Μάνα Κουράγιο.

«Η Μάνα Κουράγιο και τα παιδιά της» είναι ένα από τα σημαντικότερα αντιπολεμικά θεατρικά έργα του Μπέρτολτ Μπρεχτ, γραμμένο το 1938-1939 κατά τη διάρκεια της εξορίας του.

Το έργο αποτελεί ένα χρονικό του Τριακονταετούς Πολέμου (1618-1648) και παρακολουθεί την Άννα Φίρλινγκ, γνωστή ως Μάνα Κουράγιο, μια δαιμόνια εμπόρισσα που ακολουθεί τον στρατό με το κάρο της για να βγάλει κέρδος, προσπαθώντας παράλληλα να σώσει τα τρία παιδιά της από τον όλεθρο. Η βασική ειρωνεία του έργου είναι ότι η Μάνα Κουράγιο προσπαθεί να κερδίσει από τον πόλεμο αλλά ο πόλεμος τελικά της παίρνει όλα τα παιδιά. Έτσι, το έργο γίνεται μια βαθιά κριτική, στον πόλεμο ως μηχανή κέρδους και στην ανθρώπινη αυταπάτη ότι μπορείς να «επιβιώσεις αλώβητος» μέσα στην καταστροφή.

Το έργο αποτελεί το κορυφαίο παράδειγμα του επικού θεάτρου του Μπέρτολτ Μπρεχτ, όπου ο στόχος δεν είναι η συγκίνηση, αλλά η κριτική σκέψη του θεατή. 

Η Μάνα Κουράγιο δεν είναι η κλασική "ηρωική" φιγούρα. Είναι μια γυναίκα που ζει παρασιτικά από τον πόλεμο- προσπαθεί να κερδίσει απ' αυτόν, αλλά τελικά χάνει ό,τι πιο πολύτιμο έχει -τα παιδιά της- ακριβώς εξαιτίας του πολέμου. Δεν είναι ούτε φαινομενικά καλή ούτε κακή. Είναι, επιβιωτική, αντιφατική, ανθρώπινη μέχρι το τέλος. Και ακριβώς γι’ αυτό γίνεται σύμβολο: της καθημερινής ηθικής που δοκιμάζεται μέσα στην καταστροφή. Ο Μπρεχτ χρησιμοποιεί την ιστορία της για να δείξει ότι ο πόλεμος είναι μια επιχείρηση που καταστρέφει τους μικρούς και τους φτωχούς, ακόμα και όταν εκείνοι νομίζουν ότι μπορούν να επωφεληθούν από αυτόν.

Ο Μπρεχτ δεν θέλει να κλάψουμε για τη Μάνα Κουράγιο. Χρησιμοποιεί τεχνικές όπως:

-Τίτλους: Πριν από κάθε σκηνή, ανακοινώνεται τι θα συμβεί, ώστε ο θεατής να μην αγωνιά για την πλοκή, αλλά να προσέχει το "γιατί".

-Τραγούδια: Διακόπτουν τη δράση και σχολιάζουν τα κοινωνικά και πολιτικά μηνύματα, θυμίζοντας στον θεατή ότι βρίσκεται σε θέατρο.

Ο Μπρεχτ δεν θέλει ο θεατής να «συγκινηθεί απλώς», αλλά να σκεφτεί. Χρησιμοποιεί το λεγόμενο επικό θέατρο, με στόχο την αποστασιοποίηση και την πολιτική συνείδηση. Ο Μπρεχτ χρησιμοποιεί ευρηματικά κεντρικά σύμβολα για τον σκοπό αυτό.

-Το Κάρο: Είναι το σπίτι και το κατάστημά της. Στην αρχή είναι γεμάτο και το σέρνουν τα παιδιά της· στο τέλος είναι ρημαγμένο και το σέρνει η ίδια μόνη της, συμβολίζοντας την εξάντληση των πόρων και της ανθρώπινης ζωής.

-Τα Κόκκινα Παπούτσια: Ανήκουν στην πόρνη Υβέτ και συμβολίζουν την επιθυμία της Κατρίν για μια φυσιολογική ζωή, με έρωτα και θηλυκότητα, πράγματα που ο πόλεμος της στερεί.

-Οι Μαύροι Σταυροί: Στην αρχή του έργου, η Μάνα Κουράγιο "προβλέπει" τον θάνατο των παιδιών της χρησιμοποιώντας μαύρους σταυρούς, υπογραμμίζοντας την αναπόφευκτη μοίρα όσων εμπλέκονται στον πόλεμο.

