Φούστες, Σκύλοι και Δικτάτορες: Η Ελλάδα του Θεόδωρου Πάγκαλου.

Θεόδωρος Πάγκαλος: Ο «αδίστακτος» αντικομμουνιστής στρατηγός και η ιδιόρρυθμη δικτατορία της μεζούρας.

Η περίοδος του ελληνικού Μεσοπολέμου υπήρξε μία από τις πιο ταραχώδεις και πυκνές σε πολιτικά γεγονότα εποχές της σύγχρονης Ελλάδας. Στο επίκεντρο αυτής της δίκης των παθών και των στρατιωτικών κινημάτων βρέθηκε ο Θεόδωρος Πάγκαλος (1878–1952). Υπήρξε ένας κορυφαίος αλλά και αδίστακτος βενιζελικός αξιωματικός, ο οποίος μετατράπηκε σε απόλυτο δικτάτορα, σφραγίζοντας την περίοδο 1925–1926 με αποφάσεις που κινήθηκαν μεταξύ του ακραίου αυταρχισμού και της ιστορικής γραφικότητας.

Η Δράση Πριν από την Εξουσία: Ο «Αποφασιστικός Άνδρας».

Πριν καταλύσει το πολίτευμα, ο Πάγκαλος είχε ήδη χτίσει τη φήμη ενός ανθρώπου των όπλων που δεν δίσταζε μπροστά σε καμία πρόκληση:

Βαλκανικοί Πόλεμοι & Εθνικός Διχασμός: Αποφοίτησε πρώτος από τη Σχολή Ευελπίδων το 1900. Το 1916 συντάχθηκε αμέσως με το Κίνημα Εθνικής Αμύνης του Ελευθερίου Βενιζέλου στη Θεσσαλονίκη, οργανώνοντας τον στρατό ενάντια στο παλάτι.

Μικρασιατική Εκστρατεία: Ως Επιτελάρχης του Στρατού στη Σμύρνη το 1920, πήρε την πρωτοβουλία –παρά τις αντιρρήσεις της ηγεσίας– και οδήγησε τα ελληνικά στρατεύματα στην κατάληψη της Προύσας.

Η «Δίκη των Έξι» (1922): Μετά την Καταστροφή, ορίστηκε Πρόεδρος της Ανακριτικής Επιτροπής. Ήταν ο άνθρωπος που πίεσε ανένδοτα για την εκτέλεση των έξι πολιτικών και στρατιωτικών ηγετών στο Γουδή, αψηφώντας τις διεθνείς πιέσεις.

Η Στρατιά του Έβρου: Τον Δεκέμβριο του 1922 ανέλαβε μια διαλυμένη δύναμη και μέσα σε λίγους μήνες τη μετέτρεψε σε έναν ετοιμοπόλεμο στρατό 110.000 ανδρών, αναγκάζοντας τον Κεμάλ Ατατούρκ να υποχωρήσει σε αρκετές απαιτήσεις στη Συνθήκη της Λοζάννης.

Με αυτό το "βαρύ" βιογραφικό και εκμεταλλευόμενος την πολιτική αστάθεια της εποχής, στις 25 Ιουνίου 1925 ανέτρεψε την κυβέρνηση Μιχαλακόπουλου με "αναίμακτο" πραξικόπημα, λαμβάνοντας αρχικά... "ψήφο εμπιστοσύνης" από τη φοβισμένη Βουλή.

Η Εκτροπή, ο Νόμος της Φούστας και οι Απαγχονισμοί.

Στις 3 Ιανουαρίου 1926, ο Πάγκαλος κατήργησε κάθε κοινοβουλευτικό πρόσχημα. Ανακήρυξε τον εαυτό του δικτάτορα, διέλυσε τη Βουλή και φυλάκισε πολιτικούς αντιπάλους, ακόμη και ...τον Γεώργιο Παπανδρέου. Τον Απρίλιο του ίδιου έτους, μετά την αναγκαστική παραίτηση του Παύλου Κουντουριώτη, εξελέγη Πρόεδρος της Δημοκρατίας με το κατασκευασμένο ποσοστό του 93%.

Η δικτατορία του έμεινε στην ιστορία για τρία χαρακτηριστικά ορόσημα:

Ο Νόμος για το Μήκος της Φούστας: Με αστυνομική διάταξη απαγορεύτηκε στις γυναίκες να φοράνε φούστες που απείχαν περισσότερο από 30 εκατοστά από το έδαφος, με τους αστυνομικούς να κυνηγούν τις κοπέλες στους δρόμους με μεζούρες. Για αυτό και η δικτατορία του χαρακτηρίστηκε ως η "Δικτατορία της Μεζούρας".

Δημόσιοι Απαγχονισμοί για Διαφθορά: Θέλοντας να δείξει πυγμή κατά της κατάχρησης χρήματος, οδήγησε σε δημόσιο απαγχονισμό στο Γουδή δύο στρατιωτικούς υπαλλήλους (Μέρτεν και Ζαριφόπουλο) που καταδικάστηκαν από έκτακτο στρατοδικείο.

Το Επεισόδιο του Πετριτσίου (Ο Πόλεμος του Σκύλου): Τον Οκτώβριο του 1925, με αφορμή έναν Έλληνα στρατιώτη που σκοτώθηκε όταν πέρασε τα σύνορα με την Βουλγαρία κυνηγώντας τον ...σκύλο του, ο Πάγκαλος διέταξε εισβολή στη Βουλγαρία. Οι ελληνικές στρατιωτικές δυνάμεις εισέβαλαν σε βουλγαρικό έδαφος και κατέλαβαν την πόλη Πετρίτσι. Οι συγκρούσεις διήρκεσαν περίπου μία εβδομάδα, με αποτέλεσμα τον θάνατο δεκάδων στρατιωτών και αμάχων. Η Βουλγαρία προσέφυγε στην Κοινωνία των Εθνών (ΚτΕ – τον προκάτοχο του ΟΗΕ), η οποία διέταξε άμεση κατάπαυση του πυρός και αποχώρηση των ελληνικών στρατευμάτων. Η Κοινωνία των Εθνών (ΚτΕ) καταδίκασε την Ελλάδα, αναγκάζοντάς την σε ταπεινωτική αποχώρηση και στην καταβολή ενός τεράστιου προστίμου 45.000 λιρών.

Η Οικονομική «Λύση»: Η Διχοτόμηση του Χαρτονομίσματος.

Το πρόστιμο της ΚτΕ και τα άδεια ταμεία οδήγησαν το καθεστώς σε απόγνωση. Τον Ιανουάριο του 1926, ο Πάγκαλος εφάρμοσε για δεύτερη φορά στην ελληνική ιστορία (μετά το 1922) τη "διχοτόμηση" του χαρτονομίσματος.

Οι πολίτες υποχρεώθηκαν να κόψουν τα λεφτά τους στα δύο. Το αριστερό κομμάτι κρατούσε το 75% της αξίας του και κυκλοφορούσε στην αγορά, ενώ το δεξί κομμάτι (το 25%) παραδιδόταν στο κράτος ως αναγκαστικό εσωτερικό δάνειο με αντάλλαγμα έντοκες ομολογίες. Το μέτρο απέτρεψε τον πληθωρισμό, αλλά εξόργισε τον εμπορικό κόσμο και στέρησε από τον Πάγκαλο κάθε λαϊκό έρεισμα.

Η Κινηματογραφική Ανατροπή στα Κύθηρα.

Η αντίστροφη μέτρηση ξεκίνησε από έναν πρώην σύμμαχό του, τον στρατηγό Γεώργιο Κονδύλη, γνωστό ως «Κεραυνό». Το Σαββατοκύριακο της 21ης προς 22α Αυγούστου 1926, ο Πάγκαλος βρισκόταν ανύποπτος για διακοπές στις Σπέτσες. Το πρωί της Κυριακής, ένα κυβερνητικό υδροπλάνο πέταξε πάνω από το νησί ρίχνοντας προκηρύξεις: ο Κονδύλης είχε ήδη καταλάβει την εξουσία στην Αθήνα.

