Πώς η Στάχτη Πάγωσε τον Χρόνο και την Ζωή.

 

Η έκρηξη του Βεζούβιου δημιούργησε  τις  συνθήκες ώστε να έχουμε σήμερα ένα από τα πιο συγκλονιστικά παράθυρα στο παρελθόν. 

Όταν ο Βεζούβιος εξερράγη το 79 μ.Χ., δεν κατέστρεψε απλώς τέσσερις ρωμαϊκές πόλεις - Πομπηία/Pompeii, Ηράκλειο ή Ερκολάνο/Herculaneum, Σταβίες/Stabiae και Οπλοντίδα/Oplontis - αλλά τις «πάγωσε» κυριολεκτικά στον χρόνο. 

Αν και οι τέσσερις πόλεις καταστράφηκαν από την ίδια έκρηξη του Βεζούβιου το 79 μ.Χ., η μοίρα της καθεμιάς ήταν διαφορετική. Αυτό οφειλόταν στην απόστασή τους από τον κρατήρα και στην κατεύθυνση του ανέμου, που φυσούσε νοτιοανατολικά.

Η καταστροφή εξελίχθηκε σε δύο κύριες φάσεις: τη Φάση του Πλίνιου (με βροχή ελαφρόπετρας) και την Πυροκλαστική Φάση (με πύρινες ροές αερίων και στάχτης).

Η φάση του Πλίνιου (ή Πλίνια έκρηξη) είναι ένας τύπος εξαιρετικά βίαιης ηφαιστειακής έκρηξης. Χαρακτηρίζεται από τεράστιες στήλες αερίων και τέφρας που εκτοξεύονται κατακόρυφα στη στρατόσφαιρα, σχηματίζοντας ένα τεράστιο σύννεφο σε σχήμα ομπρέλας. Ονομάστηκε έτσι από τον αρχαίο Ρωμαίο συγγραφέα Πλίνιο τον Νεότερο, ο οποίος κατέγραψε ως αυτόπτης μάρτυρας την καταστροφική έκρηξη του Βεζούβιου το 79 μ.Χ. Μπορεί να φτάσει σε ύψος από 10 έως και 45 χιλιόμετρα. Η ώθηση οφείλεται στην ταχεία διαστολή των αερίων και τη θραύση του μάγματος. Υλικά εκτινάσσονται σε μεγάλες αποστάσεις, καλύπτοντας την γύρω περιοχή με παχιά στρώματα στάχτης και ελαφρόπετρας. Όταν η στήλη δεν μπορεί πλέον να συντηρηθεί από την ώθηση των αερίων, καταρρέει. Αυτό δημιουργεί θανατηφόρες πυροκλαστικές ροές υπερθερμασμένων αερίων και πετρωμάτων που κινούνται με ταχύτητες έως και 700 χλμ/ώρα. 

Η Πομπηία βρισκόταν ακριβώς στην πορεία του ανέμου (νοτιοανατολικά του ηφαιστείου). Η πρώτη φάση (βροχή ελαφρόπετρας) κράτησε για ώρες, κι η πόλη δεχόταν τόνους λευκής και γκρίζας ελαφρόπετρας. Τα κτίρια άρχισαν να καταρρέουν από το βάρος στις στέγες, παγιδεύοντας ή σκοτώνοντας πολλούς μέσα στα σπίτια τους. Το επόμενο πρωί, η ηφαιστειακή στήλη κατέρρευσε. Κύματα καυτής στάχτης και τοξικών αερίων (γύρω στους 250°C - 300°C) σάρωσαν την πόλη. Οι κάτοικοι πέθαναν ακαριαία από ασφυξία και θερμικό σοκ, και τα σώματά τους θάφτηκαν κάτω από 4-6 μέτρα στάχτης. Η στάχτη ουσιαστικά "καλούπωσε" τα σώματα των νεκρών.  

