Δεν είμαστε ο εγκέφαλός μας- είμαστε η χρήση του.

 

Ο άνθρωπος αγαπά να πιστεύει πως είναι ένα σώμα με όνομα, μια βιολογική μηχανή που κινείται από ηλεκτρικά σήματα και χημικές αντιδράσεις. Η σύγχρονη επιστήμη, ιδίως η νευροεπιστήμη, έδειξε με εντυπωσιακή ακρίβεια πως κάθε συναίσθημα, κάθε ανάμνηση, κάθε επιθυμία αφήνει αποτύπωμα στον εγκέφαλο. Κι όμως, μέσα σε αυτή τη θριαμβευτική βεβαιότητα της βιολογίας, υπάρχει μια λεπτή αλλά ουσιαστική διάκριση:

Δεν είμαστε απλώς ο εγκέφαλός μας.

Είμαστε η χρήση του.

Ο εγκέφαλος είναι το όργανο.

Το μυαλό είναι ο τόπος που αυτό το όργανο κατοικείται.

Η διαφορά μοιάζει μικρή, αλλά αλλάζει ολόκληρη την ανθρώπινη εικόνα. Γιατί αν ο άνθρωπος ήταν μόνο ο εγκέφαλός του, τότε θα ήταν αποκλειστικά προϊόν βιολογίας. Μια μηχανή με προγραμματισμένες αντιδράσεις. Ένα εξελιγμένο ζώο που υπακούει τυφλά στις νευρωνικές του διαδρομές. Όμως η ανθρώπινη εμπειρία δείχνει κάτι πιο παράξενο: δύο άνθρωποι μπορούν να διαθέτουν παρόμοια βιολογική δομή και να γίνονται εντελώς διαφορετικά "σύμπαντα".

Ο ένας χρησιμοποιεί τη μνήμη για να κατανοήσει.- Ο άλλος για να εκδικηθεί.

Ο ένας μετατρέπει τον φόβο σε επίγνωση.-Ο άλλος σε μόνιμη φυλακή.

Ο ένας αφήνει τη σκέψη να γίνει παράθυρο.-Ο άλλος τη χρησιμοποιεί σαν τοίχο.

Η ίδια νευρωνική δυνατότητα μπορεί να οδηγήσει είτε στη σοφία είτε στην αυτοκαταστροφή. Εκεί ακριβώς γεννιέται το μυαλό: όχι ως υλικό αντικείμενο, αλλά ως τρόπος σχέσης με την ίδια τη συνείδηση.

Ο εγκέφαλος μοιάζει με μουσικό όργανο. Ένα πιάνο με αμέτρητες δυνατότητες. Όμως κανείς δεν συγκινήθηκε ποτέ μόνο από την ύπαρξη ενός πιάνου. Η μουσική γεννιέται από το άγγιγμα, από την πρόθεση, από τον τρόπο που τα δάχτυλα επιλέγουν να κινηθούν πάνω στα πλήκτρα. Έτσι και ο άνθρωπος. Δεν είναι μόνο η δομή του εγκεφάλου του, αλλά ο τρόπος που τον “παίζει”.

Η σκέψη δεν είναι παθητικό φαινόμενο. Είναι συνήθεια. Άσκηση. Κατεύθυνση προσοχής. Ο άνθρωπος γίνεται σταδιακά αυτό που επαναλαμβάνει μέσα του. Κάθε εμμονή χαράζει δρόμο. Κάθε φόβος δημιουργεί μονοπάτι. Κάθε ελπίδα ανοίγει νέο νευρωνικό ορίζοντα. Η νευροπλαστικότητα -η ικανότητα του εγκεφάλου να αλλάζει μέσω της εμπειρίας- είναι ίσως η επιστημονική απόδειξη πως ο άνθρωπος δεν είναι φυλακισμένος σε ένα στατικό βιολογικό πεπρωμένο.

Ο νους εκπαιδεύει τον εγκέφαλο, ενώ ταυτόχρονα εκπαιδεύεται από αυτόν.

Μια αμφίδρομη σχέση.

Σχεδόν ερωτική.

Γι’ αυτό και η προσοχή είναι ίσως η πιο υποτιμημένη δύναμη του ανθρώπου. Εκεί που στρέφεται καθημερινά η προσοχή μας, εκεί διαμορφώνεται και ο εσωτερικός μας κόσμος. Ένας άνθρωπος που ζει μόνο μέσα στον θυμό, αρχίζει να βλέπει παντού εχθρούς. Ένας άνθρωπος που ασκείται στην ομορφιά, αρχίζει να τη συναντά ακόμη και στα πιο ασήμαντα πράγματα: σε μια σκιά το απόγευμα, σε μια φωνή, σε ένα παράθυρο με βροχή.

Το μυαλό δεν είναι μόνο σκέψη. Είναι τρόπος ύπαρξης.

Η εποχή μας, ωστόσο, συχνά μπερδεύει την πληροφορία με τη συνείδηση. Πολλοί άνθρωποι διαθέτουν γεμάτο εγκέφαλο αλλά άδειο εσωτερικό κόσμο. Ξέρουν πολλά, αλλά παρατηρούν λίγα. Καταναλώνουν ασταμάτητα δεδομένα, χωρίς να τα μετατρέπουν σε σοφία. Ο εγκέφαλος γίνεται αποθήκη, όχι φως.

Και ίσως εκεί να κρύβεται η μεγάλη τραγωδία της σύγχρονης ζωής: χρησιμοποιούμε το μυαλό μας κυρίως αντιδραστικά. Σαν όργανο επιβίωσης, όχι σαν όργανο κατανόησης. Σκεφτόμαστε συνεχώς, αλλά σπάνια συνειδητά. Ο νους γεμίζει θόρυβο, όχι βάθος.

Η αληθινή καλλιέργεια του ανθρώπου δεν είναι μόνο η γνώση. Είναι η ποιότητα της εσωτερικής της χρήσης. Ο τρόπος που επεξεργάζεται τον πόνο, την επιθυμία, τη μοναξιά, τον χρόνο. Γιατί ο εγκέφαλος μπορεί να παράγει σκέψεις ασταμάτητα, αλλά το μυαλό επιλέγει ποιες θα "εδραιώσει".

Και τελικά, ίσως η προσωπικότητα να μην είναι τίποτε άλλο από τις σκέψεις που επαναλάβαμε τόσες φορές ώστε έγιναν χαρακτήρας.

Ο άνθρωπος δεν γεννιέται ολοκληρωμένος.

Σμιλεύεται από την ίδια του τη χρήση.

Γι’ αυτό δύο άνθρωποι μπορούν να κοιτούν την ίδια θάλασσα και να βλέπουν διαφορετικά πράγματα. Ο ένας βλέπει απόσταση. Ο άλλος ελευθερία. Ο ένας ακούει σιωπή και φοβάται. Ο άλλος ακούει μέσα της τον εαυτό του.

Ο εγκέφαλος είναι η βιολογία της ζωής.

Το μυαλό είναι η αισθητική της.

Κι ίσως η μεγαλύτερη ανθρώπινη ευθύνη να μην είναι απλώς να σκεφτόμαστε, αλλά να μάθουμε πώς να χρησιμοποιούμε τη σκέψη μας χωρίς να γινόμαστε σκλάβοι της.