Θαλασσομάχοι εμείς της λευτεριάς...

Το Αντάρτικο της Θάλασσας: Η Ηρωική Δράση του ΕΛΑΝ στον Κορινθιακό και το Στρατηγικό Πέρασμα των Τριζονίων.

Η ιστορία της Εθνικής Αντίστασης (1941–1945) είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με τις μάχες στα βουνά της ελεύθερης Ελλάδας. Ωστόσο, υπήρξε και ένα άλλο, εξίσου επικό μέτωπο: το αντάρτικο της θάλασσας. Το ΕΛΑΝ (Ελληνικό Λαϊκό Απελευθερωτικό Ναυτικό), το ναυτικό σκέλος του ΕΛΑΣ, έγραψε μερικές από τις πιο λαμπρές σελίδες του στον Κορινθιακό κόλπο, μετατρέποντας απλά ψαροκάικα και τρεχαντήρια σε φόβητρο των δυνάμεων του Άξονα.

«Μαρτυρίες ΕΛΑΝ»: Η Βίβλος του Θαλάσσιου Αγώνα.

Η κύρια ιστορική πηγή για αυτά τα κατορθώματα διασώθηκε χάρη στο μνημειώδες βιβλίο-μαρτυρία του Μήτσου Κάιλα, με τίτλο «Μαρτυρίες - ΕΛΑΝ - Στερνές υποθήκες των ηρώων μας» (Εκδόσεις Νέα Σύνορα, 1976). Μέσα από αυτούσια ημερολόγια καταστρώματος, αποχαιρετιστήριες επιστολές και διηγήσεις, το έργο αυτό φωτίζει τη δράση των αφανών ηρώων που στελέχωσαν τις Μοίρες του ΕΛΑΝ.

Ο Καπετάν «Ζαχαριάς» και το Ρεσάλτο στο Γαλαξίδι.

Η ιστορία της 3ης Μοίρας του ΕΛΑΝ στον Κορινθιακό ξεκινά με μια παράδοξη αλλά εμβληματική φυσιογνωμία: τον Κώστα Γεωργιάδη (Καπετάν Ζαχαριάς). Αν και ο ίδιος δήλωνε χαριτολογώντας ότι «δεν ήξερε ούτε μπάνιο», τον Μάρτιο του 1944 οργάνωσε μια παράτολμη επιχείρηση στο λιμάνι του Γαλαξιδίου.

Με μια μικρή ομάδα ανταρτών, αφόπλισε τη φρουρά και έκανε ρεσάλτο στο «Ιερόθεος», ένα επίτακτο γερμανικό τρεχαντήρι 80 τόνων. Το σκάφος ήταν φορτωμένο με 35 τόνους τρόφιμα και 1.500 οβίδες πυροβολικού. Το φορτίο κρύφτηκε στην Αντίκυρα και το «Ιερόθεος» έγινε το πρώτο επίσημο πολεμικό πλοίο των ανταρτών στην περιοχή.

Το πρώτο σκάφος του ΕΛΑΝ Κορινθιακού ήταν μια πετρελαιοκίνητη άκατος του θωρηκτού Αβέρωφ, που ήταν στην γερμανική κατοχή και εκτελούσε περιπολίες στην περιοχή Ανατολικού Κορινθιακού. Μετά από ενέδρα στο Σαράντι, το σκάφος έπεσε στα χέρια των ανταρτών με τον οπλισμό του και ονομάστηκε Κ1/ΑΒΕΡΩΦ.

Τα Τριζόνια ως το «Κλειδί» του Κορινθιακού.

Το μοναδικό κατοικημένο νησί του Κορινθιακού, τα Τριζόνια, απέκτησε τεράστια γεωστρατηγική σημασία για το ΕΛΑΝ λόγω της φυσικής του θέσης ως φυσικό κρησφύγετο. Ο απάνεμος και βαθύς κόλπος του νησιού προσέφερε τέλεια κάλυψη. Οι Ελανίτες έκρυβαν εκεί τα καΐκια τους, καμουφλάροντάς τα με κλαδιά για να μην εντοπίζονται από τα γερμανικά αεροπλάνα της Luftwaffe.

