Η Κατεύθυνση του Βλέμματος.

Η κατεύθυνση μοιάζει, εκ πρώτης όψεως, με κάτι αντικειμενικό. Ένα βέλος δείχνει προς τα δεξιά, ένας άνθρωπος βαδίζει προς τον βορρά, ένα πλοίο απομακρύνεται από την ακτή. Κι όμως, η κατεύθυνση δεν υπάρχει ποτέ εντελώς μόνη της. Χρειάζεται έναν παρατηρητή, ένα σημείο αναφοράς, ένα βλέμμα απέναντι στο οποίο θα οριστεί.

Το ίδιο πλοίο που για κάποιον κινείται προς το πέλαγος, για κάποιον άλλον κινείται προς την ξηρά. Ο ένας βλέπει την αναχώρηση, ο άλλος την προσέγγιση. Το αντικείμενο είναι ένα· οι κατευθύνσεις του πολλές.

Ίσως λοιπόν η κατεύθυνση να μην είναι ιδιότητα του πράγματος αλλά σχέση ανάμεσα στο πράγμα-αντικείμενο και σε εκείνον που το κοιτάζει- το παρατηρεί.

Κάτι ανάλογο συμβαίνει και με τη ζωή. Ένας άνθρωπος μπορεί να θεωρεί ότι προχωρά, ενώ κάποιος που τον παρατηρεί πιστεύει ότι απομακρύνεται. Εκείνος μπορεί να βλέπει μια επιλογή ως επιστροφή στον εαυτό του, ενώ οι άλλοι ως υποχώρηση. Μπορεί να εγκαταλείπει κάτι που οι άλλοι θεωρούν επιτυχία και να κατευθύνεται προς κάτι που μόνο ο ίδιος αναγνωρίζει ως ελευθερία.

Ποιος έχει δίκιο;

Ίσως και οι δύο -εφόσον κοιτούν από διαφορετικά σημεία.

Η κατεύθυνση προϋποθέτει χώρο, και ο χώρος προϋποθέτει θέση αναφοράς. Δεν υπάρχει «μπροστά» χωρίς κάποιον που βρίσκεται πίσω. Δεν υπάρχει «πάνω» χωρίς κάποιο «κάτω». Δεν υπάρχει «μακριά» χωρίς ένα σημείο από το οποίο απομακρύνεσαι. Οι λέξεις που χρησιμοποιούμε για να περιγράψουμε την κίνηση είναι κρυφά δεμένες με τη θέση του παρατηρητή.

Κι έτσι η πραγματικότητα αποκτά κάτι βαθιά σχετικό: όχι επειδή όλα είναι ψευδή ή επειδή καμία αλήθεια δεν υπάρχει, αλλά επειδή η ίδια πραγματικότητα μπορεί να εμφανίζεται διαφορετικά από διαφορετικές θέσεις. Γίνεται υποκείμενο βίωμα.

Ακόμη και η έννοια της προόδου κρύβει έναν παρατηρητή. Πρόοδος προς τα πού; Και προς όφελος τίνος; Αυτό που ένας πολιτισμός ονομάζει ανάπτυξη, ένας άλλος μπορεί να το ονομάσει καταστροφή. Αυτό που για έναν άνθρωπο είναι εξέλιξη, για έναν άλλον είναι απώλεια. Η κατεύθυνση δεν έχει νόημα χωρίς το σημείο αναφοράς της.

Ίσως γι’ αυτό οι άνθρωποι διαφωνούν τόσο συχνά όχι για το γεγονός, αλλά για την κατεύθυνσή του. Βλέπουν την ίδια κίνηση και της αποδίδουν διαφορετικό προσανατολισμό. Ο ένας βλέπει άνοδο, ο άλλος πτώση. Ο ένας βλέπει φυγή, ο άλλος σωτηρία. Ο ένας βλέπει τέλος, ο άλλος αρχή.

Και υπάρχει εδώ μια σημαντική φιλοσοφική συνέπεια: πριν κρίνουμε την κατεύθυνση κάποιου, θα έπρεπε να γνωρίζουμε από πού κοιτάζει.

Γιατί μπορεί να μην πηγαίνει προς την αντίθετη κατεύθυνση από εκείνη που βλέπουμε. Μπορεί απλώς να βρίσκεται σε διαφορετικό σημείο του κόσμου.

Ο παρατηρητής δεν αλλάζει πάντοτε αυτό που συμβαίνει. Αλλάζει συχνά το νόημα της κίνησής του.

Ίσως, τελικά, η πιο δύσκολη κατεύθυνση δεν είναι αυτή που οδηγεί κάπου. Είναι εκείνη που πρέπει να επιλέξεις όταν καταλαβαίνεις πως το «προς τα πού» εξαρτάται και από το «από πού κοιτάζω».

Και τότε η φιλοσοφία δεν μας ζητά να βρούμε απλώς τη σωστή κατεύθυνση. Μας ζητά πρώτα να αναρωτηθούμε: Από ποιο σημείο κοιτάζω;