Ποιος σκότωσε τον Πάμπλο Νερούδα;

Το Μεγαλύτερο Ιστορικό Μυστήριο της Λατινικής Αμερικής: πως δολοφονήθηκε ο Πάμπλο Νερούδα;

Ήταν Κυριακή, 23 Σεπτεμβρίου 1973. Μόλις 12 ημέρες μετά το αιματηρό πραξικόπημα του στρατηγού Αουγούστο Πινοσέτ στη Χιλή, ο κόσμος της λογοτεχνίας παγώνει. Ο Πάμπλο Νερούδα, ο σπουδαιότερος ποιητής του 20ού αιώνα σύμφωνα με τον Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες, αφήνει την τελευταία του πνοή στην κλινική "Σάντα Μαρία" του Σαντιάγο.

Την ίδια ακριβώς ημέρα, στη γειτονική Αργεντινή, οι κάλπες αναδεικνύουν τον Χουάν Περόν, Πρόεδρο και τη σύζυγό του, Ισαμπέλ Περόν, Αντιπρόεδρο. Όμως στη Χιλή, το σκοτάδι του φασισμού μόλις ξεκινά.

Για μισό αιώνα, η επίσημη ιστορία επέμενε: ο νομπελίστας δημιουργός νικήθηκε από τον καρκίνο του προστάτη. Όμως, η πραγματικότητα αποδείχθηκε πολύ πιο σκοτεινή. Πρόσφατες επιστημονικές έρευνες κατέρριψαν το επίσημο αφήγημα, αποδεικνύοντας ότι ο θάνατός του δεν ήταν φυσιολογικός, αλλά μια προμελετημένη πολιτική δολοφονία.

Το Χρονικό της Ύποπτης 23ης Σεπτεμβρίου.

Για να κατανοήσουμε το κίνητρο, πρέπει να δούμε το πολιτικό σκηνικό εκείνων των ημερών.

Η πτώση του Αλιέντε: Ο Νερούδα ήταν στενός φίλος και υποστηρικτής του σοσιαλιστή προέδρου Σαλβαδόρ Αλιέντε, ο οποίος αυτοκτόνησε κατά την εισβολή των πραξικοπηματιών στο προεδρικό μέγαρο.

Το σχέδιο διαφυγής: Ο ποιητής είχε προγραμματίσει να πετάξει για το Μεξικό την επόμενη ακριβώς ημέρα, στις 24 Σεπτεμβρίου.

Ο κίνδυνος για τη χούντα: Από την εξορία, ο Νερούδα –μια προσωπικότητα με παγκόσμιο κύρος– θα γινόταν ο πιο επικίνδυνος επικριτής του Πινοσέτ, οργανώνοντας τη διεθνή αντίσταση κατά της δικτατορίας. Το καθεστώς δεν μπορούσε να επιτρέψει να συμβεί αυτό. Το πιστοποιητικό θανάτου που εκδόθηκε εσπευσμένα ανέφερε ως αιτία την «καρκινική καχεξία». Ωστόσο, μάρτυρες επιβεβαιώνουν ότι ο Νερούδα, παρά την αρρώστια του, ζύγιζε σχεδόν 100 κιλά την ημέρα που μπήκε στο νοσοκομείο. Δεν ήταν ένας ετοιμοθάνατος άνθρωπος σε καχεξία.

Η Μαρτυρία του Οδηγού που Άλλαξε την Ιστορία.

Για δεκαετίες, η επίσημη εκδοχή παρέμενε στο απυρόβλητο, μέχρι που ο Μανουέλ Αράγια, ο προσωπικός οδηγός και σωματοφύλακας του ποιητή, αποφάσισε να μιλήσει ανοιχτά.

Σύμφωνα με τον Αράγια, ο Νερούδα τον κάλεσε έντρομος στο τηλέφωνο από το νοσοκομείο, ενώ ο οδηγός βρισκόταν σε εξωτερική δουλειά. Του είπε ότι, ενώ κοιμόταν, ένας άγνωστος γιατρός μπήκε στο δωμάτιο και του έκανε μια μυστηριώδη ένεση στο στομάχι. Μέσα σε λίγες ώρες, η κατάσταση της υγείας του επιδεινώθηκε ραγδαία. Το ίδιο βράδυ, ο ποιητής ξεψύχησε.

