Η αγορά της βεβαιότητας και οι σύγχρονοι κομπογιαννίτες.

Υπάρχει κάτι παράξενο στην εποχή μας: όσο περισσότερο μιλάμε για επιστήμη, τόσο περισσότερο πολλαπλασιάζονται εκείνοι που μιλούν σαν να την κατέχουν χωρίς να την υπηρετούν. Η γνώση έγινε προϊόν, η αμφιβολία αδυναμία και η εικόνα συχνά ισχυρότερη από την ουσία.

Ο παλιός κομπογιαννίτης είχε ένα δύσκολο πρόβλημα: έπρεπε να πείσει τον άλλον από κοντά. Ένα δωμάτιο, μερικά μπουκαλάκια, λίγα μυστήρια, μια ιστορία για μια θαυματουργή θεραπεία. Σήμερα τα πράγματα είναι πολύ ευκολότερα. Ο κομπογιαννίτης απέκτησε κάμερα, ιστοσελίδα, κοινωνικά δίκτυα, επαγγελματικές φωτογραφίες, χορηγούμενες αναρτήσεις και έναν ολόκληρο μηχανισμό διαφήμισης στη διάθεσή του.

Δεν χρειάζεται πλέον να φαίνεται διαφορετικός από τον επιστήμονα.

Χρειάζεται μόνο να φαίνεται.

Και η διαφήμιση κάνει ακριβώς αυτό: δεν αποδεικνύει ότι κάποιος γνωρίζει· τον κάνει να φαίνεται ότι γνωρίζει. Δεν θεραπεύει την άγνοια· τη ντύνει με κύρος. Δεν δημιουργεί απαραίτητα επιστήμη· δημιουργεί εικόνα επιστήμης.

Ο θάνατος του Γιώργου Μαζωνάκη, ανεξάρτητα από τις συνθήκες και τις ευθύνες που δεν ανήκουν στη λογική του δημόσιου κουτσομπολιού, ανέδειξε ξανά έναν μηχανισμό που έχουμε πλέον συνηθίσει να βλέπουμε: ο ανθρώπινος πόνος βγαίνει από τον ιδιωτικό χώρο, γίνεται θέαμα, σχολιάζεται, ερμηνεύεται και τελικά καταναλώνεται. Η τραγωδία αποκτά κοινό και γύρω από αυτήν εμφανίζονται πρόσωπα που γνωρίζουν, εξηγούν, προβλέπουν.

Αυτό ακριβώς το κλίμα γεννά πρόσφορο έδαφος και για τον σύγχρονο κομπογιαννίτη.

Γιατί ο κομπογιαννίτης δεν ζει μόνο από το ψέμα του. Ζει από την ανάγκη του άλλου να πιστέψει. Χρειάζεται έναν άνθρωπο φοβισμένο, έναν άνθρωπο που πονά, έναν άνθρωπο που δεν καταλαβαίνει τι του συμβαίνει και θέλει επειγόντως μια απάντηση.

Και τότε εμφανίζεται η διαφήμιση.

Όχι ως απλή ενημέρωση, αλλά ως μηχανισμός πειθούς.

Ο ένας διαφημίζει την τεχνική του, ο άλλος την εμπειρία του, ο τρίτος την τεχνολογία του, ο τέταρτος τα αποτελέσματά του. Ο ασθενής βομβαρδίζεται με τίτλους, φωτογραφίες, βίντεο, αριθμούς, «πρωτοποριακές» μεθόδους, «εξειδικεύσεις», υποσχέσεις και ιστορίες επιτυχίας. Η επιστημονική γλώσσα ανακατεύεται με τη γλώσσα της αγοράς μέχρι που δυσκολεύεσαι να καταλάβεις πού τελειώνει η ενημέρωση και πού αρχίζει η πώληση.

Και κάπου εκεί ο κομπογιαννίτης αισθάνεται σαν στο σπίτι του.

Γιατί ανέκαθεν γνώριζε κάτι που η επιστήμη συχνά ξεχνά: ο άνθρωπος δεν αγοράζει πάντα αυτό που είναι αληθινό. Αγοράζει αυτό που του δίνει ελπίδα.

Ο κομπογιαννίτης δεν λέει «δεν γνωρίζω». Αυτό είναι το μεγάλο του πλεονέκτημα. Δεν αφήνει κενά. Τα γεμίζει όλα. Για κάθε σύμπτωμα έχει εξήγηση, για κάθε φόβο θεραπεία, για κάθε αποτυχία έναν ένοχο. Δεν χρειάζεται αποδείξεις όταν διαθέτει αφήγημα.

Και το αφήγημα σήμερα διαφημίζεται.

Η διαφήμιση μπορεί να κάνει τον μέτριο να φαίνεται σπουδαίος, τον άγνωστο αναγνωρίσιμο και τον αμφίβολο αξιόπιστο. Μπορεί να επαναλάβει μια εικόνα τόσο πολλές φορές ώστε η επανάληψη να αρχίσει να μοιάζει με απόδειξη.

Εδώ βρίσκεται ίσως το πιο ύπουλο σημείο.