Η απόσταση των Τριζονίων από τη στεριά (από τα Χάνια Φωκίδας) είναι μόλις 500 μέτρα. Το ΕΛΑΝ έστησε εκεί μόνιμο θαλάσσιο «μπλόκο», ελέγχοντας πλήρως τη ναυσιπλοΐα προς Ιτέα, Γαλαξίδι και Πάτρα. Τα Τριζόνια έγιναν αποθήκη εφοδίων της Αντίστασης. Οι ντόπιοι ψαράδες, αψηφώντας τον κίνδυνο αντιποίνων, βοηθούσαν στην απόκρυψη του υλικού και λειτουργούσαν ως δίκτυο πληροφοριών. Το νησί αποτελούσε τον ενδιάμεσο σταθμό για τη μεταφορά καταδιωκόμενων, συνδέσμων και ένοπλων τμημάτων του ΕΛΑΣ που έπρεπε να περάσουν κρυφά από τη Ρούμελη προς την Πελοπόννησο.

Οι Μεγάλες Μάχες και η Τακτική του Ανταρτοπόλεμου.

Οι Ελανίτες, στερούμενοι βαρέος οπλισμού, εφάρμοζαν τη ναυτική εκδοχή του «χτύπα και φεύγε»: παραμονεύοντας στις κρυφές ακτές του νησιού, οι αντάρτες εξαπέλυαν αιφνιδιαστικές επιθέσεις με πολυβόλα σε εχθρικά πλωτά μέσα. Σε μία μόνο επιχείρηση, αιχμαλώτισαν 2 γερμανικά βενζινόπλοια με χιλιάδες οκάδες κριθάρι και γαλέτες. Όταν οι Γερμανοί έστειλαν βαριά οπλισμένες ακταιωρούς (Raubote), το ΕΛΑΝ τις παρέσυρε κοντά στις απόκρημνες ακτές της Φωκίδας, όπου περίμεναν κρυμμένα τμήματα του ΕΛΑΣ ξηράς, αναγκάζοντας τον εχθρό σε υποχώρηση. Για να προστατεύσουν τους παραθαλάσσιους πληθυσμούς από τα γερμανικά αντίποινα, οι αντάρτες ξεφόρτωναν τα λάφυρα στην κύρια βάση τους στην Αντίκυρα Βοιωτίας και στη συνέχεια βύθιζαν τα αιχμαλωτισμένα καΐκια στα ανοιχτά.

Χάρη στη δράση του ΕΛΑΝ οργανώθηκαν μέχρι και λιμεναρχεία στο Γαλαξίδι (όπου το Αρχηγείο και η έδρα της Βρετανικής Στρατιωτικής Αποστολής), στα Αντίκυρα, στην Ερατεινή, στον Σαράντη, στον Άγιο Ιωάννη Δομβραίνας, στην Αλυκή και στον Σκίνο. Με εξαίρεση τις ημέρες των γερμανικών εκκαθαριστικών επιχειρήσεων, ο κορινθιακός αποτελούσε ΕΑΜική λιμνοθάλασσα, και παρά τις συχνές καταστροφές σκαφών από γερμανικές περιπολίες, οι απώλειες ήταν μηδαμινές και τα σκάφη αναπληρώνονταν ταχύτατα. 

Η αλματώδης ανάπτυξη του ΕΛΑΝ δημιούργησε την ανάγκη να ενταχθούν στα πληρώματά του και αντάρτες που δεν είχαν μέχρι τότε καμιά σχέση με τη θάλασσα. Αυτό υποχρέωσε τις μοίρες να δημιουργήσουν σχολές μαθητείας με αντικείμενο την εκπαίδευση σε ειδικότητες σηματωρών, επισκευαστών μηχανών, δυτών και οπλουργών. Στις σχολές αυτές δίδασκαν ναυτικοί που είχαν εμπειρία και ελάχιστοι αξιωματικοί και υπαξιωματικοί του Εμπορικού και του Βασιλικού Ναυτικού. 

Η Μάχη της Επιβίωσης μέσα στα Αμπάρια.

Μία από τις πιο συγκλονιστικές και λιγότερο γνωστές πτυχές της δράσης του ΕΛΑΝ στον Κορινθιακό ήταν η οργάνωση της υγειονομικής περίθαλψης πάνω στα ίδια τα σκάφη, καθώς και η μετατροπή τους σε πλωτά ασθενοφόρα κάτω από εξαιρετικά αντίξοες συνθήκες.

