Η κίσσα.

Η κίσσα (Garrulus glandarius) είναι ένα από τα πιο χαρακτηριστικά και ευφυή πουλιά του δάσους. Ανήκει στην οικογένεια των Κορακιδών (Corvidae), μια οικογένεια που περιλαμβάνει μερικά από τα πιο έξυπνα πτηνά του κόσμου. Η μνήμη της είναι εξαιρετική, μπορεί να επιλύει προβλήματα και να χρησιμοποιεί αντικείμενα ως απλά εργαλεία. Η συμπεριφορά της μαρτυρά μια αξιοθαύμαστη ικανότητα μάθησης και προσαρμογής.

Είναι, όμως, και ο μεγάλος «μίμος» του δάσους. Μπορεί να αναπαράγει ήχους που ακούει γύρω της, από το κάλεσμα άλλων πουλιών μέχρι ήχους ζώων. Η μιμητική αυτή ικανότητα μπορεί να χρησιμοποιηθεί ακόμη και ως τέχνασμα: η κίσσα είναι δυνατόν να μιμηθεί τις φωνές αρπακτικών, προκαλώντας αναστάτωση σε άλλα πουλιά και εκμεταλλευόμενη τη σύγχυση για να πλησιάσει τροφή. Η φωνή της, επομένως, δεν είναι απλώς επικοινωνία· μπορεί να γίνει και εργαλείο.

Ανάμεσα στις παράξενες συνήθειές της βρίσκεται και το λεγόμενο «μυρμήγκιασμα». Η κίσσα μπορεί να κάθεται πάνω σε μυρμηγκοφωλιές, επιτρέποντας στα μυρμήγκια να κινηθούν ανάμεσα στα φτερά της, ή να τα πιάνει με το ράμφος και να τα τρίβει πάνω στο σώμα της. Οι ουσίες που εκκρίνουν ορισμένα μυρμήγκια, μεταξύ των οποίων και μυρμηκικό οξύ, φαίνεται ότι μπορούν να βοηθούν στην απομάκρυνση παρασίτων από το φτέρωμα. Ακόμη μία μικρή πράξη αυτοφροντίδας, μέσα στη μεγάλη σοφία της φύσης.

Μα ίσως ο πιο εντυπωσιακός της ρόλος είναι εκείνος του φύλακα. Η κίσσα είναι εξαιρετικά επιφυλακτική. Μόλις αντιληφθεί άνθρωπο ή αρπακτικό, υψώνει μια δυνατή, βραχνή και διαπεραστική κραυγή. Ο συναγερμός της δεν αφορά μόνο την ίδια. Η φωνή της μπορεί να προειδοποιήσει και άλλα πουλιά και ζώα ότι κάτι επικίνδυνο πλησιάζει. Έτσι, μέσα στο δάσος, η κίσσα γίνεται ένας μικρός φρουρός που βλέπει πρώτος και φωνάζει πρώτος.

Δεν είναι λοιπόν παράξενο που η αρχαιότητα της απέδωσε έναν τόσο ιδιαίτερο συμβολισμό. Η φωνή της, η μίμηση και η παρατηρητικότητά της συνδέθηκαν με ιστορίες πολυλογίας, προειδοποίησης, ακόμη και σωτηρίας.

Στον μύθο των Πιερίδων, που παραδίδει ο Οβίδιος στις Μεταμορφώσεις, ο Πίερος, βασιλιάς της Ημαθίας, είχε εννέα κόρες, τις Πιερίδες. Περήφανες για τις φωνές τους, προκάλεσαν τις εννέα Μούσες σε μουσικό αγώνα στον Ελικώνα. Οι Πιερίδες τραγούδησαν για τους Γίγαντες και υποτίμησαν τους θεούς του Ολύμπου. Οι Μούσες όμως τις νίκησαν. Όταν οι Πιερίδες, αντί να δεχθούν την ήττα τους, άρχισαν να διαμαρτύρονται και να φωνάζουν, οι Μούσες τις τιμώρησαν μεταμορφώνοντάς τες σε πουλιά. Έτσι διατήρησαν τη φλυαρία τους, αλλά έχασαν την ανθρώπινη αρμονία του τραγουδιού.

Υπάρχει όμως και ένας άλλος μύθος, διασωσμένος από τον Παυσανία, όπου η ίδια ικανότητα της κίσσας γίνεται αιτία σωτηρίας.

Ο Ηρακλής είχε ερωτευτεί κρυφά τη Φιαλώ, κόρη του Αρκάδα ήρωα Αλκιμέδοντα. Όταν η Φιαλώ γέννησε ένα παιδί από τον Ηρακλή, ο πατέρας της εξοργίστηκε. Πήρε τη Φιαλώ και το νεογέννητο αγόρι, τα μετέφερε σε ένα βουνό της Αρκαδίας, τα έδεσε σε ένα δέντρο και τα εγκατέλειψε, αφήνοντάς τα να πεθάνουν από την πείνα ή να γίνουν βορά των θηρίων.

Το παιδί άρχισε να κλαίει. Μια κίσσα που πετούσε εκεί κοντά άκουσε το κλάμα και το μιμήθηκε πιστά. Ο Ηρακλής, περνώντας από την περιοχή, άκουσε τις κραυγές και νόμισε ότι ένα παιδί κινδύνευε. Ακολούθησε τον ήχο και βρήκε τη Φιαλώ και το βρέφος δεμένους στο δέντρο. Τους ελευθέρωσε και τους έσωσε. Το παιδί ονομάστηκε Αιχμαγόρας.

Έτσι, μέσα στους αρχαίους μύθους, η ίδια φωνή αποκτά δύο αντίθετες όψεις. Στις Πιερίδες, η ακατάσχετη φλυαρία οδηγεί στην τιμωρία. Στην ιστορία του Αιχμαγόρα, η μίμηση της φωνής γίνεται δρόμος προς τη σωτηρία.

Και ίσως αυτή να είναι η πιο όμορφη αντίφαση της κίσσας. Είναι ένα πουλί που μιλά πολύ, αλλά δεν μιλά χωρίς λόγο. Παρατηρεί, θυμάται, μιμείται, προειδοποιεί. Η κραυγή της μπορεί να τρομάξει, να ξεγελάσει, να ειδοποιήσει ή να σώσει.

Μέσα στο δάσος, λοιπόν, η κίσσα δεν είναι απλώς ένα ακόμη πουλί. Είναι ο παρατηρητής των φυλλωσιών, ο μίμος των ήχων, ο φύλακας του κινδύνου και, στους αρχαίους μύθους, ένας απρόσμενος αγγελιοφόρος.

Κι αν κάποτε ακούσουμε την απότομη κραυγή της να σκίζει τη σιωπή του βουνού, ίσως αξίζει να σταθούμε για λίγο και να ακούσουμε. Γιατί η φύση έχει τη δική της γλώσσα. Και η κίσσα, με τη φωνή της, μας θυμίζει πως όποιος ξέρει να ακούει, μπορεί μέσα στον θόρυβο να αναγνωρίσει ένα μήνυμα.