Δόκτωρ Ζιβάγκο.

«Δόκτωρ Ζιβάγκο» (1965): Το επικό αριστούργημα του Ντέιβιντ Λην για τον άνθρωπο απέναντι στην Ιστορία.

Υπάρχουν ταινίες που αφηγούνται μια ιστορία και υπάρχουν εκείνες που κατορθώνουν να χωρέσουν μέσα τους μια ολόκληρη εποχή. Έργα που ξεπερνούν τα όρια του κινηματογράφου και μετατρέπονται σε πολιτισμικά ορόσημα, γιατί μιλούν για την ανθρώπινη μοίρα, την αγάπη, την ελευθερία και την ακατάλυτη δύναμη της ψυχής. Το «Δόκτωρ Ζιβάγκο» (1965) του σπουδαίου Ντέιβιντ Λην ανήκει αναμφίβολα σε αυτή τη σπάνια κατηγορία.

Βασισμένη στο εμβληματικό μυθιστόρημα του νομπελίστα Μπορίς Παστερνάκ, η ταινία μεταφέρει στη μεγάλη οθόνη μια από τις συγκλονιστικότερες ιστορίες του 20ού αιώνα. Ένα έργο που δεν αφηγείται απλώς έναν μεγάλο έρωτα, αλλά τη συντριβή του ανθρώπου κάτω από τις μυλόπετρες της Ιστορίας. Το βιβλίο απορρίφθηκε για δημοσίευση στη Σοβιετική Ένωση και κυκλοφόρησε αρχικά στη Δύση, προκαλώντας διεθνή αίσθηση και πολιτική αντιπαράθεση, πριν αναγνωριστεί αργότερα και στην ίδια τη Ρωσία.

Η ταινία τιμήθηκε με πέντε Βραβεία Όσκαρ, ανάμεσα στα οποία εκείνα της Διασκευασμένης Σεναριακής Προσαρμογής, της Μουσικής και της Καλλιτεχνικής Διεύθυνσης, ενώ γνώρισε τεράστια εμπορική επιτυχία, αποτελώντας μέχρι σήμερα μία από τις δημοφιλέστερες επικές παραγωγές στην ιστορία του κινηματογράφου.

Ένας άνθρωπος μέσα στη δίνη της Ιστορίας.

Η αφήγηση ξεκινά στη Σοβιετική Ένωση της δεκαετίας του 1950. Ο Ευγράφ Ζιβάγκο, τον οποίο υποδύεται με χαρακτηριστική λιτότητα ο Άλεκ Γκίνες, αναζητά τη χαμένη κόρη του ετεροθαλούς αδελφού του, Γιούρι. Μέσα από τις αναμνήσεις του ξεδιπλώνεται η ζωή ενός ανθρώπου που βρέθηκε αντιμέτωπος με τις μεγαλύτερες αναταράξεις του αιώνα: τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, τη Ρωσική Επανάσταση και τον αιματηρό Εμφύλιο.

Ο Γιούρι Ζιβάγκο, τον οποίο ενσαρκώνει ο αξέχαστος Ομάρ Σαρίφ, είναι γιατρός, αλλά πάνω απ' όλα ποιητής. Ανήκει σε εκείνους τους ανθρώπους που αρνούνται να εγκαταλείψουν την ευαισθησία τους ακόμη κι όταν ο κόσμος γύρω τους παραδίδεται στη βία.

Παρά τον γάμο του με την καλοσυνάτη Τόνια, η ζωή του θα σημαδευτεί από τη γνωριμία του με τη Λάρα Αντίποβα, την αξεπέραστη ερμηνεία της Τζούλι Κρίστι. Ο έρωτάς τους γεννιέται μέσα στον πόλεμο, ωριμάζει μέσα στην καταστροφή και δοκιμάζεται από μια κοινωνία που συνθλίβει κάθε προσωπική επιλογή.

Η σχέση τους δεν αποτελεί απλώς μια ερωτική ιστορία. Είναι η σύγκρουση ανάμεσα στον εσωτερικό κόσμο του ανθρώπου και στις απρόσωπες δυνάμεις της Ιστορίας.

Η ποίηση απέναντι στην ιδεολογία.

Ο Ντέιβιντ Λην δεν ενδιαφέρεται να αφηγηθεί μόνο τα γεγονότα της Ρωσικής Επανάστασης. Τον απασχολεί κυρίως το τί συμβαίνει στον άνθρωπο όταν η πολιτική επιχειρεί να υποκαταστήσει τη συνείδηση.

Ο Γιούρι δεν είναι επαναστάτης ούτε αντεπαναστάτης. Είναι ένας άνθρωπος που επιμένει να βλέπει τον κόσμο μέσα από την ποίηση και όχι μέσα από τα συνθήματα. Η μεγαλύτερη αντίστασή του δεν είναι το όπλο αλλά η άρνησή του να εγκαταλείψει την ανθρωπιά του.

Η ταινία υπενθυμίζει πως κάθε ολοκληρωτική ιδεολογία, ανεξάρτητα από το πρόσημό της, τείνει να αντιμετωπίζει τον άνθρωπο ως εργαλείο της Ιστορίας και όχι ως μοναδική προσωπικότητα με δικαίωμα στην αγάπη, στην τέχνη και στην ελεύθερη σκέψη.