Το Ερκολάνο βρισκόταν δυτικά του Βεζούβιου, πολύ πιο κοντά στον κρατήρα, και αρχικά γλίτωσε τη βροχή ελαφρόπετρας λόγω του ανέμου. Αυτό έδωσε χρόνο σε πολλούς κατοίκους να διαφύγουν προς την παραλία. Τα μεσάνυχτα της πρώτης μέρας, το πρώτο και πιο βίαιο πυροκλαστικό κύμα χτύπησε την πόλη με ασύλληπτη ταχύτητα και θερμοκρασίες που άγγιζαν τους 400°C - 500°C. Η ζέστη ήταν τόσο ακραία που η σάρκα των θυμάτων (όσων είχαν καταφύγει στις αποθήκες της παραλίας) εξαερώθηκε ακαριαία και τα κρανία τους εξερράγησαν από την πίεση. Η πόλη θάφτηκε βαθιά κάτω από 20 μέτρα ηφαιστειακής λάσπης, η οποία με τα χρόνια έγινε σκληρή σαν συμπαγής βράχος. Αυτό το «τσιμέντο» σφράγισε ερμητικά την πόλη, διατηρώντας ανέπαφα ξύλινα σπίτια, έπιπλα και ρούχα, που στην Πομπηία κάηκαν.

Οι Σταβίες βρίσκονταν αρκετά πιο μακριά (16 χιλιόμετρα νότια του Βεζούβιου), πέρα από την Πομπηία. Λόγω της απόστασης, η πόλη δεν χτυπήθηκε από τα πρώτα φονικά, εξαιρετικά καυτά πυροκλαστικά κύματα. Ωστόσο, δέχθηκε τεράστιες ποσότητες ηφαιστειακής τέφρας και ελαφρόπετρας. Τα κτίρια και οι πολυτελείς επαύλεις καταστράφηκαν κυρίως από τις καταρρεύσεις των οροφών λόγω του συσσωρευμένου βάρους της στάχτης. Ο θάνατος των ανθρώπων εκεί προήλθε κυρίως από την εισπνοή θειούχων και τοξικών αερίων που μετέφερε ο άνεμος (όπως συνέβη και στον Πλίνιο τον Πρεσβύτερο που πέθανε στην παραλία των Σταβιών).

Η Οπλοντίδα βρισκόταν ανάμεσα στο Ερκολάνο και την Πομπηία, πολύ κοντά στη θάλασσα. Όπως και η Πομπηία, δέχθηκε αρχικά ένα στρώμα ελαφρόπετρας. Όμως, επειδή ήταν πιο κοντά στον Βεζούβιο, χτυπήθηκε νωρίτερα από το δεύτερο πυροκλαστικό κύμα. Η περιοχή ισοπεδώθηκε από το ωστικό κύμα αερίων με θερμοκρασίες άνω των 300°C. Οι μνημειώδεις εξοχικές επαύλεις (όπως η Villa Poppaea) θάφτηκαν κάτω από περίπου 8 μέτρα ηφαιστειακών αναβλημάτων, γεγονός που προστάτευσε τις εκπληκτικές τοιχογραφίες και τα ψηφιδωτά τους από τη διάβρωση του χρόνου.

Το πιο ανατριχιαστικό και ταυτόχρονα καθηλωτικό εύρημα των ανασκαφών δεν είναι τα κτίρια, αλλά τα ανθρώπινα «απολιθώματα». Ποια είναι όμως η πραγματική επιστημονική αλήθεια πίσω από αυτές τις νεκρικές φιγούρες;

Αντίθετα με την κοινή πεποίθηση, τα σώματα που βλέπουμε σήμερα στην Πομπηία δεν είναι απολιθωμένα ανθρώπινα οστά ή σάρκες που μετατράπηκαν σε πέτρα. Πρόκειται για γύψινα εκμαγεία (καλούπια), τα οποία δημιουργήθηκαν από την ευφυΐα ενός Ιταλού αρχαιολόγου τον 19ο αιώνα.

