Ο Εχθρός του Λαού.

 

Χένρικ Ίψεν: Ο Εχθρός του Λαού και η μοναξιά της αλήθειας.

Πόσο εύκολα μια κοινωνία είναι διατεθειμένη να θυσιάσει την αλήθεια όταν αυτή απειλεί την οικονομική της ευημερία; Πόσο ελεύθερος παραμένει ο Τύπος όταν η αλήθεια συγκρούεται με τα συμφέροντα; Και, τελικά, πόσο αξίζει η γνώμη της πλειοψηφίας όταν η πλειοψηφία έχει συμφέρον να μην γνωρίζει; Αυτά τα ερωτήματα δεν γεννήθηκαν στον 21ο αιώνα. Τα έθεσε με σκληρότητα και διορατικότητα ο Χένρικ Ίψεν στον «Εχθρό του Λαού», το έργο που έγραψε το 1882 και το οποίο, περισσότερο από έναν αιώνα αργότερα, εξακολουθεί να μοιάζει σχεδόν προκλητικά σύγχρονο.

Η ιστορία είναι απλή, αλλά η ηθική της σύγκρουση βαθιά. Ο γιατρός Τόμας Στόκμαν ανακαλύπτει ότι τα νερά των ιαματικών λουτρών της πόλης είναι μολυσμένα. Τα λουτρά αποτελούν την οικονομική βάση της περιοχής και η αποκάλυψη της μόλυνσης σημαίνει οικονομική καταστροφή. Ο Στόκμαν, όμως, θεωρεί αυτονόητο ότι η αλήθεια πρέπει να ειπωθεί.

Εκεί ακριβώς αρχίζει η τραγωδία.

Αρχικά όλοι μοιάζουν να τον στηρίζουν. Ο Τύπος, οι φιλελεύθεροι πολίτες, όσοι εμφανίζονται ως υπερασπιστές της προόδου. Όταν όμως γίνεται αντιληπτό το πραγματικό κόστος της αλήθειας, οι συμμαχίες διαλύονται. Η επιστημονική διαπίστωση παύει να είναι «αλήθεια» και μετατρέπεται σε πολιτικό πρόβλημα.

Ο αδελφός του, ο δήμαρχος Πέτερ Στόκμαν, δεν χρειάζεται να αποδείξει ότι ο γιατρός κάνει λάθος. Του αρκεί να αποδείξει ότι η αλήθεια του είναι… ασύμφορη. Ασύμφορη για την πόλη, τους πολίτες, για όλους.

Και τότε συμβαίνει κάτι ακόμη πιο ενδιαφέρον: ο ίδιος ο μηχανισμός που αρχικά φαινόταν να υπηρετεί την αλήθεια στρέφεται εναντίον της.

Ο Τύπος υποχωρεί. Οι πολιτικοί υποχωρούν. Οι πολίτες υποχωρούν. Η πλειοψηφία υποχωρεί.

Όχι επειδή άλλαξαν τα επιστημονικά δεδομένα, αλλά επειδή έβαλαν τα συμφέροντά τους πάνω από την αλήθεια.

Αυτό είναι ίσως το πιο σκοτεινό σημείο του έργου. Η αλήθεια δεν ηττάται επειδή αποδεικνύεται ψευδής. Ηττάται επειδή γίνεται δυσάρεστη.

Η πλειοψηφία δεν είναι πάντοτε η αλήθεια.

Ο Ίψεν αγγίζει εδώ ένα από τα δυσκολότερα προβλήματα της δημοκρατίας: η πλειοψηφία έχει πολιτική δύναμη, αλλά δεν διαθέτει αυτομάτως και γνωσιολογική ορθότητα.

Το γεγονός ότι κάτι πιστεύεται από τους πολλούς δεν το καθιστά αληθινό.

