Η οικολογία της ελευθερίας.

Όταν η φύση γίνεται εμπόρευμα, η ελευθερία γίνεται πολυτέλεια.

Ο Murray Bookchin, στην "Οικολογία της Ελευθερίας", έθεσε ένα ερώτημα που εξακολουθεί να ενοχλεί, ακριβώς επειδή δεν είναι βολικό: "γιατί καταστρέφουμε τη φύση;"

Η εύκολη απάντηση είναι ότι ο άνθρωπος είναι άπληστος. Η πιο δύσκολη είναι ότι η καταστροφή της φύσης δεν αποτελεί απλώς αποτέλεσμα ατομικής απληστίας. Είναι αποτέλεσμα ενός ολόκληρου κοινωνικού συστήματος που έχει μάθει να μετρά την αξία των πραγμάτων με όρους κέρδους, ανάπτυξης και εκμετάλλευσης.

Για τον Bookchin, η κυριαρχία πάνω στη φύση δεν εμφανίστηκε ξαφνικά. Προηγήθηκε η κυριαρχία ανθρώπου πάνω σε άνθρωπο. Η ιεραρχία, η κοινωνική ανισότητα και η συγκέντρωση της εξουσίας δημιούργησαν έναν τρόπο σκέψης στον οποίο ο ισχυρός θεωρεί φυσικό να εξουσιάζει τον αδύναμο. Και όταν αυτή η λογική επεκτείνεται στη φύση, το δάσος παύει να είναι οικοσύστημα και γίνεται «πόρος», το βουνό «επενδυτική ευκαιρία», το ποτάμι «υδάτινο δυναμικό» και η θάλασσα «τουριστικό προϊόν».

Εκεί βρίσκεται η ουσία της κοινωνικής οικολογίας.

Η οικολογική κρίση δεν είναι μόνο κρίση του περιβάλλοντος. Είναι κρίση του πολιτισμού μας.

Κάθε φορά που ένα δάσος καίγεται, το ερώτημα δεν είναι μόνο ποιος έβαλε τη φωτιά. Είναι και τι συμβαίνει μετά. Ποιος αποφασίζει; Ποιος σχεδιάζει; Ποιος ωφελείται; Ποια είναι η μοίρα της καμένης γης; Παραμένει δάσος ή μετατρέπεται, με τον έναν ή τον άλλο τρόπο, σε κάτι άλλο;

Γιατί η καταστροφή ενός οικοσυστήματος δεν ολοκληρώνεται πάντοτε μέσα στις φλόγες. Μπορεί να ολοκληρωθεί αργότερα, μέσα από την εγκατάλειψη, την ανοχή, την αλλαγή χρήσης γης και την εμπορευματοποίηση του τοπίου.

Και τότε η φωτιά παύει να είναι μόνο φυσική καταστροφή.

Γίνεται πολιτικό γεγονός.

Ο Bookchin θα μας θύμιζε ότι η προστασία της φύσης δεν μπορεί να είναι υπόθεση μόνο ειδικών, υπουργείων και τεχνοκρατών. Είναι ζήτημα δημοκρατίας. Οι άνθρωποι που ζουν σε έναν τόπο πρέπει να έχουν λόγο για την τύχη του. Η κοινότητα δεν μπορεί να είναι απλός θεατής αποφάσεων που λαμβάνονται μακριά από αυτήν και επηρεάζουν για πάντα το φυσικό της περιβάλλον.

Η πραγματική οικολογία, επομένως, δεν αρχίζει από την ανακύκλωση του πλαστικού.

Αρχίζει από την αμφισβήτηση της κυριαρχίας.

Από την άρνηση να θεωρούμε αυτονόητο ότι όλα έχουν τιμή. Ότι κάθε βουνό μπορεί να γίνει επένδυση. Ότι κάθε ακτή μπορεί να οικοδομηθεί. Ότι κάθε δάσος μπορεί να μετατραπεί σε οικονομική ζώνη. Ότι η «ανάπτυξη» είναι πάντοτε καλή επειδή ονομάζεται ανάπτυξη.

Γιατί υπάρχει και μια άλλη ανάπτυξη: η ανάπτυξη της ανθρώπινης ελευθερίας, της συλλογικής ευθύνης, της δημοκρατίας, της γνώσης και της σχέσης μας με τον τόπο.

Αυτή η αντίληψη είναι ιδιαίτερα σημαντική για μια χώρα όπως η Ελλάδα. Έναν τόπο όπου το δάσος, το βουνό, η θάλασσα και η ακτογραμμή δεν είναι απλώς οικονομικά μεγέθη. Είναι μνήμη, πολιτισμός και φυσική κληρονομιά.

Το δάσος δεν είναι απλώς ξυλεία.

Το βουνό δεν είναι απλώς γη.

Η θάλασσα δεν είναι απλώς τουριστικό προϊόν.

Και ο τόπος δεν είναι οικόπεδο.

Η οικολογία της ελευθερίας μας ζητά να αντιστρέψουμε τη λογική. Να πάψουμε να ρωτάμε μόνο «τι μπορούμε να πάρουμε από τη φύση;» και να αρχίσουμε να ρωτάμε «τι οφείλουμε στη φύση που μας κρατά ζωντανούς;»

Αυτό είναι και το πιο πολιτικό μήνυμα του Bookchin.

Η οικολογία χωρίς κοινωνική δικαιοσύνη κινδυνεύει να γίνει διαχείριση της καταστροφής.

Η δημοκρατία χωρίς οικολογία κινδυνεύει να γίνει διαχείριση μιας κοινωνίας που καταστρέφει τις ίδιες τις προϋποθέσεις της ζωής.

Και η οικονομία χωρίς όρια κινδυνεύει να μετατρέψει τελικά ολόκληρο τον πλανήτη σε εμπόρευμα.

Η ελευθερία, λοιπόν, δεν βρίσκεται στην απεριόριστη δυνατότητα του ανθρώπου να καταναλώνει τη φύση. Βρίσκεται στην ικανότητά του να συνυπάρχει μαζί της.

Ίσως τελικά αυτό να είναι το πραγματικό νόημα της οικολογίας της ελευθερίας: να απελευθερώσουμε τη φύση από την αντίληψη ότι υπάρχει για να μας ανήκει -και τον άνθρωπο από την ψευδαίσθηση ότι είναι ελεύθερος όταν μπορεί να την καταστρέφει.

Γιατί όταν όλα γύρω μας μπορούν να πουληθούν, κάποια στιγμή θα έρθει η ώρα να πουληθεί και η ίδια η ελευθερία.

Και τότε θα έχουμε κερδίσει την ανάπτυξη, αλλά θα έχουμε χάσει τον τόπο. Και χωρίς τόπο, χωρίς φύση και χωρίς κοινό κόσμο, η ελευθερία θα έχει μείνει μόνο μια λέξη.