Ο Γιατρός-«Φάντασμα» και ο Εκτελεστής της CIA.

Η δικαστική έρευνα στράφηκε γρήγορα γύρω από ένα πρόσωπο-κλειδί: τον «Δρ. Πράις» (Dr. Price). Ο υπεύθυνος γιατρός της κλινικής Δρ. Σέρχιο Ντρέιπερ κατέθεσε ότι εκείνη τη νύχτα παρέδωσε τη βάρδιά του σε έναν νεαρό, ξανθό, γαλανομάτη γιατρό με αυτό το όνομα, ο οποίος έμεινε μόνος του με τον ποιητή τις τελευταίες ώρες πριν εκείνος πεθάνει.

Ωστόσο, οι αρχές ανακάλυψαν ότι ο «Δρ. Πράις» ήταν ένας γιατρός-φάντασμα. Δεν υπήρχε καμία καταγραφή της πρόσληψής του ή της ιατρικής του ιδιότητας στη χώρα.

Η επικρατέστερη θεωρία συνδέει την περιγραφή του Πράις με τον Μάικλ Τάουνλι (Michael Townley), έναν Αμερικανό πράκτορα της CIA που εργαζόταν για τη DINA (τη μυστική αστυνομία του Πινοσέτ). Ο Τάουνλι, από το κρυφό εργαστήριο βιολογικών όπλων που διατηρούσε στο Σαντιάγο (Project Andrea), κατασκεύαζε αέριο σαρίν και αλλαντική τοξίνη για την εξόντωση πολιτικών κρατουμένων.

Κλινική «Σάντα Μαρία»: Το Νοσοκομείο των Πολιτικών Δολοφονιών.

Η επιλογή της κλινικής Σάντα Μαρία δεν ήταν τυχαία. Το νοσοκομείο χρησιμοποιήθηκε από το καθεστώς ως «ιατρικό σφαγείο» για την αθόρυβη εξόντωση υψηλόβαθμων πολιτικών εχθρών.

Η τρανταχτή απόδειξη αυτής της πρακτικής ήρθε χρόνια αργότερα με τη δολοφονία του Εδουάρδο Φρέι Μοντάλβα. Ο πρώην Πρόεδρος της Χιλής και μετέπειτα ηγέτης της αντιπολίτευσης κατά του Πινοσέτ, εισήχθη στην ίδια κλινική το 1982 για μια απλή επέμβαση κήλης. Πέθανε ξαφνικά από «μυστήρια λοίμωξη». Η δικαιοσύνη απέδειξε ότι πράκτορες της DINA, σε συνεργασία με γιατρούς, τον δηλητηρίασαν σταδιακά εισάγοντας κρυφά στον ορό του, θάλλιο και αέριο μουστάρδας.

Η Επιστήμη Μιλάει: Το «Όπλο» της Δηλητηρίασης.

Οι καταγγελίες του Αράγια οδήγησαν το Κομμουνιστικό Κόμμα της Χιλής και την οικογένεια του ποιητή να ξεκινήσουν έναν δικαστικό αγώνα. Το 2013, το δικαστήριο διέταξε την εκταφή των λειψάνων του Νερούδα. Δείγματα από τα οστά και τα δόντια του στάλθηκαν σε κορυφαία εργαστήρια στον Καναδά και τη Δανία.

Τα αποτελέσματα των τοξικολογικών εξετάσεων σόκαραν την παγκόσμια κοινή γνώμη:

Εντοπισμός Νεκρωτικού Βακτηρίου: Στα δόντια του ποιητή βρέθηκε μεγάλη συγκέντρωση του βακτηρίου Clostridium botulinum.

Φονική Νευροτοξίνη: Το συγκεκριμένο βακτήριο παράγει την αλλαντική τοξίνη (botulinum toxin), μία από τις πιο θανατηφόρες ουσίες στον πλανήτη, που προκαλεί παράλυση του νευρικού συστήματος και ασφυξία.

Καμία Πιθανότητα Επιμόλυνσης: Οι διεθνείς επιστήμονες απέκλεισαν κατηγορηματικά το ενδεχόμενο το βακτήριο να εισχώρησε στο σώμα από το χώμα του τάφου μετά την ταφή. Το βακτήριο βρισκόταν στον οργανισμό του πριν πεθάνει.