Όταν το πυροκλαστικό κύμα (ένα θανατηφόρο μείγμα καυτής τέφρας, ελαφρόπετρας και τοξικών αερίων με θερμοκρασίες άνω των 300°C) σάρωσε την Πομπηία, οι κάτοικοι πέθαναν ακαριαία από θερμικό σοκ. Η ηφαιστειακή στάχτη κάλυψε γρήγορα τα σώματά τους. Με την πάροδο των αιώνων, η στάχτη σκλήρυνε σαν τσιμέντο. Η οργανική ύλη (σάρκα, ρούχα) αποσυντέθηκε πλήρως. Το αποτέλεσμα; Στο εσωτερικό του συμπαγούς βράχου έμειναν κενές κοιλότητες, οι οποίες διατηρούσαν το ακριβές σχήμα των θυμάτων τη στιγμή του θανάτου τους, μαζί με τα οστά τους. ( αντίθετα στο Ερκολάνο που ήταν πολύ πιο κοντά στον κρατήρα η πυροκλαστική ροή έφτασε πολύ γρήγορα και η θερμοκρασία ξεπέρασε τους 400°C - 500°C. Η θερμοκρασία αυτή ήταν τόσο ακραία που εξαέρωσε ακαριαία τη σάρκα, τους μύες και τα ρούχα των θυμάτων μέσα σε κλάσματα δευτερολέπτου. Δεν έμεινε τίποτα για να σαπίσει αργά, άρα δεν σχηματίστηκαν ποτέ κενές κοιλότητες στο έδαφος.)

Το 1863, ο τότε διευθυντής των ανασκαφών της Πομπηίας Τζουζέπε Φιορέλι (Giuseppe Fiorelli) παρατήρησε αυτούς τους ασυνήθιστους "κενούς" χώρους στο υπέδαφος. Συνειδητοποίησε ότι αν έχυνε υγρό γύψο μέσα σε αυτές τις κοιλότητες πριν τις σκάψει, ο γύψος θα στερεοποιούνταν παίρνοντας τη μορφή του σώματος ή του αντικειμένου που κάποτε βρισκόταν εκεί. Μόλις ο γύψος στέγνωνε, οι αρχαιολόγοι αφαιρούσαν το εξωτερικό στρώμα στάχτης. Έτσι ήρθαν στο φως οι διάσημες φιγούρες: άνθρωποι που προστατεύουν το πρόσωπό τους, γονείς που αγκαλιάζουν τα παιδιά τους και ζώα σε απόγνωση. Στο εσωτερικό αυτών των γύψινων ομοιωμάτων βρίσκονται μέχρι σήμερα οι πραγματικοί σκελετοί των Ρωμαίων.

Κάθε εκμαγείο διηγείται μια προσωπική τραγωδία. Ανάμεσα στα εκατοντάδες εκμαγεία που έχουν δημιουργηθεί, ξεχωρίζουν:

- Ο Αλυσοδεμένος Σκύλος: Ένα από τα πιο διάσημα εκμαγεία δείχνει έναν σκύλο φύλακα, ο οποίος έμεινε δεμένος σε μια αυλή. Το σώμα του είναι συστραμμένο από την προσπάθειά του να ελευθερωθεί καθώς η στάχτη ανέβαινε.

- Ο Κήπος των Φυγάδων (Garden of the Fugitives): Μια ομάδα 13 ανθρώπων (ενήλικες και παιδιά) που βρέθηκαν μαζί, προσπαθώντας απεγνωσμένα να ξεφύγουν από τα τείχη της πόλης προς τη θάλασσα.

- Οι «Δύο Εραστές»: Δύο σώματα που βρέθηκαν σε τρυφερή αγκαλιά. 

Σήμερα, οι αρχαιολόγοι πειραματίζονται με διαφανή ρητίνη αντί για γύψο, ώστε να είναι ορατά τα οστά και τα αντικείμενα που έφερε μαζί του το θύμα.

Τα εκμαγεία της Πομπηίας δεν είναι απλά αρχαιολογικά ευρήματα· είναι μια άμεση, συναισθηματική γέφυρα με το παρελθόν. Μας υπενθυμίζουν ότι η Ιστορία δεν αποτελείται μόνο από ημερομηνίες και μάχες, βασιλιάδες και στρατηγούς, αλλά από καθημερινούς ανθρώπους που έζησαν, αγάπησαν και χάθηκαν μέσα σε λίγες στιγμές από τη δύναμη της φύσης.