Όταν το ρήμα γίνεται όνομα...

Στο δημοτικό τραγούδι η γλώσσα δεν περιγράφει απλώς τη ζωή· την κάνει να ανασαίνει μέσα στις λέξεις. Ένα από τα πιο θαυμαστά τεχνάσματα της λαϊκής ποίησης είναι η μετατροπή του ρήματος σε όνομα. Μια πράξη, μια κίνηση, ένα συναίσθημα παύει να είναι απλώς κάτι που συμβαίνει και γίνεται πρόσωπο, γίνεται παρουσία.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το «αγαπώ». Στη δημοτική ποίηση μπορεί να γίνει «η αγαπώ» ή «ο αγαπώς». Δεν έχουμε πια απλώς έναν άνθρωπο που αγαπάται. Η ίδια η πράξη της αγάπης αποκτά σώμα και πρόσωπο. «Έβγα, μωρή αγαπώ μου, στο παραθύρι σου». Η λέξη δεν δηλώνει απλώς την αγαπημένη· κουβαλά μέσα της ολόκληρη την ενέργεια του έρωτα.

Εδώ βρίσκεται ένα από τα μυστικά του δημοτικού τραγουδιού. Η λαϊκή μούσα παίρνει το αφηρημένο και το κάνει συγκεκριμένο. Το συναίσθημα γίνεται άνθρωπος, η πράξη γίνεται μορφή, η ενέργεια γίνεται όνομα. Το «αγαπώ» δεν περιγράφει πια μόνο μια κατάσταση· στέκεται απέναντί μας σαν ζωντανή ύπαρξη.

Ταυτόχρονα, αυτή η γλωσσική οικονομία υπηρετεί και τον ρυθμό. Ο δεκαπεντασύλλαβος δεν αφήνει χώρο για περιττά λόγια. Κάθε λέξη πρέπει να είναι πυκνή, να κουβαλά όσο γίνεται περισσότερο νόημα. Έτσι, μια μικρή γλωσσική μεταμόρφωση μπορεί να συμπυκνώσει μέσα της ολόκληρο το πάθος ενός ανθρώπου.

Και ίσως εδώ βρίσκεται η μεγάλη δύναμη της δημοτικής γλώσσας: δεν χρειάζεται να εξηγήσει. Ονομάζει και αμέσως αποκαλύπτει. Κάνει το συναίσθημα πρόσωπο και το πρόσωπο συναίσθημα.

Η τεχνική αυτή έχει βαθύτερες ρίζες στην ελληνική γλωσσική παράδοση. Από την αρχαιότητα, η γλώσσα μπορούσε να μετατρέπει ρηματικές μορφές, απαρέμφατα και μετοχές σε ουσιαστικές έννοιες. Η λαϊκή ποίηση δεν επαναλαμβάνει μηχανικά αυτή την αρχαία πρακτική· την ξαναγεννά μέσα στη ζωντανή γλώσσα του λαού.

Έτσι το δημοτικό τραγούδι αποδεικνύει κάτι βαθύτερο: η γλώσσα δεν είναι μόνο εργαλείο επικοινωνίας. Είναι τρόπος να δίνουμε μορφή στον αόρατο κόσμο μας.

Κι όταν το ρήμα γίνεται όνομα, το αίσθημα παύει να είναι απλώς κάτι που νιώθουμε. Γίνεται πρόσωπο. Γίνεται φωνή. Γίνεται τραγούδι.