Οι άνδρες του ΕΛΑΝ ζούσαν για μήνες μέσα στην υγρασία, το κρύο και την έλλειψη τροφής. Στα πλοία δεν υπήρχαν γιατροί· οι ίδιοι οι ναύτες και οι καπετάνιοι έπρεπε να αντιμετωπίσουν τραυματισμούς από τις μάχες, αλλά και εξαντλητικές ασθένειες όπως η ελονοσία, η ψώρα και οι μολύνσεις. Οι πρώτες βοήθειες στα αμπάρια δίνονταν συχνά με πρακτικά μέσα, χρησιμοποιώντας οινόπνευμα, αλάτι ή θαλασσινό νερό για την απολύμανση των πληγών. Οι περισσότερες Μοίρες υποστηρίζονταν αναγκαστικά από εμπειρικούς ή από τους κατά τόπους γιατρούς. Οι ασθενείς ή τραυματίες νοσηλεύονταν σε σπίτια μελών του ΕAM με ιδιαίτερα μέτρα συνωμοτικότητας για το φόβο των προδοτών. Στην Ιτέα για παράδειγμα η οικογένεια Χουχούμη είχε αναλάβει την περίθαλψη των ανδρών του ΕΛΑΝ Κορινθιακού. Τα πιο σοβαρά περιστατικά προωθούνταν στα μεγάλα αστικά κέντρα όπου νοσηλεύονταν σε νοσοκομεία και κλινικές με την φροντίδα πολιτικών οργανώσεων. Πολλές φορές, επείγουσες μικροεπεμβάσεις ή αφαίρεση βλημάτων πραγματοποιούνταν μέσα στα ίδια τα αμπάρια των καϊκιών κατά τη διάρκεια του πλου, υπό το φως μιας λάμπας πετρελαίου, με τους Ελανίτες να κρατούν σκοπιά για τυχόν εμφάνιση εχθρικών ακταιωρών. Η έλλειψη ιατροφαρμακευτικού υλικού στα πλοία ήταν μόνιμη. Το ΕΛΑΝ Κορινθιακού, σε συνεργασία με την Εθνική Αλληλεγγύη, πραγματοποιούσε καταδρομικές επιχειρήσεις με κύριο σκοπό την κατάσχεση φαρμάκων. Χαρακτηριστικές είναι οι μαρτυρίες για επιδρομές σε εχθρικά πλωτά μέσα όπου το πρώτο πράγμα που αφαιρούσαν οι αντάρτες ήταν το κινούμενο φαρμακευτικό υλικό, το ιώδιο, οι επίδεσμοι και το κινίνο, τα οποία μοιράζονταν αμέσως στα πληρώματα και στα νοσοκομεία του βουνού.

Η Θαλάσσια Γέφυρα προς την Πελοπόννησο: Σπάζοντας τον Αποκλεισμό του Μοριά.

Η Πελοπόννησος αποτελούσε μια ιδιαίτερα σκληρή ζώνη επιχειρήσεων, αποκομμένη γεωγραφικά από την υπόλοιπη ηπειρωτική Ελλάδα. Το ΕΛΑΝ Κορινθιακού ανέλαβε το ζωτικό έργο να σπάσει αυτόν τον αποκλεισμό, λειτουργώντας ως μια ασταμάτητη, μυστική «πορθμειακή γραμμή» ανάμεσα στη Στερεά Ελλάδα και την Αχαΐα. Κατά τη διάρκεια μεγάλων γερμανικών εκκαθαριστικών επιχειρήσεων, το ΕΛΑΝ μετέφερε ολόκληρα τμήματα ανταρτών του ΕΛΑΣ (αλλά και πυρομαχικά) από τη Ρούμελη προς την Πελοπόννησο για να ενισχύσουν τα τοπικά συντάγματα. Η επιστροφή των πλοίων χρησιμοποιούνταν συχνά για τη φυγάδευση καταδιωκόμενων στελεχών και πολιτών προς τις ελεύθερες περιοχές της Ευρυτανίας. Η Πελοπόννησος υπέφερε από τεράστιες ελλείψεις βασικών αγαθών. Τα καΐκια του ΕΛΑΝ, σε συνεργασία με την Εθνική Αλληλεγγύη, μετέφεραν κρυφά τόνους σιτηρών και οσπρίων από τη Θεσσαλία και τη Βοιωτία (μέσω της Αντίκυρας) προς τις ακτές του Αιγίου και της Πάτρας, σώζοντας χιλιάδες αμάχους από τον λιμό. Τα πλοία του ΕΛΑΝ μετέφεραν τους συνδέσμους, τις διαταγές του Γενικού Στρατηγείου και τον αντιστασιακό τύπο, εξασφαλίζοντας ότι η Πελοπόννησος παρέμενε οργανικά συνδεδεμένη με το κέντρο της Αντίστασης. Οι ναύτες, γνωρίζοντας κάθε σπιθαμή των ακτών, κατάφερναν να ξεγλιστρούν από τα γερμανικά ραντάρ και τις περιπολίες, κάνοντας τα νυχτερινά περάσματα υπόδειγμα ναυτικής τακτικής.

