Λεπτή κόκκινη γραμμή...

Η Λεπτή Κόκκινη Γραμμή: Η μεγάλη μάχη δεν γίνεται στο πεδίο της μάχης, αλλά μέσα στον άνθρωπο.

Υπάρχουν πολεμικές ταινίες που μιλούν για στρατούς, μάχες, νίκες και ήττες. Και υπάρχουν ταινίες που χρησιμοποιούν τον πόλεμο για να μιλήσουν για κάτι πολύ βαθύτερο: για τον άνθρωπο, τον φόβο, τον θάνατο, την εξουσία, τη συνείδηση και την αέναη σύγκρουση ανάμεσα στη βαρβαρότητα και την ανθρωπιά.

Η «Λεπτή Κόκκινη Γραμμή» (The Thin Red Line) του Τέρενς Μάλικ, του 1998, ανήκει στη δεύτερη κατηγορία.

Βασισμένη στο ομώνυμο μυθιστόρημα του Τζέιμς Τζόουνς, που εκδόθηκε το 1962 και αντλεί από τις εμπειρίες του συγγραφέα στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, η ταινία τοποθετεί τη δράση της στη μάχη του Γκουανταλκανάλ, το 1942.

Όμως ο Μάλικ δεν ενδιαφέρεται να αφηγηθεί απλώς μια μάχη.

Τον ενδιαφέρει ο άνθρωπος μέσα στη μάχη.

Και ακόμη περισσότερο: ο άνθρωπος όταν βρίσκεται αντιμέτωπος με τον ίδιο του τον εαυτό.

Γκουανταλκανάλ: η αρχή της κόλασης.

Ο Λόχος C φτάνει στο Γκουανταλκανάλ ως ενίσχυση των αμερικανικών δυνάμεων. Η αποστολή του είναι η κατάληψη ενός στρατηγικού λόφου, του Λόφου 210, που ελέγχεται από τις ιαπωνικές δυνάμεις.

Ανάμεσα στους στρατιώτες βρίσκεται ο Βιτ, τον οποίο υποδύεται ο Τζιμ Καβίζελ.

Ο Βιτ έχει ήδη λιποτακτήσει. Έχει εγκαταλείψει τον στρατό και έχει βρει καταφύγιο σε ένα νησί του Νότιου Ειρηνικού, ζώντας ειρηνικά ανάμεσα στους ιθαγενείς.

Εκεί έχει γνωρίσει έναν διαφορετικό τρόπο ζωής.

Έναν κόσμο χωρίς στρατιωτικές διαταγές, χωρίς στρατόπεδα, χωρίς την καθημερινή αναμονή του θανάτου.

Όταν εντοπίζεται από τον αμερικανικό στρατό, συλλαμβάνεται και επιστρέφει στην ενεργό δράση ως τραυματιοφορέας.

Η επιστροφή του δεν είναι απλώς επιστροφή σε έναν πόλεμο.

Είναι επιστροφή από έναν κόσμο όπου ο άνθρωπος μπορούσε ακόμη να ζει σε αρμονία με τη φύση, σε έναν κόσμο όπου ο άνθρωπος έχει οργανώσει συστηματικά την καταστροφή του ανθρώπου.

Ο λόφος και η εξουσία.

Η αμερικανική επίθεση στον Λόφο 210 είναι μια από τις κεντρικές σκηνές της ταινίας.

Ο Συνταγματάρχης Ταλ, τον οποίο υποδύεται ο Νικ Νόλτε, απαιτεί την κατάληψη του λόφου. Για εκείνον, η στρατιωτική επιτυχία είναι ο στόχος.

Απέναντί του βρίσκεται ο Λοχαγός Σταρός, τον οποίο υποδύεται ο Ηλίας Κοτέας.

Ο Σταρός βλέπει κάτι που η στρατιωτική λογική συχνά αρνείται να δει:

ανθρώπους.

Γνωρίζει ότι μια μετωπική επίθεση στα οχυρωμένα ιαπωνικά πολυβολεία μπορεί να οδηγήσει τους άνδρες του σε βέβαιο θάνατο.

Ο Ταλ θέλει τον λόφο.

Ο Σταρός θέλει να προστατεύσει τους στρατιώτες του.

Η σύγκρουσή τους γίνεται έτσι κάτι πολύ μεγαλύτερο από μια στρατιωτική διαφωνία.