Μια κοινωνία μπορεί να συμφωνεί σε ένα ψέμα, να υπερασπίζεται μια αυταπάτη και να τιμωρεί εκείνον που προσπαθεί να την αποκαλύψει. Η δημοκρατική διαδικασία δεν προστατεύει από μόνη της την αλήθεια. Μπορεί, υπό ορισμένες συνθήκες, να γίνει ακόμη και ο μηχανισμός μέσω του οποίου η πλειοψηφία επιβάλλει την άρνησή της.

Ο Στόκμαν το καταλαβαίνει με τον πιο οδυνηρό τρόπο.

Όταν αντιλαμβάνεται ότι δεν μπορεί πλέον να πείσει την κοινωνία, δεν εγκαταλείπει την αλήθεια. Επιλέγει τη σύγκρουση.

Και τότε εκστομίζει την περίφημη ιδέα που αποτελεί τον πυρήνα ολόκληρου του έργου: ο ισχυρότερος άνθρωπος είναι εκείνος που μπορεί να σταθεί μόνος.

Δεν πρόκειται απλώς για έναν ύμνο στην ατομικότητα. Είναι ένας ύμνος στην ηθική αυτονομία.

Ο άνθρωπος δεν είναι ελεύθερος επειδή έχει τη δυνατότητα να λέει ό,τι θέλει. Είναι ελεύθερος όταν μπορεί να παραμένει πιστός σε αυτό που θεωρεί αληθινό ακόμη και όταν όλοι γύρω του απαιτούν να το αρνηθεί.

Το τίμημα της αλήθειας.

Ο Στόκμαν πληρώνει ακριβά την επιλογή του. Χάνει τη θέση του, την κοινωνική του αποδοχή, την οικονομική του ασφάλεια και την ηρεμία της οικογένειάς του.

Η κοινωνία δεν τον σκοτώνει σωματικά. Τον τιμωρεί κοινωνικά.

Και ίσως αυτό να είναι πιο σύγχρονο από ποτέ.

Ο αποκλεισμός, η διαπόμπευση, η απαξίωση, η δημόσια επίθεση και η μετατροπή εκείνου που αποκαλύπτει ένα πρόβλημα σε «πρόβλημα» είναι μηχανισμοί που δεν χρειάζονται αυταρχικά καθεστώτα. Μπορούν να λειτουργήσουν μέσα στις ίδιες τις κοινωνίες που θεωρούν τον εαυτό τους ελεύθερο.

Ο Ίψεν αντιλαμβάνεται κάτι θεμελιώδες: η εξουσία δεν προστατεύεται μόνο με την καταστολή. Συχνά προστατεύεται όταν κατορθώνει να πείσει τους ανθρώπους ότι η αλήθεια είναι επικίνδυνη.

Και τότε ο άνθρωπος αρχίζει να φοβάται όχι το ψέμα, αλλά την αλήθεια που μπορεί να ανατρέψει την κανονικότητά του.

Η αλήθεια απέναντι στο συμφέρον.

Τα μολυσμένα νερά του έργου μπορούν να διαβαστούν και ως μια μεγάλη μεταφορά.

Δεν είναι μόνο τα νερά που έχουν μολυνθεί.

Έχει μολυνθεί ολόκληρο το κοινωνικό σύστημα.

Η οικονομία έχει μολύνει την πολιτική. Η πολιτική έχει μολύνει τον Τύπο. Ο φόβος έχει μολύνει την κρίση. Και η ανάγκη διατήρησης μιας ευχάριστης εικόνας έχει μολύνει την ίδια την έννοια της αλήθειας.

Το πραγματικό πρόβλημα, επομένως, δεν είναι μόνο η μόλυνση των λουτρών. Είναι η κοινωνική προθυμία να ζήσει με τη μόλυνση, αρκεί να συνεχίσει να κερδίζει από αυτήν.

Γι' αυτό και το έργο ξεπερνά κατά πολύ την εποχή του. Θα μπορούσε να αφορά ένα περιβαλλοντικό σκάνδαλο, ένα πρόβλημα δημόσιας υγείας, μια οικονομική απάτη ή οποιαδήποτε περίπτωση όπου η αποκάλυψη ενός γεγονότος απειλεί ισχυρά συμφέροντα.

