Η Εποχή της Αμφιβολίας.

Η αμφισβήτηση του δόγματος και η ελευθερία της σκέψης.

Κάθε εποχή έχει τα δόγματά της. Ιδέες που κάποτε γεννήθηκαν ως απαντήσεις σε δύσκολα ερωτήματα, με τον χρόνο μετατρέπονται σε βεβαιότητες. Και οι βεβαιότητες, όταν παύουν να ελέγχονται, γίνονται αλυσίδες. Το δόγμα δεν είναι επικίνδυνο επειδή υποστηρίζει κατ’ ανάγκην μια λανθασμένη ιδέα· είναι επικίνδυνο όταν απαιτεί να μη ρωτάμε αν η ιδέα είναι ακόμη σωστή.

Η αμφισβήτηση του δόγματος είναι επομένως κάτι περισσότερο από πνευματική ανυπακοή. Είναι η προϋπόθεση της εξέλιξης. Χωρίς την ικανότητα να πούμε «ίσως κάνουμε λάθος», δεν υπάρχει επιστήμη, φιλοσοφία ούτε πραγματική πρόοδος.

Η ίδια η λέξη «δόγμα» προέρχεται από το αρχαίο «δοκῶ», δηλαδή θεωρώ, νομίζω, κρίνω. Αρχικά δήλωνε μια άποψη, μια πεποίθηση ή μια απόφαση. Το πρόβλημα αρχίζει όταν η άποψη παύει να είναι υπόθεση και μετατρέπεται σε αδιαπραγμάτευτη αλήθεια.

Και ίσως εδώ βρίσκεται ένα από τα σημαντικότερα χαρακτηριστικά της ελληνικής σκέψης: η αμφισβήτηση.

Οι Προσωκρατικοί φιλόσοφοι τόλμησαν να κοιτάξουν τον κόσμο χωρίς να αρκούνται στις μυθολογικές εξηγήσεις που τους είχαν παραδοθεί. Αναζήτησαν την αρχή των πραγμάτων στη φύση, στον Λόγο, στην παρατήρηση και στη σκέψη. Δεν αποδέχθηκαν ότι επειδή κάτι λεγόταν από παλιά ήταν και αληθινό.

Αργότερα ο Σωκράτης έκανε την αμφιβολία τρόπο ζωής. Δεν δίδασκε τόσο απαντήσεις όσο ερωτήσεις. Με τη μαιευτική και τη σωκρατική ειρωνεία αποκάλυπτε την άγνοια που κρυβόταν πίσω από τη βεβαιότητα. Ο άνθρωπος που πίστευε ότι γνώριζε, καλούνταν να εξετάσει ξανά αυτό που θεωρούσε αυτονόητο.

Το «γνώθι σαυτόν» δεν είναι μόνο προτροπή αυτογνωσίας. Είναι και πρόσκληση να εξετάσουμε τις ίδιες τις προϋποθέσεις της σκέψης μας.

Ο Πυρρωνισμός: η τέχνη να μην αποφασίζεις πρόωρα.

Μέσα σε αυτή τη μεγάλη παράδοση της αμφισβήτησης εμφανίζεται ο Πυρρωνισμός, ένα από τα πιο ριζοσπαστικά ρεύματα του αρχαίου ελληνικού σκεπτικισμού. Συνδέεται με τον Πύρρωνα τον Ηλείο, ο οποίος έζησε περίπου τον 4ο–3ο αιώνα π.Χ.

Ο Πυρρωνισμός δεν υποστηρίζει ότι «τίποτα δεν είναι αληθινό». Μια τέτοια δήλωση θα ήταν από μόνη της ένα δόγμα. Ούτε υποστηρίζει ότι όλες οι απόψεις είναι εξίσου σωστές. Η ουσία του βρίσκεται αλλού: στην άρνηση να μετατρέψουμε μια άποψη σε βεβαιότητα όταν δεν έχουμε επαρκή λόγο για να το κάνουμε.

Ο Πυρρωνιστής δεν εγκαταλείπει την αναζήτηση της αλήθειας.

Αρνείται να προσποιηθεί ότι την έχει ήδη βρει.

Ενώ οι δογματικοί θεωρούν ότι έχουν καταλήξει στην αλήθεια και άλλες μορφές σκεπτικισμού οδηγούνται στην πεποίθηση ότι η αλήθεια δεν μπορεί να βρεθεί, ο Πυρρωνισμός επιλέγει έναν τρίτο δρόμο: συνεχίζουμε να εξετάζουμε, να συγκρίνουμε και να αναζητούμε, χωρίς να δεσμευόμαστε πρόωρα από ένα τελικό συμπέρασμα.

Και εδώ βρίσκεται η έννοια της «εποχής».

Η λέξη «εποχή» σημαίνει συγκράτηση, αναστολή, κράτημα. Στον Πυρρωνισμό δεν σημαίνει άγνοια, αδιαφορία ή παθητικότητα. Είναι μια ενεργή πνευματική στάση: να συγκρατείς την κρίση σου όταν δεν έχεις επαρκή λόγο για να μετατρέψεις μια άποψη σε βεβαιότητα.