Κάθε παιδί της Άννας Φίρλινγκ αντιπροσωπεύει μια αρετή που, μέσα στις συνθήκες του πολέμου, αποδεικνύεται μοιραία:

-ο Άιλιφ (Eilif): Ο μεγάλος γιος, συμβολίζει τη γενναιότητα. Στρατολογείται νωρίς και γίνεται ήρωας επειδή κλέβει βοοειδή για τον στρατό. Όταν όμως κάνει το ίδιο κατά τη διάρκεια μιας σύντομης ανακωχής, εκτελείται ως κοινός εγκληματίας.

-ο Έμενταλ (Swiss Cheese): Ο μικρότερος γιος, συμβολίζει την τιμιότητα. Ως ταμίας του συντάγματος, αρνείται να παραδώσει το ταμείο στους εχθρούς και εκτελείται επειδή η Μάνα Κουράγιο παζαρεύει υπερβολικά πολύ το ποσό για την εξαγορά της ζωής του.

-η Κατρίν (Kattrin): Η μουγκή κόρη, συμβολίζει την αυτοθυσία και την ανθρωπιά. Είναι ο μόνος χαρακτήρας που παραμένει ηθικός μέχρι το τέλος, πεθαίνοντας ενώ χτυπά το τύμπανο για να προειδοποιήσει μια πόλη για την επερχόμενη επίθεση.

Η πλοκή του έργου εκτυλίσσεται σε 12 σκηνές και καλύπτει 12 χρόνια (1624-1636) περιπλάνησης κατά τη διάρκεια του Τριακονταετούς Πολέμου. 

Το έργο ξεκινά στη Σουηδία, όπου η Άννα Φίρλινγκ προσπαθεί να πουλήσει εμπορεύματα στον στρατό. Παρά τις προσπάθειές της να προστατεύσει τα παιδιά της, ο μεγάλος της γιος, ο Άιλιφ, πείθεται από έναν στρατολόγο να καταταγεί. Η Μάνα Κουράγιο προφητεύει τότε τον θάνατο και των τριών παιδιών της, προειδοποιώντας ότι οι αρετές τους θα τους καταστρέψουν. Τρία χρόνια αργότερα, ο μικρότερος γιος, ο Έμενταλ, που έχει γίνει στο μεταξύ ταμίας του συντάγματός του, συλλαμβάνεται από τους καθολικούς ενώ προσπαθεί να κρύψει το ταμείο. Η Μάνα Κουράγιο προσπαθεί να εξαγοράσει τη ζωή του παζαρεύοντας το ποσό της δωροδοκίας. Καθυστερεί όμως τόσο πολύ στο παζάρι, που ο γιος της τελικά εκτελείται. Λίγα χρόνια αργότερα από τον θάνατο του Έμενταλ και κατά τη διάρκεια μιας σύντομης περίοδου ειρήνης, ο Άιλιφ κλέβει μερικά βοοειδή για να τραφεί- μια πράξη που θεωρούνταν ηρωική στον πόλεμο, αλλά τιμωρείται με θάνατο στην ειρήνη. Η Μάνα Κουράγιο δεν μαθαίνει ποτέ για την εκτέλεσή του, καθώς επιστρέφει βιαστικά στις δουλειές της μόλις ο πόλεμος ξαναρχίζει. Στην κορύφωση του έργου, η μουγκή κόρη, η Κατρίν, θυσιάζεται για να σώσει την πόλη Χάλλε. Ενώ η μητέρα της λείπει για εμπορικές δουλειές, η Κατρίν ανεβαίνει σε μια στέγη και χτυπά δυνατά το τύμπανο για να προειδοποιήσει τους κατοίκους για μια επικείμενη επίθεση, παρά τις απειλές των στρατιωτών που τελικά την πυροβολούν. Στην τελευταία σκηνή, η Μάνα Κουράγιο μένει μόνη. Πληρώνει για την κηδεία της κόρης της και, χωρίς να έχει διδαχθεί τίποτα από την τραγωδίες της, ζεύεται μόνη της το κάρο και συνεχίζει να ακολουθεί τον στρατό, ελπίζοντας σε κάποιο κέρδος. 

Το κεντρικό συμπέρασμα του έργου είναι μια σκληρή πολιτική και ηθική διαπίστωση: ο πόλεμος δεν είναι μια «θεομηνία» ή ένα τυχαίο κακό, αλλά μια κερδοφόρα επιχείρηση που κατασπαράζει όσους προσπαθούν να ζήσουν από αυτήν. Τα βασικά συμπεράσματα που προκύπτουν από την ανάλυση του Μπέρτολτ Μπρεχτ:

-Η τύφλωση της επιβίωσης: Η Μάνα Κουράγιο αποτελεί το σύμβολο του ανθρώπου που, στην προσπάθειά του να επιβιώσει οικονομικά, γίνεται συνένοχος στην ίδια την καταστροφή του. Το γεγονός ότι στο τέλος δεν μαθαίνει τίποτα (δεν επέρχεται η αρχαία «κάθαρση») είναι το πιο τραγικό συμπέρασμα: ο απλός άνθρωπος συνεχίζει να υπηρετεί το σύστημα που τον εξοντώνει.