Ο κομπογιαννίτης δεν είναι πάντοτε εκείνος που λέει ένα τεράστιο ψέμα. Μπορεί να είναι εκείνος που λέει μια μισή αλήθεια με τέτοιο τρόπο ώστε να ακούγεται ολόκληρη.

Μπορεί να χρησιμοποιεί μια πραγματική επιστημονική λέξη και να της δίνει ανύπαρκτη θεραπευτική δύναμη. Μπορεί να παρουσιάζει μια επιτυχία και να κρύβει τις αποτυχίες. Μπορεί να δείχνει ένα «πριν» και ένα «μετά» χωρίς να λέει πόσοι δεν έγιναν ποτέ «μετά». Μπορεί να μιλά για μια καινούργια τεχνική σαν να είναι απαραίτητα καλύτερη επειδή είναι καινούργια.

Και η αγορά λατρεύει το καινούργιο.

Ο ασθενής όμως δεν είναι καταναλωτής ενός προϊόντος τεχνολογίας. Δεν αγοράζει κινητό τηλέφωνο για να αλλάξει μοντέλο του χρόνου. Παραδίδει στον γιατρό κάτι πολύ πιο ευάλωτο: το σώμα του, τον φόβο του, την εμπιστοσύνη του.

Γι’ αυτό η ιατρική έχει μια ηθική που δεν μπορεί να χωρέσει εύκολα στη λογική της διαφήμισης.

Ο γιατρός οφείλει να μπορεί να πει «δεν χρειάζεσαι θεραπεία». Να μπορεί να πει «δεν γνωρίζω». Να μπορεί να πει «υπάρχει κίνδυνος». Να μπορεί να πει «δεν μπορώ να σου υποσχεθώ αποτέλεσμα».

Ο κομπογιαννίτης δυσκολεύεται με αυτές τις φράσεις.

Δεν πουλάει αβεβαιότητα. Πουλάει λύσεις.

Δεν καλλιεργεί κρίση. Καλλιεργεί εξάρτηση.

Δεν θέλει ο άνθρωπος να καταλάβει περισσότερο. Θέλει να πιστέψει περισσότερο.

Και όταν η διαφήμιση μπαίνει ανάμεσα στον γιατρό και τον ασθενή, υπάρχει πάντοτε ο κίνδυνος η επιστήμη να αρχίσει να υπηρετεί την εικόνα της αντί για την ουσία της.

Δεν σημαίνει ότι κάθε παρουσία γιατρού στο διαδίκτυο είναι καταδικαστέα. Η ενημέρωση είναι απαραίτητη. Η επιστημονική επικοινωνία είναι αναγκαία. Ο ασθενής έχει δικαίωμα να γνωρίζει. Άλλο όμως η ενημέρωση κι άλλο η διαφήμιση. 

Όλοι γνωρίζουν πως σε δήθεν τηλεοπτικές ενημερωτικές εκπομπές παρουσιάζονται δήθεν ιατρικές συνεντεύξεις που στην πραγματικότητα είναι πληρωμένες διαφημίσεις. Ακόμη και ο Πανελλήνιος Ιατρικός Σύλλογος ξέρει πόσο τιμούνται τα δήθεν ιατρικά ένθετα στις Κυριακάτικες Εφημερίδες με δήθεν αποκλειστικές συνεντεύξεις και ενημερωτικά ρεπορτάζ.  

Αλλά άλλο ενημέρωση και άλλο αυτοπροβολή. Άλλο να εξηγείς μια πάθηση και άλλο να χρησιμοποιείς τον φόβο της για να αποκτήσεις πελατεία. Άλλο να παρουσιάζεις μια επιστημονική μέθοδο και άλλο να την παρουσιάζεις ως θαυματουργή.

Εκεί βρίσκεται η λεπτή γραμμή.

Και πάνω σε αυτή τη γραμμή περπατά ο σύγχρονος κομπογιαννίτης.

Δεν φορά πλέον απαραίτητα το πρόσωπο του απατεώνα. Μπορεί να είναι καλοντυμένος, επικοινωνιακός, ψηφιακά άψογος. Μπορεί να έχει περισσότερους ακολούθους από έναν πραγματικό ερευνητή και μεγαλύτερη προβολή από έναν άνθρωπο που αφιέρωσε τη ζωή του στη μελέτη.

Γιατί η αγορά δεν επιβραβεύει πάντοτε αυτόν που γνωρίζει περισσότερο.

Επιβραβεύει αυτόν που ξέρει καλύτερα να τραβά το βλέμμα.

Και ίσως αυτό να είναι το πραγματικό παραεμπόριο της εποχής: η μετατροπή της επιστημονικής αυθεντίας σε εμπορικό προϊόν.

Ο κομπογιαννίτης δεν εξαφανίστηκε.

Εκσυγχρονίστηκε.

Και η διαφήμιση του έδωσε κάτι που ποτέ δεν είχε τόσο εύκολα: όχι μόνο πρόσβαση στον ασθενή, αλλά πρόσβαση στη φαντασία του.

Εκεί όπου ο φόβος συναντά την αγορά, η υπόσχεση γίνεται νόμισμα.

Και εκεί, ανάμεσα στην επιστήμη και στην εικόνα της, χρειάζεται ίσως να ξαναβρούμε την πιο απλή λέξη της ιατρικής:

ευθύνη.