Η Σπηλιά του Βλέμματος.

Η συζήτηση για την ανθρώπινη αντίληψη και την αλήθεια παραμένει, ανά τους αιώνες, ένα από τα πιο γοητευτικά πεδία της φιλοσοφικής αναζήτησης. Από την αρχαιότητα μέχρι τη σύγχρονη εποχή, το ερώτημα δεν είναι μόνο τι υπάρχει γύρω μας, αλλά και πώς εμείς μεταφράζουμε αυτό που αντικρίζουμε. Δεν αρκεί να ρωτήσουμε τι είναι η πραγματικότητα· χρειάζεται να ρωτήσουμε και ποιος είναι αυτός που τη βλέπει.

Στην περίφημη "Αλληγορία του Σπηλαίου", στο Ζ΄ βιβλίο της Πολιτείας, ο Πλάτωνας περιγράφει ανθρώπους αλυσοδεμένους μέσα σε μια υπόγεια σπηλιά. Βλέπουν μόνο τις σκιές των πραγμάτων και τις θεωρούν πραγματικότητα. Η έξοδος από τη σπηλιά είναι μια επίπονη πορεία από την πλάνη προς τη γνώση, από το σκοτάδι προς το φως και, τελικά, προς την αλήθεια. Για τον Πλάτωνα υπάρχει ένα φως πέρα από τις σκιές, μια πραγματικότητα ανώτερη από τις επιμέρους και απατηλές εικόνες των αισθήσεων.

Αλλά ας υποθέσουμε ότι έχουμε ήδη βγει από τη σπηλιά.

Κοιτάς έξω και βλέπεις τον κόσμο λουσμένο στο φως. Ο ήλιος, τα πουλιά, ο ουρανός, η θάλασσα· όλα μοιάζουν καθαρά, δεδομένα, σχεδόν αδιαμφισβήτητα. Κι όμως, κάποιος που στέκεται λίγα μέτρα πιο πέρα μπορεί να βλέπει έναν εντελώς διαφορετικό κόσμο.

Γιατί δεν κοιτάζουμε ποτέ από το ίδιο σημείο.

Εσύ κοιτάζεις μέσα από τη σκιά της σπηλιάς. Εκείνος μέσα από μια διαφορετική ιστορία. Αντικρίζετε το ίδιο τοπίο, την ίδια στιγμή, την ίδια πραγματικότητα -και όμως η εικόνα που σχηματίζεται μέσα σας δεν είναι η ίδια.

Υπάρχει, όμως, κάτι ακόμη βαθύτερο: η σπηλιά έχει ήδη καταγραφεί στη μνήμη σου.

Έχει αφήσει μέσα σου εικόνες, φόβους, αισθήσεις, ήχους και διαδρομές. Όταν βγαίνεις στο φως, δεν αναδύεσαι ως ένας άνθρωπος χωρίς παρελθόν. Το φως συναντά μια συνείδηση που έχει ήδη διαμορφωθεί από όσα έζησε μέσα στο σκοτάδι.

Κάποιος άλλος, που δεν μπήκε ποτέ στη σπηλιά, κουβαλά μια διαφορετική μνήμη. Έχει άλλα βιώματα, άλλες εμπειρίες, άλλους φόβους και άλλες προσδοκίες. Ακόμη κι αν σταθεί δίπλα σου και κοιτάξει ακριβώς το ίδιο τοπίο, δεν θα δει αναγκαστικά αυτό που βλέπεις εσύ.

Το ίδιο φως πέφτει πάνω στα ίδια πράγματα, αλλά συναντά διαφορετικούς ανθρώπους.

Εδώ ο "προοπτικισμός" αποκτά μια βαθύτερη σημασία. Η οπτική μας δεν καθορίζεται μόνο από τη θέση του σώματός μας στον χώρο, αλλά και από τη θέση της μνήμης μας μέσα στον χρόνο. Δεν κοιτάζουμε μόνο από εκεί όπου στεκόμαστε· κοιτάζουμε και από εκεί όπου έχουμε υπάρξει.

Έτσι, η πραγματικότητα μπορεί να μην αλλάζει όταν αλλάζει το βλέμμα. Αλλάζει η πραγματικότητα που βιώνουμε.

Η ίδια θάλασσα μπορεί για τον έναν να είναι ελευθερία και για τον άλλον απειλή. Η ίδια σπηλιά μπορεί να σημαίνει καταφύγιο για κάποιον και τρόμο για κάποιον άλλο. Το αντικείμενο παραμένει εκεί· αυτό που μεταβάλλεται είναι ο κόσμος που δημιουργείται μέσα μας, γύρω από αυτό.

Μπορεί, λοιπόν, να κοιτάζουμε όλοι προς την ίδια κατεύθυνση και παρ’ όλα αυτά να μη βλέπουμε τον ίδιο κόσμο.

Ο Πλάτωνας μας καλεί να βγούμε από τη σπηλιά για να αντικρίσουμε το φως. Ο Νίτσε, μέσα από τον προοπτικισμό του, μας ωθεί να αναρωτηθούμε από ποια θέση κοιτάζουμε αυτό το φως.

Και ο Φρόιντ προσθέτει μια ακόμη ανθρώπινη διάσταση: κανείς δεν βγαίνει από τη σπηλιά χωρίς να πάρει μαζί του ένα κομμάτι από το σκοτάδι της.

Ίσως τελικά η πραγματικότητα να βρίσκεται εκεί, απέναντί μας, ανεξάρτητη από εμάς. Όμως η πραγματικότητα που γνωρίζουμε περνά πάντοτε μέσα από εμάς. Γιατί ανάμεσα στα μάτια μας και στον κόσμο υπάρχει πάντα κάτι που δεν φαίνεται: η θέση από την οποία κοιτάζουμε και η μνήμη όσων έχουμε ήδη δει.