος της Περσεφόνης εξακολουθεί να συγκινεί. Η κόρη κατεβαίνει στον Κάτω Κόσμο και η Δήμητρα, βυθισμένη στο πένθος, αφήνει τη γη να στερηθεί τη γονιμότητά της. Η επιστροφή της Περσεφόνης επιτρέπει στη ζωή να ανακτήσει τον ρυθμό της, χωρίς να εξαφανίζει την αναγκαιότητα της απουσίας. Η εναλλαγή της παραμονής της στον Άδη και της επιστροφής της στη μητέρα της γίνεται μυθική έκφραση της εποχικής αναγέννησης. Δεν πρόκειται για νίκη επί του θανάτου, αλλά για μια συμφιλίωση με τον κύκλο που περιλαμβάνει τόσο την απώλεια όσο και την επανεμφάνιση.
Το κυκλάμινο δεν γνωρίζει την Περσεφόνη, όπως δεν γνωρίζει και την Εκάτη. Δεν χρειάζεται, όμως, να γνωρίζει τους μύθους για να ενσαρκώνει, στα μάτια του ανθρώπου, την ίδια αγωνία που τους γέννησε. Ανθίζει στο μεταίχμιο, εκεί όπου η εποχή αλλάζει πρόσωπο και η ζωή δεν προσφέρει καμία εγγύηση για το αύριο. Δεν υπόσχεται την αθανασία. Υπενθυμίζει την επιμονή της ζωής μέσα στην αλλαγή.
Και ίσως εδώ να βρίσκεται η βαθύτερη σημασία της Εκάτης. Δεν είναι απλώς η θεά που φυλάει τις πύλες του Άδη, ούτε μόνο η κυρίαρχος της νύχτας και της μαγείας. Είναι η μορφή που βοηθά τον άνθρωπο να φανταστεί πως τα σύνορα δεν αποτελούν πάντοτε αδιαπέραστα τείχη. Μπορεί να είναι περάσματα, δύσκολα και σκοτεινά, αλλά περάσματα. Κάθε αποχωρισμός, κάθε τέλος, κάθε απώλεια μάς φέρνει μπροστά σε ένα τρίστρατο, όπου ο δρόμος που γνωρίζαμε χάνεται και ο επόμενος δεν έχει ακόμη αποκαλυφθεί.
Σ' αυτά τα τρίστρατα η Εκάτη σηκώνει τον πυρσό της. Και κάπου χαμηλά, εκεί όπου το χώμα κρατά τα δικά του μυστικά, το κυκλάμινο ανοίγει τα πέταλά του.
Ίσως ο Κάτω Κόσμος να μην είναι μόνο ο τόπος όπου πηγαίνουν οι νεκροί. Ίσως, ως σύμβολο, να είναι και ο τόπος όπου καταλήγουν όσα περιμένουν να μεταμορφωθούν: οι σπόροι, οι μνήμες, οι επιθυμίες, οι ιδέες που εγκαταλείφθηκαν, οι κόσμοι που θάψαμε χωρίς να γνωρίζουμε αν τους αποχαιρετούσαμε ή αν τους φυτεύαμε.
Η γη δεν θάβει μόνο τους νεκρούς. Θάβει και το μέλλον. Και κάποιες φορές, όταν όλα γύρω μοιάζουν να τελειώνουν, το μέλλον ανθίζει σαν ένα μικρό κυκλάμινο, κάτω από το βλέμμα μιας θεάς που γνωρίζει πως κανένα πέρασμα δεν είναι μόνο έξοδος.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου