Το κεφάλι του Άρη.

Το Χρονικό του Τέλους του Άρη Βελουχιώτη: Η Αυτοκτονία, ο Αποκεφαλισμός και το Πολιτικό Παρασκήνιο.

Τον Ιούνιο του 1945, γράφτηκε στις όχθες του Αχελώου μία από τις πιο άγριες και μακάβριες σελίδες της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας: ο θάνατος και ο αποκεφαλισμός του πρωτοκαπετάνιου του ΕΛΑΣ, Άρη Βελουχιώτη (Θανάση Κλάρα). Σε ηλικία μόλις 40 ετών, ο άνθρωπος που ταυτίστηκε με την ένοπλη Εθνική Αντίσταση κατά των Ναζί βρήκε τραγικό τέλος, κυνηγημένος από τους πολιτικούς του αντιπάλους, απομονωμένος από το ίδιο του το Κόμμα και προδομένος από τις συγκυρίες της εποχής

1. Η Περικύκλωση στη Μεσούντα και η Ύστατη Πράξη.

Μετά τη Συμφωνία της Βάρκιζας (Φεβρουάριος 1945), ο Άρης Βελουχιώτης αρνήθηκε κατηγορηματικά να παραδώσει τα όπλα. Προβλέποντας με ακρίβεια τη «Λευκή Τρομοκρατία» που θα ακολουθούσε κατά των αριστερών αγωνιστών, επιχείρησε να δημιουργήσει ένα νέο μέτωπο ένολης αντίστασης. Μαζί με μια ολιγομελή ομάδα πιστών συντρόφων -τους περίφημους «Μαυροσκούφηδες»- περιπλανήθηκε καταδιωκόμενος στα βουνά της Ηπείρου.

Στα μέσα Ιουνίου, η ομάδα του εγκλωβίστηκε στη χαράδρα του Φάγκου στη Μεσούντα Άρτας. Από τη μία πλευρά ορμούσε ο απροσπέλαστος Αχελώος και από την άλλη έκλειναν τον κλοιό τμήματα του Στρατού, της Εθνοφυλακής και παρακρατικών ομάδων. Σύμφωνα με τις μαρτυρίες των ελάχιστων διασωθέντων Μαυροσκούφηδων που κατάφεραν να διαφύγουν -του Καπετάν Θάνου (Γιάννη Χατζηπαναγιώτου), του Βαγγέλη Γκονέζου και του Έκτορα (Γ. Γκίκας)- ο Άρης στράφηκε στους άνδρες του και είπε: «Έζησα 42 χρόνια. Και καλά και άσχημα. Σκεφτείτε τώρα τι θα κάνετε εσείς».

Αρνούμενος να πέσει ζωντανός στα χέρια των διωκτών του, απομακρύνθηκε λίγα βήματα και αυτοκτόνησε με το ατομικό του περίστροφο στο δεξί αυτί. Δευτερόλεπτα μετά, ο πιστός του σύντροφος, Γιάννης Τζαβέλλας, έπεσε κλαίγοντας πάνω στο σώμα του αρχηγού του φωνάζοντας «Αρχηγέ μου, δεν θα σε αφήσω», απασφάλισε μια χειροβομβίδα και αυτοκτόνησε με τη σειρά του, παραμορφώνοντας τα δύο σώματα.

2. Η Φρίκη του Αποκεφαλισμού και η Διαπόμπευση στα Τρίκαλα.

Όταν η καταδιωκτική ομάδα του οπλαρχηγού του ΕΔΕΣ, Ζαφείρη Δράκου (Βόιδαρου), εντόπισε τα νεκρά σώματα, βρέθηκε μπροστά στην ανάγκη να αποδείξει τον θάνατο του «αρχιληστάρχου» για να εισπράξει το αστρονομικό ποσό της κρατικής επικήρυξης, το οποίο ανερχόταν σε 20.000.000 δραχμές της εποχής. Καθώς η μεταφορά ολόκληρων των πτωμάτων στα δύσβατα μονοπάτια των Τζουμέρκων ήταν αδύνατη, ο Βόιδαρος έδωσε εντολή για τον αποκεφαλισμό τους.

Η αποκοπή των κεφαλών έγινε επιτόπου στη χαράδρα με τη χρήση ενός κοινού μαχαιριού / σουγιά από έναν εθνοφύλακα της ομάδας, τον Κωνσταντίνο Λάμπρη (αναφέρεται και το όνομα ενός παρακρατικού με το ψευδώνυμο «Τζαμίλας»). Για να καθυστερήσουν τη σήψη, οι διώκτες έβαλαν τα κεφάλια μέσα σε μάλλινα ταγάρια γεμάτα με αλάτι, τα μετέφεραν με μουλάρια αρχικά στο χωριό Μυρόφυλλο για την πρώτη επίσημη ταυτοποίηση από τον στρατιωτικό διοικητή, και στη συνέχεια στα Τρίκαλα.