«Βρήκαμε τη σφαίρα που σκότωσε τον Νερούδα, ήταν στο σώμα του», δήλωσε χαρακτηριστικά ο ανιψιός του, Ροδόλφο Ρέγιες. «Ποιος πυροβόλησε; Θα το μάθουμε σύντομα, αλλά αναμφίβολα ο Νερούδα δολοφονήθηκε μέσω της άμεσης παρέμβασης κάποιου».

Η Δικαστική Δικαίωση και το Ανοιχτό Μυστήριο.

Παρά τις προσπάθειες κάποιων δικαστικών αρχών να κλείσουν βιαστικά τον φάκελο, το Εφετείο του Σαντιάγο διέταξε την ομόφωνη επανέναρξη της έρευνας. Τα δικαστήρια έκριναν ότι υπάρχουν ακόμα πολλά σκοτεινά σημεία, όπως:

- Η ταυτότητα του μυστηριώδους «Δρ. Πράις», του γιατρού που φέρεται να έκανε την ένεση και του οποίου τα στοιχεία δεν βρέθηκαν ποτέ στα αρχεία του νοσοκομείου.

- Η γραφολογική εξέταση του πιστοποιητικού θανάτου, το οποίο θεωρείται πλαστογραφημένο.

- Η χρήση βιολογικών όπλων από τη χούντα του Πινοσέτ, καθώς είναι γνωστό ότι το καθεστώς χρησιμοποιούσε παρόμοιες τοξίνες για να εξοντώνει πολιτικούς κρατούμενους.

Η δικαστική υπόθεση για τον θάνατο του Πάμπλο Νερούδα παραμένει ανοιχτή και βρίσκεται σε φάση ενεργής, συμπληρωματικής ανάκρισης. Μετά από μια προσπάθεια να κλείσει βιαστικά ο φάκελος, το Εφετείο του Σαντιάγο διέταξε ομόφωνα την επίσημη επανεξέταση της υπόθεσης. Αυτή τη στιγμή, οι αρχές της Χιλής αντιμετωπίζουν το γεγονός ως ανοιχτή έρευνα για κρατική δολοφονία. 

Αξίζει να σημειωθεί ότι ο ίδιος δικαστής, ο Μάριο Καρόζα ηγείται και της έρευνας των συνθηκών θανάτου του πρώην προέδρου της Χιλής Σαλβαδόρ Αλιέντε.  Έδωσε μάλιστα εντολή να εκταφούν τα λείψανα του Αλιέντε προκειμένου να διαπιστωθεί αν όντως αυτοκτόνησε- κατά την επίσημη εκδοχή- ή δολοφονήθηκε κατά τη διάρκεια του πραξικοπήματος Πινοσέτ. Μόλις πρόσφατα οι χιλιανές αρχές συμφώνησαν να επανεξετάσουν 725 υποθέσεις για πιθανά εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας στα χρόνια της δικτατορίας και αφορούν 3.100 άτομα που πέθαναν ή εξαφανίστηκαν. Μέχρι σήμερα, περίπου 700 πρώην στρατιωτικοί ή αστυνομικοί έχουν διωχθεί για εγκλήματα υπό το καθεστώς του Πινοσέτ, αλλά μόλις 70 έχουν φυλακιστεί.

Πενήντα και πλέον χρόνια μετά, η ιστορία γράφεται ξανά από την αρχή. Ο άνθρωπος που μας χάρισε τα «Είκοσι ποιήματα αγάπης και ένα τραγούδι απελπισμένο» δεν νικήθηκε από τη φύση και την αρρώστια. Έπεσε θύμα της κρατικής τρομοκρατίας επειδή οι λέξεις του ήταν πιο επικίνδυνες για τη δικτατορία από τις σφαίρες. Ο Πάμπλο Νερούδα δολοφονήθηκε, αλλά η φωνή του παραμένει ζωντανή. Όπως χαρακτηριστικά είχε γράψει έναν αιώνα πριν ο Ουγκώ: «Μπορείτε να σκοτώσετε έναν ποιητή, αλλά δεν μπορείτε να δολοφονήσετε την ποίηση.»