Είναι η σύγκρουση ανάμεσα στην εξουσία και τη συνείδηση.

Ανάμεσα στην εντολή και την ηθική.

Ανάμεσα στη στρατιωτική φιλοδοξία και την ανθρώπινη ζωή.

Και το ερώτημα που γεννιέται ξεπερνά κατά πολύ τα όρια του στρατού:

Πότε η υπακοή παύει να είναι καθήκον και γίνεται συνενοχή;

Η μάχη.

Η επίθεση αρχίζει.

Οι Αμερικανοί προχωρούν μέσα από τα ψηλά χόρτα, ενώ τα ιαπωνικά πολυβολεία θερίζουν τις γραμμές τους.

Ο Μάλικ δεν κινηματογραφεί τον πόλεμο σαν ηρωικό θέαμα.

Δεν υπάρχει η γνωστή κινηματογραφική εξιδανίκευση του πολεμιστή.

Υπάρχει φόβος.

Σύγχυση.

Κραυγές.

Αίμα.

Θάνατος.

Άνθρωποι που τρέχουν για να σωθούν.

Άνθρωποι που σκοτώνουν επειδή τους το διέταξαν.

Άνθρωποι που πεθαίνουν χωρίς καν να γνωρίζουν γιατί.

Μια μικρή ομάδα στρατιωτών, με τη βοήθεια του Βιτ, καταφέρνει τελικά να εξουδετερώσει τα ιαπωνικά πολυβολεία και να καταλάβει τον λόφο.

Όταν οι Αμερικανοί εισέρχονται στις ιαπωνικές θέσεις, δεν συναντούν κάποιον απρόσωπο «εχθρό».

Συναντούν εξαθλιωμένους ανθρώπους.

Πεινασμένους.

Τραυματισμένους.

Φοβισμένους.

Και ξαφνικά η απόσταση ανάμεσα στο «εμείς» και στο «εκείνοι» μικραίνει.

Ο εχθρός αποκτά πρόσωπο.

Και όταν ο εχθρός αποκτά πρόσωπο, ο πόλεμος γίνεται πολύ πιο δύσκολο να δικαιολογηθεί.

Η φύση ως σιωπηλός μάρτυρας.

Ίσως η μεγαλύτερη ιδιαιτερότητα της ταινίας βρίσκεται στον τρόπο με τον οποίο ο Μάλικ αντιπαραθέτει τη βία του ανθρώπου με την ομορφιά της φύσης.

Πουλιά πετούν πάνω από το πεδίο της μάχης.

Τα χόρτα κινούνται από τον άνεμο.

Το νερό κυλά.

Τα δέντρα παραμένουν όρθια.

Ζώα παρακολουθούν σιωπηλά.

Η φύση συνεχίζει τη ζωή της ενώ ο άνθρωπος οργανώνει τον θάνατο.

Η αντίθεση είναι συγκλονιστική.

Η φύση δεν γνωρίζει σύνορα, στρατούς, σημαίες και στρατιωτικούς βαθμούς.

Δεν γνωρίζει «εχθρούς».

Δεν γνωρίζει γεωπολιτικές φιλοδοξίες.

Απλώς υπάρχει.

Και ακριβώς επειδή υπάρχει, γίνεται ένας σιωπηλός καθρέφτης της ανθρώπινης βίας.

Ο Μάλικ μοιάζει να ρωτά:

Πώς γίνεται ο άνθρωπος, το πιο συνειδητό πλάσμα της φύσης, να γίνεται ταυτόχρονα το πιο καταστροφικό;

Οι φωνές μέσα στο σκοτάδι.

Σε αντίθεση με πολλές πολεμικές ταινίες, η «Λεπτή Κόκκινη Γραμμή» δεν στηρίζεται σε έναν κεντρικό ήρωα.

Η αφήγηση περνά από τον έναν στρατιώτη στον άλλον.

Ακούγονται οι εσωτερικές τους σκέψεις.

Δεν μιλούν μόνο για τον πόλεμο.

Μιλούν για τη ζωή.

Για την αγάπη.

Για την απώλεια.

Για τον Θεό.

Για τον θάνατο.

Για το κακό.

Για το νόημα της ύπαρξης.

Οι εσωτερικοί μονόλογοι μετατρέπουν το πολεμικό δράμα σε φιλοσοφικό στοχασμό.