Ο φανατισμός καταβροχθίζει τους ανθρώπους του.

Από τις πιο τραγικές μορφές του έργου είναι ο Πασάς, ο σύζυγος της Λάρας που υποδύεται εκπληκτικά ο Τομ Κόρτνεϊ.

Ξεκινά ως ένας αγνός ιδεαλιστής που πιστεύει πως μπορεί να αλλάξει τον κόσμο. Σταδιακά όμως μεταμορφώνεται στον αμείλικτο στρατηγό Στρέλνικοφ, σύμβολο της απανθρωποποίησης που προκαλεί ο φανατισμός.

Μέσα από τη διαδρομή του, ο Λην και ο Παστερνάκ υπενθυμίζουν μια διαχρονική αλήθεια: πολλές επαναστάσεις καταλήγουν να καταστρέφουν τα ίδια τα παιδιά τους όταν η ιδεολογία αποκτά μεγαλύτερη αξία από τον άνθρωπο.

Η Λάρα ως η ψυχή της Ρωσίας.

Η Λάρα είναι πολύ περισσότερα από μια ηρωίδα.

Είναι η ίδια η Ρωσία.

Όμορφη αλλά πληγωμένη.

Γενναία αλλά διαρκώς προδομένη.

Μοιράζεται ανάμεσα σε ανθρώπους που επιθυμούν να την κατέχουν, χωρίς ποτέ να την κατανοούν πραγματικά.

Μέσα από εκείνη, ο Παστερνάκ αποτυπώνει την τραγωδία μιας πατρίδας που παρασύρθηκε από πολέμους, επαναστάσεις και ολοκληρωτισμούς, χωρίς να χάσει ποτέ ολοκληρωτικά την ψυχή της.

Η κινηματογραφική ιδιοφυΐα του Ντέιβιντ Λην.

Η δημιουργία της ταινίας υπήρξε ένα τεχνικό και καλλιτεχνικό επίτευγμα.

Επειδή η παραγωγή δεν μπορούσε να πραγματοποιηθεί στη Σοβιετική Ένωση, ο Ντέιβιντ Λην αναδημιούργησε τη Μόσχα στην Ισπανία, κατασκευάζοντας ολόκληρα σκηνικά έξω από τη Μαδρίτη, ενώ οι χειμερινές σκηνές γυρίστηκαν σε διάφορες τοποθεσίες, μεταξύ των οποίων και η Φινλανδία.

Κάθε κάδρο μοιάζει με πίνακα ζωγραφικής.

Οι αχανείς χιονισμένες εκτάσεις, τα ατελείωτα ταξίδια με το τρένο, τα παγωμένα δέντρα του Βαρύκινου και οι τεράστιοι ορίζοντες δημιουργούν έναν κόσμο όπου η φύση γίνεται ο σιωπηλός μάρτυρας της ανθρώπινης τραγωδίας.

Η μουσική που έγινε αθανασία.

Ελάχιστες κινηματογραφικές μελωδίες αναγνωρίζονται τόσο εύκολα όσο το «Lara's Theme» του Μορίς Ζαρ.

Η χαρακτηριστική χρήση της μπαλαλάικας, σε συνδυασμό με τη συμφωνική ενορχήστρωση, δημιουργεί ένα μουσικό θέμα που δεν συνοδεύει απλώς την ιστορία· γίνεται η ίδια η φωνή του ανεκπλήρωτου έρωτα.

Η μουσική δεν επενδύει τις εικόνες.

Τις μεταμορφώνει.

Γιατί η ταινία εξακολουθεί να συγκινεί.

Εξήντα και πλέον χρόνια μετά την πρώτη του προβολή, το «Δόκτωρ Ζιβάγκο» παραμένει συγκλονιστικά επίκαιρο.

Σε έναν κόσμο που εξακολουθεί να γνωρίζει πολέμους, προσφυγιά, ιδεολογικές συγκρούσεις και διχασμούς, υπενθυμίζει πως η μεγαλύτερη μάχη δεν δίνεται μόνο στα πεδία των συγκρούσεων, αλλά μέσα στην ανθρώπινη ψυχή.

Το έργο δεν υμνεί μια πολιτική παράταξη ούτε καταγγέλλει απλώς ένα ιστορικό καθεστώς. Υπερασπίζεται κάτι βαθύτερο και διαχρονικό: το δικαίωμα του ανθρώπου να αγαπά, να δημιουργεί, να αμφιβάλλει, να γράφει ποιήματα και να παραμένει ελεύθερος ακόμη κι όταν όλα γύρω του επιχειρούν να τον μετατρέψουν σε αριθμό.

Γι' αυτό και το «Δόκτωρ Ζιβάγκο» δεν είναι απλώς μία από τις σημαντικότερες ταινίες του Ντέιβιντ Λην. Είναι ένα διαχρονικό κινηματογραφικό έπος για τη σύγκρουση ανάμεσα στην Ιστορία και τον άνθρωπο· μια ωδή στην ελευθερία, στην ποίηση και στην αντοχή της ανθρώπινης αξιοπρέπειας.