Ο Φακός της Αντίστασης στην Ήπειρο.

Ο Φακός της Αντίστασης: Ο Κώστας Μπαλάφας και το Αντάρτικο στην Ήπειρο (1941-1944)

Η περίοδος της Κατοχής στην Ελλάδα (1941-1944) γέννησε σπουδαίες μορφές της εγχώριας φωτογραφίας, οι οποίες ρίσκαραν τη ζωή τους για να αποτυπώσουν την ιστορική αλήθεια. Ανάμεσά τους, ο Κώστας Μπαλάφας ξεχωρίζει ως ο κορυφαίος ανθρωποκεντρικός φωτογράφος που κατέγραψε το έπος της Ελληνικής Αντίστασης στα τραχιά βουνά της Ηπείρου. Το έργο του, αποτυπωμένο στο εμβληματικό λεύκωμα του Μουσείου Μπενάκη, αποτελεί ένα ανεκτίμητο οπτικό ντοκουμέντο.

Ένας Μαχητής με Κάμερα.

Γεννημένος το 1920 στο ορεινό χωριό Κυψέλη της Άρτας, ο Μπαλάφας γνώριζε καλά τη φτώχεια και τον μόχθο της επαρχίας. Όταν ξέσπασε ο πόλεμος, οργανώθηκε στις τάξεις του ΕΛΑΣ στην Ήπειρο. Εντάχθηκε στην 6η Ταξιαρχία του ΕΛΑΣ, και συγκεκριμένα στο 85ο Σύνταγμα. Αντί όμως για όπλο, η κύρια συμβολή του στον αγώνα έγινε μέσω μιας γερμανικής φωτογραφικής μηχανής "Robot", την οποία είχε αγοράσει πριν τον πόλεμο στα Ιωάννινα.

Με ελάχιστα μέσα, χρησιμοποιώντας συχνά κινηματογραφικό φιλμ που έκλεβε από τα συντρίμμια ιταλικών αεροπλάνων ή αγόραζε με κίνδυνο της ζωής του, ο Μπαλάφας ακολούθησε τους αντάρτες στις πορείες τους.

Η Θεματολογία: Το Πρόσωπο του Πολέμου.

Αντίθετα με την κρατική προπαγάνδα της εποχής, οι φωτογραφίες του Μπαλάφα δεν εστιάζουν στην ωμή βία, αλλά στην ανθρώπινη διάσταση του αγώνα:

Οι Αντάρτες: Πορτρέτα ανδρών και γυναικών με αποφασιστικό βλέμμα, αποτυπωμένα την ώρα της ανάπαυλας, της πορείας ή της μάχης.

Η Καθημερινότητα: Οι γυναίκες των χωριών που μετέφεραν πολεμοφόδια στα χιονισμένα βουνά, τα λαϊκά δικαστήρια και οι συνελεύσεις.

Το Δράμα: Τα καμένα χωριά της Ηπείρου, οι μαυροφορεμένες μάνες και η πείνα, αποτυπωμένα με βαθύ σεβασμό και χωρίς διάθεση εντυπωσιασμού.

Το Μυστικό κάτω από το Πάτωμα.

Η ιστορία της διάσωσης του υλικού είναι εξίσου συγκλονιστική με το περιεχόμενό του. Μετά την απελευθέρωση και κατά τη διάρκεια του Εμφυλίου, η κατοχή τέτοιων φωτογραφιών ισοδυναμούσε με θανατική ποινή ή εξορία.

Ο Μπαλάφας τύλιξε τα πολύτιμα φιλμ σε κερωμένο χαρτί, τα έβαλε σε μεταλλικά κουτιά και τα έκρυψε κάτω από το ξύλινο πάτωμα ενός σπιτιού στα Ιωάννινα. Το αρχείο παρέμεινε θαμμένο στο σκοτάδι για 31 ολόκληρα χρόνια, μέχρι να έρθει στο φως μετά τη Μεταπολίτευση.

Μια Ανεκτίμητη Κληρονομιά.

Οι φωτογραφίες του Κώστα Μπαλάφα δεν είναι απλές ιστορικές καταγραφές· είναι έργα τέχνης με εξαιρετική σύνθεση, φυσικό φωτισμό και μοναδική αισθητική αξία. Ο σπουδαίος φωτογράφος έφυγε από τη ζωή στις 9 Οκτωβρίου του 2011 αφήνοντας το σύνολο του πολύτιμου φωτογραφικού του αρχείου (τα αρνητικά αλλά και πρωτότυπα τυπώματα) ως δωρεά στο Μουσείο Μπενάκη. Σήμερα, το σύνολο του αρχείου του φυλάσσεται στο Φωτογραφικό Αρχείο του Μουσείου Μπενάκη, διασφαλίζοντας ότι η συλλογική μνήμη της Αντίστασης θα μείνει ζωντανή για τις επόμενες γενιές.