Επειδή η εικόνα των κεφαλών ήταν αποκρουστική, οι στρατιωτικές αρχές ανάγκασαν υπό την απειλή όπλου έναν τοπικό κουρέα, τον Μιλτιάδη Κουτσούμπα, να αναλάβει μια φρικιαστική εργασία στο κατάστημά του: να πλύνει τα κεφάλια, να καθαρίσει τα ξεραμένα αίματα και να χτενίσει τα πυκνά γένια του Άρη, ώστε να είναι απόλυτα αναγνωρίσιμος. 

Το βράδυ της 17ης Ιουνίου, τα κεφάλια κρεμάστηκαν με σύρμα από έναν σιδερένιο φανοστάτη στην κεντρική πλατεία Ρήγα Φεραίου των Τρικάλων, με ταμπέλες που ανέγραφαν τα ονόματά τους. Το μακάβριο αυτό θέαμα παρέμεινε στημένο για τρεις ημέρες υπό έντονο φωτισμό και ένοπλη φρουρά.

3. Οι Αντιδράσεις της Τοπικής Κοινωνίας και το Μυστήριο των Οστών.

Η έκθεση των κεφαλών προκάλεσε βαθύ σοκ και αποκάλυψε την ακραία πόλωση της εποχής:

Οι Απλοί Πολίτες: Αντιμετώπισαν το σκηνικό με βουβό τρόμο και αποστροφή. Η Χωροφυλακή υποχρέωνε τους περαστικούς, τους μαθητές και τους χωρικούς που έρχονταν για το παζάρι να σταθούν και να κοιτάξουν το θέαμα για εκφοβισμό. Όποιος έδειχνε λύπη θεωρούνταν αμέσως ύποπτος κομμουνιστής και κινδύνευε με σύλληψη. Ακόμη και πολίτες χωρίς έντονη πολιτική ταυτότητα σοκαρίστηκαν από την αγριότητα της πράξης. Το κρέμασμα των κεφαλιών θεωρήθηκε μια μεσαιωνική και «μη χριστιανική» πρακτική που δεν ταίριαζε σε ευρωπαϊκό κράτος του 20ού αιώνα.

Οι Παρακρατικοί και η Δεξιά: για τα μέλη των εθνικιστικών οργανώσεων (όπως του ΕΔΕΣ και της Χ), ο αποκεφαλισμός ήταν μια τεράστια νίκη. Σύμφωνα με μαρτυρίες, ομάδες παρακρατικών και οπαδών της δεξιάς συγκεντρώνονταν κάτω από τον φανοστάτη, έστηναν χορούς, φώναζαν συνθήματα και χλεύαζαν τα νεκρά προκείμενα πρόσωπα. Πολλοί από τους διώκτες του Άρη, αλλά και απλοί υποστηρικτές της Δεξιάς Κυβέρνησης, έσπευσαν να φωτογραφηθούν δίπλα στα κρεμασμένα κεφάλια. Αυτές οι φωτογραφίες χρησιμοποιήθηκαν αργότερα ως αποδεικτικά στοιχεία για την είσπραξη των κρατικών αμοιβών ή ως πολεμικά ενθύμια.

Η Αντίδραση των Τοπικών Αρχών- ικανοποίηση και επίδειξη ισχύος: Οι στρατιωτικές και πολιτικές αρχές των Τρικάλων θεώρησαν ότι η έκθεση πέτυχε τον σκοπό της, που δεν ήταν άλλος από τον ψυχολογικό πόλεμο. Πίστευαν ότι δείχνοντας το κεφάλι του «ανίκητου» Άρη, θα έσπαγαν το ηθικό των υπόλοιπων ανταρτών που σκέφτονταν να βγουν ξανά στα βουνά. Το κλίμα αυτό στα Τρίκαλα εκείνες τις τρεις ημέρες ήταν ο προπομπός της ακραίας πόλωσης και του μίσους που θα κυριαρχούσε σε ολόκληρη τη χώρα κατά τη διάρκεια του Ελληνικού Εμφυλίου Πολέμου που ακολούθησε.

Μετά την τριήμερη έκθεση, τα ίχνη των κεφαλών χάθηκαν για πάντα. Οι επικρατέστερες θεωρίες αναφέρουν ότι είτε θάφτηκαν κρυφά τη νύχτα στο νεκροταφείο του Αγίου Κωνσταντίνου στα Τρίκαλα, είτε πετάχτηκαν στον Ληθαίο ποταμό, είτε κλείστηκαν σε μεταλλικό δοχείο με οινόπνευμα και παραδόθηκαν στον Ναπολέοντα Ζέρβα. Τα ακέφαλα σώματα, θαμμένα πρόχειρα κοντά στον Αχελώο, παρασύρθηκαν από τις πλημμύρες και τις καθιζήσεις του εδάφους και δεν βρέθηκαν ποτέ. Ο ιστορικός φανοστάτης, μετά από ανάπλαση της πλατείας, μεταφέρθηκε και στέκει μέχρι σήμερα στην παραδοσιακή συνοικία Βαρούσι των Τρικάλων.