Οι Πυρρώνειοι υποστήριζαν ότι για μια θέση μπορούν να παρουσιαστούν αντίθετα επιχειρήματα με παρόμοια ισχύ. Αυτή η κατάσταση ονομάζεται ισοσθένεια των λόγων. Όταν ο νους αντιλαμβάνεται ότι δεν μπορεί να προκρίνει δικαιολογημένα τη μία πλευρά έναντι της άλλης, δεν είναι υποχρεωμένος να επινοήσει μια απάντηση. Μπορεί να σταματήσει.

Αυτό το σταμάτημα είναι η «εποχή».

Δεν λέω: «Αυτό είναι αλήθεια.»

Δεν λέω ούτε: «Αυτό είναι ψέμα.»

Λέω: «Δεν έχω ακόμη επαρκή λόγο για να αποφανθώ.»

Η φράση αυτή μοιάζει εκ πρώτης όψεως με αδυναμία. Στην πραγματικότητα είναι μια από τις πιο δύσκολες μορφές πνευματικής πειθαρχίας. Απαιτεί να αντέχεις την αβεβαιότητα χωρίς να τη γεμίζεις με αυθαίρετες απαντήσεις.

Οι «Τρόποι» της αμφιβολίας.

Για να καταδείξουν πόσο σχετική μπορεί να είναι η ανθρώπινη αντίληψη, οι σκεπτικοί ανέπτυξαν διάφορα επιχειρήματα, τους λεγόμενους «Τρόπους». Ο Αινεσίδημος, σημαντικός αρχαίος Έλληνας σκεπτικός φιλόσοφος από την Κνωσό, ο οποίος έζησε και δίδαξε στην Αλεξάνδρεια κατά τον 1ο αιώνα π.Χ., ιδιαίτερα, συνέβαλε σημαντικά στη συστηματοποίηση αυτών των "Τρόπων".

Η αντίληψη διαφέρει από ζώο σε ζώο. Διαφέρει από άνθρωπο σε άνθρωπο. Επηρεάζεται από την ηλικία, την υγεία, την ασθένεια, τον φόβο, τη χαρά, την κούραση, τον ύπνο. Αλλάζει ανάλογα με την απόσταση και τη θέση από την οποία παρατηρούμε ένα αντικείμενο.

Ένα αντικείμενο μπορεί να φαίνεται διαφορετικό από κοντά και διαφορετικό από μακριά. Αυτό που ένας άνθρωπος θεωρεί ευχάριστο μπορεί ένας άλλος να το θεωρεί δυσάρεστο. Αυτό που σε μία κατάσταση μοιάζει ωφέλιμο μπορεί σε μια άλλη να αποδειχθεί βλαβερό.

Το ζητούμενο δεν είναι να συμπεράνουμε ότι η πραγματικότητα δεν υπάρχει.

Το ζητούμενο είναι να συνειδητοποιήσουμε ότι η πρόσβασή μας στην πραγματικότητα δεν είναι ποτέ εντελώς απαλλαγμένη από τον τρόπο με τον οποίο την αντιλαμβανόμαστε.

Και αυτή η συνειδητοποίηση είναι ένα ισχυρό αντίδοτο στην αλαζονεία της βεβαιότητας.

Από τον Πύρρωνα στην επιστήμη.

Η επιστήμη, αιώνες αργότερα, θα οργανώσει με διαφορετικό τρόπο αυτή την αμφιβολία. Η επιστημονική γνώση δεν προχωρά επειδή επιβεβαιώνει διαρκώς τον εαυτό της. Προχωρά επειδή επιτρέπει στον εαυτό της να διαψευστεί.

Μια υπόθεση τίθεται σε δοκιμασία. Τα δεδομένα μπορεί να την επιβεβαιώσουν προσωρινά, αλλά μπορεί και να την ανατρέψουν. Μια θεωρία παραμένει αποδεκτή όσο αντέχει στον έλεγχο και στην κριτική.

Γι’ αυτό η επιστήμη δεν είναι αντίθετη προς τον σκεπτικισμό. Σε ένα βαθύτερο επίπεδο, είναι θεσμοθετημένη αμφιβολία.

Η σύγχρονη βιολογία, για παράδειγμα, έχει ανατρέψει πολλές απλουστευτικές αντιλήψεις για τη σχέση γονιδίων και περιβάλλοντος. Η επιγενετική έδειξε ότι η έκφραση των γονιδίων επηρεάζεται από περιβαλλοντικούς και άλλους παράγοντες, ενώ η σύγχρονη νευροβιολογία συνεχίζει να αναθεωρεί παλαιότερες αντιλήψεις για το πώς λειτουργεί ο νευρικός ιστός.

Το ίδιο συμβαίνει στην ιατρική.

Η κλινική πρακτική δεν μπορεί να στηρίζεται αιώνια στο «έτσι το κάνουμε». Νέα δεδομένα, νέες μελέτες και νέες τεχνολογίες υποχρεώνουν τον γιατρό να επανεξετάζει ακόμη και πρακτικές που θεωρούνταν αυτονόητες για δεκαετίες.

Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι κάθε καινούργια ιδέα είναι σωστή. Εδώ βρίσκεται η κρίσιμη διαφορά ανάμεσα στην αμφισβήτηση και στην άρνηση.

Ο δογματικός λέει: «Είναι αλήθεια επειδή πάντα το πιστεύαμε.»

Ο αντιδογματικός δεν λέει: «Είναι ψέμα επειδή είναι παλιό.» Λέει: «Ας το εξετάσουμε ξανά.»

Αυτό είναι το πραγματικό πνεύμα της επιστήμης.

Η «εποχή» στην εποχή μας.

Ο Πυρρωνισμός αποκτά ιδιαίτερη επικαιρότητα σήμερα. Ζούμε σε έναν κόσμο όπου η πληροφορία είναι άφθονη, αλλά η αμφιβολία συχνά θεωρείται αδυναμία.

Οι αλγόριθμοι των κοινωνικών δικτύων μας προσφέρουν συχνά πληροφορίες που επιβεβαιώνουν όσα ήδη πιστεύουμε. Δημιουργούνται ψηφιακές «ηχώ» μέσα στις οποίες η ίδια άποψη επιστρέφει ξανά και ξανά, μέχρι να αποκτήσει την ψευδαίσθηση της καθολικής αλήθειας.

Έτσι η γνώμη γίνεται βεβαιότητα, η βεβαιότητα ταυτότητα και η ταυτότητα φανατισμός.

Η «εποχή» θα μπορούσε να λειτουργήσει σήμερα ως πράξη πνευματικής αντίστασης.

Να σταματήσεις πριν κοινοποιήσεις.

Να ακούσεις πριν καταδικάσεις.

Να αναζητήσεις το ισχυρότερο επιχείρημα της αντίθετης πλευράς.

Να αναρωτηθείς τι θα μπορούσε να σε κάνει να αλλάξεις γνώμη.

Και κυρίως να αποδεχθείς ότι μπορείς να κάνεις λάθος.

Αυτό δεν σημαίνει σχετικισμό. Η «εποχή» δεν λέει ότι η αλήθεια και το ψέμα έχουν πάντοτε το ίδιο βάρος. Δεν λέει ότι όλες οι απόψεις είναι εξίσου αξιόπιστες. Λέει ότι η βεβαιότητα πρέπει να είναι ανάλογη με την ποιότητα των αποδείξεων.

Είναι άλλο να πεις «δεν γνωρίζω ακόμη» και άλλο να πεις «δεν υπάρχει γνώση». Το πρώτο κρατά ανοιχτή την πόρτα της έρευνας. Το δεύτερο την κλείνει.

Η αμφιβολία ως μορφή ελευθερίας.

Η πιο ώριμη σκέψη δεν ρωτά μόνο: «Τι αποδεικνύει ότι έχω δίκιο;»

Ρωτά και: «Τι θα μπορούσε να αποδείξει ότι κάνω λάθος;»

Αυτή είναι ίσως η πιο δύσκολη μορφή πνευματικής ταπεινότητας. Γιατί ο άνθρωπος δεν φοβάται μόνο την άγνοια. Φοβάται και την απώλεια της βεβαιότητάς του.

Ένα δόγμα προσφέρει ασφάλεια. Μια ερώτηση προσφέρει αβεβαιότητα. Όμως η αβεβαιότητα είναι συχνά το τίμημα της ελευθερίας.

Η ιστορία των ιδεών δεν γράφτηκε από εκείνους που συμφώνησαν όλοι μεταξύ τους. Γράφτηκε από εκείνους που κάποια στιγμή τόλμησαν να ρωτήσουν: «Κι αν δεν είναι έτσι;»

Από αυτή τη μικρή φράση ξεκίνησαν φιλοσοφικές ανατροπές, επιστημονικές επαναστάσεις και νέοι τρόποι να βλέπουμε τον κόσμο.

Γι’ αυτό η αμφισβήτηση του δόγματος δεν είναι εχθρός της γνώσης.

Είναι ο μηχανισμός με τον οποίο η γνώση παραμένει ζωντανή.

Και η «εποχή» μας θυμίζει κάτι ακόμη πιο δύσκολο: ότι η σκέψη δεν είναι υποχρεωμένη να επιλέγει πάντοτε ανάμεσα στο «ναι» και στο «όχι». Υπάρχει και το «δεν ξέρω ακόμη». Υπάρχει η αναστολή. Υπάρχει ο χρόνος της έρευνας.

Η "αλήθεια" που φοβάται την ερώτηση δεν είναι ακόμη ελεύθερη αλήθεια· είναι μια βεβαιότητα που ζητά να γίνει νόμος.

Ίσως, λοιπόν, η πραγματική πνευματική ελευθερία να μην βρίσκεται στο να έχουμε όλες τις απαντήσεις, αλλά στην ικανότητα να αντέχουμε την απουσία τους.

Να μπορούμε να πούμε: «Δεν ξέρω ακόμη. Ας συνεχίσουμε να ψάχνουμε.»

Ο Πυρρωνιστής δεν κλείνει την πόρτα στην αλήθεια. Αρνείται απλώς να την κλειδώσει πρόωρα.