Ο Ύμνος που Έμεινε στην Ιστορία.

Η δράση της συγκεκριμένης μοίρας και του καπετάν Ζαχαριά απαθανατίστηκε στον επίσημο «Ύμνο του ΕΛΑΝ», σε στίχους του Φώτη Λαμψίδη (Φωτεινού) τον Μάιο του 1944. Δεκαετίες αργότερα, ο ύμνος μελοποιήθηκε από τον Μίκη Θεοδωράκη και ερμηνεύτηκε από τον Βασίλη Παπακωνσταντίνου:

«Απ' την Αντίκαιρα προβάλλει ο Ζαχαριάς

και ξεμακραίνει το Ελανίτικο καράβι.

Θαλασσομάχοι εμείς της λευτεριάς,

απ' την Αντίκαιρα προβάλλει ο Ζαχαριάς.

Έγια, έγια μόλα, έγια, έγια λέσα,

μπρος θαλασσομάχοι εμείς της λευτεριάς.

Μεσοπελάγου αρμενίζουμε μεμιάς,

όμοιο μπουρλότο η ψυχή φωτά κι ανάβει,

καθώς προβάλλει στο λιμάνι της Ιτιάς,

μεσοπελάγου αρμενίζουμε μεμιάς.

Έγια, έγια μόλα, έγια, έγια λέσα,

μπρος θαλασσομάχοι εμείς της λευτεριάς.

Στο Γαλαξίδι οι Ελανίτες μέσα

και η καμπάνα γλυκόηχα να χτυπάει,

έγια μόλα παιδιά έγια λέσα,

στο Γαλαξίδι οι Ελανίτες μέσα.

Έγια, έγια μόλα, έγια, έγια λέσα,

μπρος θαλασσομάχοι εμείς της λευτεριάς.»

Το Πικρό Τέλος.

Το τέλος του ΕΛΑΝ δεν γράφτηκε στη θάλασσα, αλλά στο τραπέζι των "διαπραγματεύσεων" με τους Άγγλους του Σκόμπι. Μετά την απελευθέρωση και την υπογραφή της Συμφωνίας της Βάρκιζας (Φεβρουάριος 1945), οι Ελανίτες διατάχθηκαν να παραδώσουν τα όπλα τους και τον στόλο που κέρδισαν με αίμα.

Η μεταβαρκιζιανή περίοδος επιφύλασσε ένα πικρό τέλος για τους θαλασσομάχους. Αντί για τιμές, πολλοί από αυτούς, συμπεριλαμβανομένου του Καπετάν Ζαχαριά, υπέστησαν άγριες διώξεις, φυλακίσεις και εξορίες στα χρόνια του Εμφυλίου.

Σήμερα, το μνημείο του ΕΛΑΝ με τους δύο χάλκινους ανδριάντες στην παραλία της Αντίκυρας, μαζί με τις γραπτές «Μαρτυρίες» του Μήτσου Κάιλα, παραμένουν ζωντανοί μάρτυρες μιας εποχής όπου τα απλά ψαροκάικα υψώθηκαν στο ανάστημα της ιστορίας για την ελευθερία της πατρίδας.