Η μάχη δεν βρίσκεται μόνο έξω.

Βρίσκεται μέσα.

Και εκεί είναι ίσως η μεγαλύτερη δύναμη της ταινίας.

Ο πραγματικός εχθρός δεν είναι πάντα απέναντι.

Μπορεί να βρίσκεται μέσα μας.

Ο Βιτ.

Ο Βιτ αποτελεί μία από τις πιο σημαντικές μορφές της ταινίας.

Έχει γνωρίσει έναν κόσμο έξω από τη στρατιωτική πειθαρχία. Έχει δει ότι ο άνθρωπος μπορεί να ζήσει χωρίς να σκοτώνει.

Γι' αυτό και όταν επιστρέφει στον πόλεμο κουβαλά μαζί του κάτι που οι άλλοι έχουν αρχίσει να χάνουν: τη μνήμη μιας άλλης ζωής.

Στο τέλος, σε μια νέα περιπολία, η ομάδα δέχεται αιφνιδιαστική επίθεση.

Ο Βιτ επιλέγει να θυσιαστεί για να σώσει τους συντρόφους του.

Ο άνθρωπος που κάποτε λιποτάκτησε από τον πόλεμο πεθαίνει τελικά μέσα στον πόλεμο, όχι επειδή έγινε φανατικός στρατιώτης, αλλά επειδή επιλέγει συνειδητά να προστατεύσει άλλους ανθρώπους.

Η θυσία του δεν είναι απλώς στρατιωτικός ηρωισμός.

Είναι μια τελευταία πράξη ελευθερίας.

Μέσα σε έναν κόσμο που τον υποχρεώνει να σκοτώνει, εκείνος επιλέγει να σώσει.

Ένα μοναδικό κινηματογραφικό μωσαϊκό.

Η ταινία διαθέτει ένα εντυπωσιακό καστ.

Ο Σον Πεν, ο Τζιμ Καβίζελ, ο Νικ Νόλτε, ο Ηλίας Κοτέας και ο Μπεν Τσάπλιν βρίσκονται στον πυρήνα της ιστορίας, ενώ σε μικρότερες ή σύντομες εμφανίσεις συναντάμε τον Τζορτζ Κλούνεϊ, τον Τζον Κιούσακ και τον Γούντι Χάρελσον.

Η παρουσία τόσων σημαντικών ηθοποιών δεν μετατρέπει όμως την ταινία σε παρέλαση σταρ.

Ο Μάλικ τους χρησιμοποιεί σαν διαφορετικές φωνές μιας κοινής ανθρώπινης συνείδησης.

Ο καθένας κουβαλά τη δική του αλήθεια.

Κανείς δεν έχει ολόκληρη την απάντηση.

Από τον Κίπλινγκ στον Μάλικ.

Ο τίτλος «The Thin Red Line» συνδέεται με την περίφημη εικόνα της «λεπτής κόκκινης γραμμής» των στρατιωτών που στέκονται απέναντι στον εχθρό, ενώ η φράση έχει συνδεθεί με το ποίημα του Ράντγιαρντ Κίπλινγκ για τους στρατιώτες που υπερασπίζονται τη θέση τους.

