Ο Νόστος του Πολυμήχανου Οδυσσέα.

 

Ο Οδυσσέας δεν είναι ο ήρωας που νικά επειδή είναι ο ισχυρότερος. Είναι ο άνθρωπος που επιμένει να δημιουργεί δυνατότητες εκεί όπου όλοι οι δρόμοι μοιάζουν κλειστοί. Η πολυμηχανία του δεν είναι ένα απλό χάρισμα ευφυΐας· είναι μια στάση απέναντι στην ύπαρξη. Είναι η άρνηση να αποδεχθεί ότι η πραγματικότητα είναι αμετάβλητη.

Ο νόστος του, γι' αυτό, δεν είναι μια απλή επιστροφή στην Ιθάκη. Είναι η πορεία ενός ανθρώπου που αρνείται να γίνει αιχμάλωτος της μοίρας του. Κάθε εμπόδιο που συναντά δεν είναι ένας τοίχος αλλά μια πρόκληση να επινοήσει έναν νέο τρόπο να συνεχίσει. Η ελευθερία δεν του χαρίζεται· κατακτάται κάθε φορά που η σκέψη υπερβαίνει το αναπόφευκτο.

Ο άνθρωπος δεν κατοικεί μόνο μέσα στον κόσμο που βρήκε. Κατοικεί και στον κόσμο που είναι ικανός να δημιουργήσει. Αυτή είναι η βαθύτερη δύναμη του Οδυσσέα. Δεν περιμένει να αλλάξουν οι συνθήκες· μεταμορφώνει ο ίδιος τη σχέση του με αυτές. Η ευφυΐα του δεν υπηρετεί την κυριαρχία αλλά την επινόηση. Δεν επιβάλλεται στην πραγματικότητα· την επανανοηματοδοτεί.

Ακόμη και οι θεοί δεν μπορούν να ακυρώσουν αυτή τη δημιουργική δύναμη. Μπορούν να καθυστερήσουν το ταξίδι, να το γεμίσουν κινδύνους και απώλειες, όχι όμως να καταργήσουν την ανθρώπινη δυνατότητα να επιλέγει τον τρόπο με τον οποίο θα πορευθεί. Εκεί βρίσκεται η ουσία της ελευθερίας: όχι στην απουσία περιορισμών, αλλά στη δημιουργία νέων νοημάτων μέσα στους περιορισμούς.

Οι Σειρήνες, η Κίρκη, η Καλυψώ, ο Πολύφημος δεν είναι μόνο μυθικά πρόσωπα. Είναι οι μορφές της λήθης, της αλαζονείας, της ευκολίας, του φόβου και της παραίτησης. Ο πραγματικός αγώνας δεν διεξάγεται απέναντί τους, αλλά μέσα στον ίδιο τον άνθρωπο. Ο νόστος είναι η συνεχής άρνηση να εγκαταλείψει κανείς εκείνο που δίνει νόημα στη ζωή του.

Όταν τελικά ο Οδυσσέας επιστρέφει, η Ιθάκη δεν είναι η ίδια. Ούτε όμως και ο ίδιος είναι εκείνος που κάποτε έφυγε. Το ταξίδι δεν τον οδήγησε απλώς πίσω στον τόπο του· τον οδήγησε σε μια νέα κατανόηση του εαυτού του. Η επιστροφή δεν είναι επανάληψη του παρελθόντος αλλά δημιουργία ενός νέου παρόντος.

Ίσως αυτή να είναι η μεγαλύτερη παρακαταθήκη του πολυμήχανου ήρωα. Ο άνθρωπος δεν ορίζεται από όσα του συμβαίνουν, αλλά από όσα δημιουργεί μέσα από αυτά. Η ζωή δεν είναι ένα πεπρωμένο που απλώς εκπληρώνεται· είναι ένα ανοιχτό έργο που διαμορφώνεται καθημερινά από τη φαντασία, την ευθύνη και την πράξη.

Έτσι ο νόστος παύει να σημαίνει την επιστροφή σε έναν τόπο. Γίνεται η αδιάκοπη επιστροφή στον δημιουργό εαυτό μας· σε εκείνον που δεν αποδέχεται τον κόσμο ως τετελεσμένο, αλλά επιμένει να τον μετασχηματίζει. Η αληθινή Ιθάκη δεν βρίσκεται στο τέλος της διαδρομής. Βρίσκεται στην αστείρευτη ανθρώπινη δύναμη να δημιουργεί ελευθερία, ακόμη και εκεί όπου όλα μοιάζουν προκαθορισμένα.