Η μορφή αλλάζει.

Ο μηχανισμός παραμένει ίδιος.

Ο Ίψεν και η απογοήτευση από την κοινωνία.

Ο «Εχθρός του Λαού» γράφτηκε σε μια περίοδο κατά την οποία ο Ίψεν είχε ήδη βιώσει έντονα την κοινωνική και πολιτιστική αντίδραση απέναντι στα έργα του. Οι «Βρικόλακες», που είχαν προηγηθεί, είχαν προκαλέσει σφοδρές αντιδράσεις επειδή έθιγαν θέματα που η κοινωνία προτιμούσε να παραμένουν κρυμμένα.

Η εμπειρία αυτή αναμφίβολα συνέβαλε στη δημιουργία του κλίματος μέσα στο οποίο γεννήθηκε ο «Εχθρός του Λαού».

Ο Στόκμαν, όμως, δεν είναι απλώς ο Ίψεν μεταμφιεσμένος σε γιατρό. Είναι κάτι ευρύτερο: η δραματική μορφή του ανθρώπου που ανακαλύπτει ότι η κοινωνία μπορεί να αγαπά την ελευθερία μόνο όσο η ελευθερία δεν την υποχρεώνει να αλλάξει.

Και αυτό είναι το πιο πικρό μάθημα του έργου.

Δεν είναι δύσκολο να υπερασπιστείς την αλήθεια όταν δεν σου κοστίζει τίποτα.

Το πραγματικό ερώτημα αρχίζει όταν η αλήθεια έχει τίμημα.

Η μοναξιά ως μορφή ελευθερίας.

Ο Στόκμαν δεν γίνεται δυνατός επειδή νικά.

Στην πραγματικότητα, χάνει σχεδόν τα πάντα.

Γίνεται όμως ελεύθερος επειδή αρνείται να αγοράσει την κοινωνική του ασφάλεια με το τίμημα της συνείδησής του.

Εδώ βρίσκεται και η βαθύτερη φιλοσοφική διάσταση του έργου.

Η ατομική ευθύνη δεν σημαίνει ότι ο άνθρωπος πρέπει να περιφρονεί την κοινωνία ή να θεωρεί τον εαυτό του πάντοτε σωστό. Σημαίνει ότι δεν μπορεί να παραδώσει την κρίση του στην πλειοψηφία.

Η συνείδηση δεν ψηφίζεται.

Η αλήθεια δεν αποφασίζεται με ανάταση χεριού.

Και η ηθική δεν γίνεται λιγότερο ηθική επειδή έμεινε μειοψηφική.

Ο Ίψεν μας υπενθυμίζει ότι ο πολιτισμός προχωρά όχι μόνο όταν οι άνθρωποι συμφωνούν, αλλά και όταν κάποιος έχει το θάρρος να πει «διαφωνώ» τη στιγμή που όλοι οι άλλοι λένε «συμφωνούμε».

Ίσως, τελικά, αυτό να είναι το πραγματικό νόημα του «Εχθρού του Λαού».

Ο εχθρός δεν είναι πάντοτε εκείνος που αποκαλύπτει το πρόβλημα.

Μερικές φορές εχθρός της κοινωνίας είναι εκείνος που, γνωρίζοντας την αλήθεια, επιλέγει να τη σιωπήσει επειδή τον βολεύει.

Και η πιο δύσκολη μορφή ευθύνης δεν είναι να ακολουθήσεις το πλήθος.

Είναι να παραμείνεις όρθιος όταν το πλήθος αποφασίζει ότι η αλήθεια σου είναι ενοχλητική.

Γιατί η ιστορία δεν αλλάζει πάντοτε από τους πολλούς.

Μερικές φορές αλλάζει από έναν μόνο άνθρωπο που αρνείται να προσποιηθεί ότι δεν βλέπει αυτό που βλέπει.

Και τότε η μοναξιά παύει να είναι αδυναμία.

Γίνεται το τίμημα της ελευθερίας.