Η φράση «Λεπτή Κόκκινη Γραμμή» (The Thin Red Line) έχει τις ρίζες της στη Μάχη της Μπαλακλάβας, στις 25 Οκτωβρίου 1854, κατά τον Κριμαϊκό Πόλεμο, όταν περίπου 400 Σκωτσέζοι στρατιώτες του 93ου Συντάγματος Highlanders βρέθηκαν αντιμέτωποι με περίπου 2.500 Ρώσους ιππείς. Αντί να σχηματίσει το παραδοσιακό αμυντικό τετράγωνο, ο διοικητής τους παρέταξε τους άνδρες σε μια εξαιρετικά λεπτή γραμμή, μόλις δύο στρατιωτών σε βάθος, προκειμένου να καλύψει μεγαλύτερο μέτωπο. Οι στρατιώτες, ντυμένοι με τις χαρακτηριστικές κόκκινες στολές, έδωσαν στον πολεμικό ανταποκριτή των Times του Λονδίνου, Γουίλιαμ Ράσελ, την εικόνα μιας «λεπτής κόκκινης λωρίδας» που κατέληγε σε μια γραμμή από ατσάλι. Η έκφραση πέρασε στην ιστορία ως σύμβολο πειθαρχίας, αντοχής και αυτοθυσίας απέναντι σε έναν συντριπτικά ισχυρότερο αντίπαλο. Ο Τζέιμς Τζόουνς δανείστηκε τον τίτλο για το μυθιστόρημά του από την ποίηση του Ράντγιαρντ Κίπλινγκ και τη «λεπτή κόκκινη γραμμή των ηρώων», όμως στον Τέρενς Μάλικ η φράση αποκτά μια βαθύτερη, διπλή σημασία. Από τη μία είναι η στρατιωτική γραμμή που κρατά ο Λόχος C στο Γκουανταλκανάλ, μια μικρή και εξαντλημένη ομάδα ανθρώπων απέναντι σε έναν οχυρωμένο και ισχυρό εχθρό· από την άλλη είναι η αόρατη γραμμή που χωρίζει τη λογική από την παράνοια, τη ζωή από τον θάνατο, την ανθρωπιά από τη βαρβαρότητα. Οι στρατιώτες του Μάλικ δεν βρίσκονται μόνο απέναντι στον εχθρό· βρίσκονται διαρκώς πάνω σε ένα υπαρξιακό όριο, εκεί όπου ο πόλεμος δοκιμάζει τα όρια της ανθρώπινης συνείδησης και όπου μια τόσο λεπτή γραμμή μπορεί να χωρίζει τον άνθρωπο από την απώλεια του εαυτού του.

Στην ταινία του Μάλικ, η έννοια της κόκκινης γραμμής ξεπερνά τη στρατιωτική της σημασία.

Η κόκκινη γραμμή γίνεται σύμβολο.

Είναι η γραμμή ανάμεσα στη ζωή και τον θάνατο.

Ανάμεσα στον φόβο και το θάρρος.

Ανάμεσα στην υπακοή και την ανυπακοή.

Ανάμεσα στην εξουσία και τη συνείδηση.

Ανάμεσα στον πολιτισμό και τη βαρβαρότητα.

Και τελικά, ανάμεσα στον άνθρωπο και στο τέρας που μπορεί να γίνει.

Η πραγματική μάχη.

Η «Λεπτή Κόκκινη Γραμμή» δεν είναι τελικά μια ταινία για το ποιος κέρδισε τη μάχη του Γκουανταλκανάλ.

Είναι μια ταινία για το τι χάνει ο άνθρωπος όταν κερδίζει έναν πόλεμο.

Γιατί ακόμη και όταν ο λόφος καταλαμβάνεται, οι νεκροί δεν επιστρέφουν.

Ακόμη κι όταν μια στρατιωτική επιχείρηση θεωρείται επιτυχής, το τραύμα μένει.

Ακόμη κι όταν οι στρατιώτες επιβιβάζονται στο πλοίο και εγκαταλείπουν το κατεστραμμένο νησί, δεν επιστρέφουν πραγματικά εκεί απ' όπου ξεκίνησαν.

Κάτι έχει χαθεί.

Ίσως η αθωότητα.

Ίσως η πίστη.

Ίσως η ψευδαίσθηση ότι ο πόλεμος μπορεί να έχει πραγματικούς νικητές.

Οι στρατιώτες φεύγουν.

Το νησί μένει πίσω.

Η φύση αρχίζει σιγά-σιγά να ξαναπαίρνει τον χώρο της.

Και ο άνθρωπος, για μια ακόμη φορά, αποχωρεί αφήνοντας πίσω του τα ίχνη της καταστροφής του.

Η ταινία του Μάλικ είναι αντιπολεμική ακριβώς επειδή δεν χρειάζεται να φωνάξει ότι ο πόλεμος είναι παράλογος.

Το δείχνει.

Το αφήνει να το καταλάβουμε μέσα από τα βλέμματα, τις σιωπές, τους νεκρούς, τα χόρτα, τα πουλιά και τις φωνές των ανθρώπων που αναρωτιούνται.

Και ίσως αυτό να είναι το πιο σκληρό ερώτημα της ταινίας:

Πόσο απέχει ο άνθρωπος από τη βαρβαρότητα;

Μια λεπτή γραμμή.

Μόνο μια λεπτή κόκκινη γραμμή.

Και η πραγματική μάχη είναι να μην την περάσουμε.