Ο μύθος του 10% και η πλαστικότητα του εγκεφάλου μας.

 

Για πολλά χρόνια κυκλοφορεί μια γοητευτική ιδέα: ότι ο άνθρωπος χρησιμοποιεί μόλις το δέκα τοις εκατό του εγκεφάλου του και ότι το υπόλοιπο ενενήντα τοις εκατό παραμένει ανεκμετάλλευτο, σαν μια τεράστια ήπειρος που περιμένει να ανακαλυφθεί. Η ιδέα αυτή είναι περισσότερο μύθος παρά επιστημονική πραγματικότητα. Κι όμως, ίσως επιβιώνει επειδή αγγίζει μια βαθύτερη ανθρώπινη επιθυμία: την πεποίθηση ότι μέσα μας υπάρχει κάτι περισσότερο από αυτό που ήδη γνωρίζουμε.

Ο εγκέφαλος δεν είναι μια μηχανή της οποίας το ενενήντα τοις εκατό παραμένει κλειστό. Σχεδόν όλες οι περιοχές του έχουν κάποια λειτουργία και, ανάλογα με τη δραστηριότητα, την κατάσταση και τις ανάγκες μας, διαφορετικά νευρωνικά δίκτυα ενεργοποιούνται και συνεργάζονται. Άλλες περιοχές συμμετέχουν στην κίνηση, άλλες στην όραση και την ακοή, άλλες στη γλώσσα, στη μνήμη, στο συναίσθημα, στην κρίση και στη λήψη αποφάσεων. Ακόμη και στον ύπνο, όταν το σώμα μοιάζει να αποσύρεται από τον κόσμο, ο εγκέφαλος δεν σταματά να εργάζεται.

Το λάθος βρίσκεται ίσως στον ίδιο τον τρόπο με τον οποίο φανταζόμαστε τη λειτουργία του εγκεφάλου. Δεν υπάρχει ένας διακόπτης που λέει «ενεργός» ή «ανενεργός». Ο εγκέφαλος λειτουργεί ως ένα δυναμικό δίκτυο. Οι νευρώνες επικοινωνούν μεταξύ τους, σχηματίζουν κυκλώματα, ενισχύουν ή περιορίζουν συνδέσεις και αλλάζουν τη δραστηριότητά τους ανάλογα με τις συνθήκες. Δεν χρειάζεται ολόκληρος ο εγκέφαλος να βρίσκεται ταυτόχρονα στην ίδια κατάσταση για να λειτουργούμε. Η δύναμή του βρίσκεται ακριβώς στη συνεργασία των επιμέρους συστημάτων.

Και εδώ ο μύθος του δέκα τοις εκατό αποκτά μια παράδοξη αξία. Παρότι είναι επιστημονικά λανθασμένος, περιγράφει συμβολικά μια πραγματική ανθρώπινη εμπειρία: την αίσθηση ότι δεν έχουμε εξαντλήσει τις δυνατότητές μας.

Ο άνθρωπος μπορεί να μαθαίνει σε όλη του τη ζωή. Η εμπειρία μεταβάλλει τα νευρωνικά κυκλώματα, η εξάσκηση ενισχύει ορισμένες συνδέσεις, η εκπαίδευση αλλάζει τον τρόπο με τον οποίο επεξεργαζόμαστε την πληροφορία. Ο εγκέφαλος διαθέτει πλαστικότητα· δεν είναι ένα απολύτως προκαθορισμένο όργανο. Με άλλα λόγια, δεν έχουμε έναν «κρυφό» εγκέφαλο που περιμένει να ενεργοποιηθεί, αλλά έναν εγκέφαλο που μπορεί να αλλάζει τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί.

Ίσως λοιπόν το πραγματικό ανεκμετάλλευτο μέρος να μην βρίσκεται μέσα στον εγκέφαλο, αλλά στις δυνατότητες που έχουμε να τον καλλιεργήσουμε.

Δεν χρειάζεται να ξυπνήσουμε το μυστηριώδες ενενήντα τοις εκατό. Χρειάζεται να αξιοποιήσουμε καλύτερα αυτό που ήδη διαθέτουμε: την ικανότητα να μαθαίνουμε, να θυμόμαστε, να αμφιβάλλουμε, να φανταζόμαστε, να δημιουργούμε και να αλλάζουμε.

Ο εγκέφαλος δεν είναι μια αποθήκη κλειστών δυνατοτήτων. Είναι ένα ζωντανό σύστημα που μεταβάλλεται καθώς το χρησιμοποιούμε.

Και ίσως αυτή να είναι η πιο όμορφη αλήθεια πίσω από έναν μεγάλο μύθο: δεν έχουμε έναν εγκέφαλο που χρησιμοποιούμε κατά δέκα τοις εκατό· έχουμε έναν εγκέφαλο που δεν παύουμε ποτέ να μαθαίνουμε να χρησιμοποιούμε.