-Το ασυμβίβαστο αρετής και πολέμου: Μέσα σε ένα απάνθρωπο καθεστώς (όπως ο πόλεμος ή ένας ανεξέλεγκτος καπιταλισμός), οι ανθρώπινες αρετές -η γενναιότητα, η τιμιότητα, η ευσπλαχνία- γίνονται θανάσιμες παγίδες. Στο έργο του Μπρεχτ, η έννοια του «ήρωα» και οι «αρετές του πολέμου» αποδομούνται με τρόπο κυνικό και απόλυτο. Ο συγγραφέας δεν μας θέλει να θαυμάζουμε τους ήρωες, αλλά να αναρωτιόμαστε γιατί μια κοινωνία τούς έχει ανάγκη. Ο Μπρεχτ γράφει μια εμβληματική φράση στο έργο: «Σε μια χώρα που πάει καλά, δεν χρειάζονται ιδιαίτερες αρετές. Όλοι μπορούν να είναι εντελώς συνηθισμένοι. Μόνο εκεί που επικρατεί δυστυχία χρειάζονται οι ήρωες». Ο ηρωισμός είναι η απόδειξη ότι το σύστημα έχει αποτύχει. Χρειάζεσαι έναν ήρωα στρατιώτη μόνο όταν οι ηγέτες σου σε έχουν οδηγήσει σε έναν άδικο πόλεμο. Ο Μπρεχτ δείχνει ότι οι παραδοσιακές χριστιανικές ή ιπποτικές αρετές στον πόλεμο μετατρέπονται σε θανάσιμα ελαττώματα. Η Γενναιότητα του Άιλιφ τον οδηγεί στον θάνατο. Όταν ο Άιλιφ κλέβει βοοειδή στον πόλεμο είναι «ήρωας», όταν το κάνει στην ειρήνη είναι «εγκληματίας». Η ηθική του πολέμου είναι σχετική και υποκριτική. Η Τιμιότητα του μικρού γιου του Έμενταλτον οδηγεί στον θάνατο. Η προσήλωσή του στο καθήκον να προστατέψει το ταμείο τον οδηγεί στο εκτελεστικό απόσπασμα. Η τιμιότητα σε έναν ανήθικο κόσμο είναι αυτοκτονία. Η Ευσπλαχνία της Κατρίν την οδηγεί στον θάνατο. Η Κατρίν πεθαίνει επειδή δεν άντεξε να δει άλλους να υποφέρουν. Είναι η μόνη «αληθινή» ηρωίδα, αλλά ο θάνατός της υπογραμμίζει ότι στον πόλεμο η ανθρωπιά δεν επιβραβεύεται. Ακόμα και το όνομα της ηρωίδας είναι ένα ειρωνικό σχόλιο. Ονομάστηκε «Κουράγιο» επειδή μέσα στα πυρά των κανονιών έτρεξε να σώσει... τα ψωμιά της για να μην χάσει το εμπόρευμα. Δίδαγμα: Στον πόλεμο, το «κουράγιο» συχνά δεν είναι τίποτα άλλο από την απόγνωση του εμπόρου ή την ανάγκη για επιβίωση, απογυμνωμένη από κάθε υψηλό ιδανικό. Στην ουσία, ο Μπρεχτ μάς διδάσκει ότι η μεγαλύτερη αρετή είναι η ειρήνη, γιατί μόνο σε αυτήν οι άνθρωποι μπορούν να είναι καλοί χωρίς να κινδυνεύει η ζωή τους. 

-Ο πόλεμος ως οικονομική δραστηριότητα: Ο Μπρεχτ καταδεικνύει ότι ο πόλεμος διεξάγεται από τους «μεγάλους» για το κέρδος, αλλά το τίμημα σε αίμα το πληρώνουν πάντα οι «μικροί», όπως η Μάνα Κουράγιο και τα παιδιά της.

-Η ευθύνη του θεατή: Επειδή η ηρωίδα αρνείται να καταλάβει το λάθος της, το βάρος της συνειδητοποίησης πέφτει στον θεατή. Το συμπέρασμα δεν δίνεται έτοιμο στη σκηνή· ο θεατής οφείλει να βγει από το θέατρο και να αναρωτηθεί πώς μπορεί να αλλάξει την κοινωνία ώστε να μην υπάρχουν πια «Μάνες Κουράγιο».