4. Το Επίσημο Κράτος, οι Διώκτες και ο Ξένος Τύπος.

Η υπηρεσιακή κυβέρνηση της Αθήνας υπό τον ναύαρχο Πέτρο Βούλγαρη υποδέχθηκε τα νέα με τεράστια ανακούφιση, καθώς θεωρούσε ότι εξαλείφθηκε ο μεγαλύτερος κίνδυνος για τη σταθερότητα της χώρας.

Η Παραποίηση των Αναφορών: Στις επίσημες αναφορές του Στρατού και της Χωροφυλακής αποσιωπήθηκε πλήρως η αυτοκτονία. Αναφέρθηκε ψευδώς ότι ο Άρης «έπεσε νεκρός κατόπιν σφοδρής μάχης», προκειμένου να εξυψωθεί το γόητρο των κυβερνητικών δυνάμεων.

Η Τύχη των Διωκτών: Ο Βόιδαρος και η ομάδα του εισέπραξαν κανονικά την κρατική αμοιβή. Ωστόσο, η μοίρα τους σφραγίστηκε από τον Εμφύλιο που ακολούθησε. Ο ίδιος ο Βόιδαρος πιάστηκε αργότερα αιχμάλωτος από τους αντάρτες του Δημοκρατικού Στρατού (ΔΣΕ) και εκτελέστηκε κατόπιν ανταρτοδικείου, πληρώνοντας με το ίδιο νόμισμα τον ρόλο του στη Μεσούντα, ενώ πολλοί από τους άνδρες του σκοτώθηκαν στις μάχες.

Ο Ξένος Τύπος: Οι βρετανικές εφημερίδες (The Times, Daily Mail), ευθυγραμμισμένες με την πολιτική του Τσόρτσιλ, χαιρέτισαν τον θάνατο του «εξτρεμιστή κομμουνιστή» ως νίκη για την ειρήνη. Ωστόσο, απέφυγαν να δημοσιεύσουν τις μακάβριες λεπτομέρειες του αποκεφαλισμού, θεωρώντας τες υπερβολικά πρωτόγονες για τη δυτική κοινή γνώμη. Αντίθετα, ο αριστερός τύπος της Ευρώπης (π.χ. σε Γαλλία και Ιταλία) κατήγγειλε τη βαρβαρότητα και τη «Λευκή Τρομοκρατία» στην Ελλάδα.

Οι Δεξιές και Κυβερνητικές εφημερίδες: Εφημερίδες όπως η «Ακρόπολις» και το «Ελληνικόν Αίμα» πανηγύρισαν έξαλλα. Χρησιμοποιούσαν εκφράσεις όπως «Εξοντώθη ο αρχιλήσταρχος Κλάρας» ή «Τέλος στη δράση της αιμοσταγούς συμμορίας». Ο αποκεφαλισμός και η έκθεση των κεφαλών στα Τρίκαλα παρουσιάστηκαν ως μια «αναγκαία πράξη» για να πειστεί ο λαός ότι ο «φόβος και ο τρόμος» της υπαίθρου ήταν πλέον νεκρός. Δημοσιεύτηκαν μάλιστα και μακάβριες φωτογραφίες από τα κρεμασμένα κεφάλια στον φανοστάτη.

Ο «Ριζοσπάστης» (ΚΚΕ): Σε απόλυτη ευθυγράμμιση με την ηγεσία του Νίκου Ζαχαριάδη, η επίσημη εφημερίδα του κομμουνιστικού κόμματος κράτησε μια απίστευτα εχθρική στάση, ακόμη και μετά το μακάβριο τέλος. Στις 19 Ιουνίου 1945 (τρεις ημέρες μετά τον θάνατό του), ο Ριζοσπάστης έγραψε ότι ο θάνατος του Κλάρα δεν πρέπει να προκαλεί θλίψη, καθώς η «τυχοδιωκτική» του στάση εξυπηρετούσε μόνο την αντίδραση. Δεν υπήρξε καμία λέξη συμπόνιας για τη βαρβαρότητα του αποκεφαλισμού του πρώην αρχικαπετάνιου του ΕΛΑΣ.

5. Η Σκληρή Στάση του ΚΚΕ: Από την Προδοσία στην Αποκατάσταση.

Η μεγαλύτερη πολιτική τραγικότητα της ιστορίας κρύβεται στη στάση του Κομμουνιστικού Κόμματος Ελλάδας. Την ίδια ακριβώς ημέρα του θανάτου του Άρη, στις 16 Ιουνίου 1945, ο Ριζοσπάστης δημοσίευσε την επίσημη απόφαση της Κεντρικής Επιτροπής για τη διαγραφή και αποκήρυξή του, χαρακτηρίζοντάς τον «ύποπτο και τυχοδιωκτικό στοιχείο» και καλώντας τα μέλη να μην του παρέχουν καμία βοήθεια. Λίγες ημέρες νωρίτερα, ο Γενικός Γραμματέας του ΚΚΕ, Νίκος Ζαχαριάδης, είχε γράψει το διαβόητο ανυπόγραφο άρθρο «Ο Κλάρας και η στάση του», δηλώνοντας ότι ο Άρης δεν ανήκει πλέον στο κόμμα.

Ακόμη και μετά την είδηση του αποκεφαλισμού, η ηγεσία του ΚΚΕ τήρησε απόλυτη σιγή ιχθύος, χωρίς να καταδικάσει τη βαρβαρότητα των Τρικάλων, επιβάλλοντας μια «γραμμή σιωπής» που κράτησε για δεκαετίες. Χρειάστηκε να περάσουν 66 ολόκληρα χρόνια ώστε το ΚΚΕ να αλλάξει επίσημα τη θέση του: το 2011 προχώρησε στην πολιτική του αποκατάσταση, παραδεχόμενο ότι η αποκήρυξη ήταν λάθος, και το 2018 στην πλήρη κομματική του αποκατάσταση, επιστρέφοντάς του μεταθανάτια την ιδιότητα του μέλους.

Επίλογος.

Η αναζήτηση των ακέφαλων σωμάτων του Άρη και του Τζαβέλλα στη Μεσούντα Άρτας αποτελεί μια πονεμένη ιστορία γεμάτη αποτυχίες λόγω της γεωγραφίας της περιοχής. Οι μαρτυρίες αναφέρουν ότι οι χωρικοί έθαψαν τα δύο σώματα πολύ κοντά στις όχθες του Αχελώου ποταμού, μέσα στο φαράγγι του Φάγκου.Τις δεκαετίες που ακολούθησαν, έγιναν αρκετές ιδιωτικές έρευνες από παλιούς αντάρτες, συγγενείς και ιστορικούς. Ωστόσο, ο Αχελώος είναι ένα εξαιρετικά ορμητικό ποτάμι. Οι μεγάλες πλημμύρες των επόμενων ετών, οι καθιζήσεις του εδάφους και οι αλλαγές στην κοίτη του ποταμού εξαφάνισαν κάθε ίχνος. Οι ειδικοί θεωρούν ότι τα οστά είτε παρασύρθηκαν από τα νερά είτε θάφτηκαν κάτω από τόνους λάσπης και πέτρας. Αν και τα οστά δεν βρέθηκαν ποτέ, στο σημείο της θυσίας, βαθιά μέσα στο φαράγγι, έχει τοποθετηθεί μια αναμνηστική πλάκα με τη μορφή του Άρη. Κάθε χρόνο, στα μέσα Ιουνίου, ορειβάτες, απλοί πολίτες και οργανώσεις πραγματοποιούν οδοιπορικό και εκδηλώσεις μνήμης στη Μεσούντα.

Το τραγικό τέλος του Άρη Βελουχιώτη στη Μεσούντα και η μακάβρια διαπόμπευσή του στα Τρίκαλα δεν αποτέλεσαν απλώς την εξόντωση ενός κορυφαίου στρατιωτικού ηγέτη, αλλά το οριστικό τέλος της ψευδαίσθησης για μια ομαλή πολιτική μετάβαση της Ελλάδας μετά την Κατοχή.

Η αγριότητα του αποκεφαλισμού του, σε συνδυασμό με την πλήρη πολιτική του απομόνωση από το ίδιο του το Κόμμα, προανήγγειλε με τον πιο ζοφερό τρόπο το τυφλό μίσος, την ακραία πόλωση και τον διχασμό που θα κυριαρχούσαν στη χώρα κατά τον Ελληνικό Εμφύλιο Πόλεμο που ακολούθησε.

Ο Άρης Βελουχιώτης πλήρωσε με τη ζωή του την άρνησή του να συμβιβαστεί με τις πολιτικές σκοπιμότητες της εποχής. Η μεταθανάτια ιστορική και κομματική του αποκατάσταση, δεκαετίες αργότερα, αναγνώρισε τη διορατικότητά του σχετικά με τις εξελίξεις, καθιστώντας τον μία από τις πιο εμβληματικές και συγχρόνως μυθικές μορφές της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας. Η μνήμη του παραμένει ζωντανή, όχι μόνο ως σύμβολο της Αντίστασης, αλλά και ως μια διαρκής υπενθύμιση των πιο σκοτεινών πτυχών του εθνικού διχασμού.