Ο Πάγκαλος επιβιβάστηκε εσπευσμένα στο τορπιλοβόλο «Πέργαμος» με κυβερνήτη τον Βασίλειο Λάσκο (τον μετέπειτα ήρωα του υποβρυχίου «Κατσώνης») για να διαφύγει στο εξωτερικό. Όμως, το πλοίο σάλπαρε χωρίς επαρκή αποθέματα άνθρακα (κάρβουνου). Καθώς έπλεε αργά για εξοικονόμηση καυσίμων, το αντιτορπιλικό «Λέων» και το θωρηκτό «Κιλκίς» το καταδίωξαν. Κοντά στα Κύθηρα, κυκλωμένος και χωρίς καύσιμα, ο δικτάτορας παραδόθηκε.

Η ειρωνεία της τύχης; Φυλακίστηκε για δύο χρόνια στο φρούριο Ιτζεντίν της Κρήτης, στο ίδιο ακριβώς κελί που ο ίδιος είχε κλείσει τους πολιτικούς του αντιπάλους.

Ο Παρασκηνιακός Ρόλος στην Κατοχή και το Τέλος.

Κατά τη διάρκεια της Γερμανικής Κατοχής (1941–1944), ο γηραιός πλέον Πάγκαλος επέστρεψε στο προσκήνιο με έναν άκρως αμφιλεγόμενο ρόλο. Υπήρξε ένας από τους βασικούς πολιτικούς καθοδηγητές πίσω από την ίδρυση των Ταγμάτων Ασφαλείας το 1943.

Κίνητρό του ήταν ο ακραίος αντικομμουνισμός του ενάντια στο ΕΑΜ-ΕΛΑΣ. Οι αξιωματικοί που στελέχωσαν τα Τάγματα ήταν στην πλειονότητά τους παλιοί πιστοί του συνεργάτες από τη δικτατορία του 1925. Τον Σεπτέμβριο του 1944 συνελήφθη προσωρινά από τον ΕΛΑΣ ως όμηρος, αλλά απελευθερώθηκε με τη μεσολάβηση των Βρετανών. Μετά την απελευθέρωση, παραπέμφθηκε στο Ειδικό Δικαστήριο Δοσιλόγων, το οποίο όμως τον αθώωσε, κρίνοντας ότι η δράση του δεν είχε σκοπό την εξυπηρέτηση των Γερμανών, αλλά την αποτροπή του κομμουνισμού.

Επιχείρησε να επιστρέψει στο πολιτικό προσκήνιο συμμετέχοντας στις εθνικές εκλογές του Μαρτίου του 1946 με το δικό του κόμμα («Εθνικό Κόμμα Εθνικής Αναγεννήσεως»), χωρίς όμως να καταφέρει να εκλεγεί. Το κόμμα κατέγραψε εξαιρετικά χαμηλά ποσοστά σε πανελλαδικό επίπεδο, συγκεντρώνοντας μόλις το 0,18% των ψήφων (2.102 ψήφους).

Ο Θεόδωρος Πάγκαλος προσπάθησε να πολιτευτεί ξανά το 1950 με το «Εθνικόν Κόμμα Ελλάδος» του πρώην υφισταμένου του και αρχηγού του ΕΔΕΣ, Ναπολέοντα Ζέρβα. Ωστόσο, ούτε τότε κατάφερε να εκλεγεί βουλευτής, καθώς το κόμμα κέρδισε έδρες κυρίως στην Ήπειρο. Πέθανε ξεχασμένος στην Κηφισιά το 1952. Το πολιτικό του όνομα πάντως συνεχίστηκε, καθώς ο συνώνυμος εγγονός του, Θεόδωρος Πάγκαλος, αποτέλεσε έναν από τους πιο προβεβλημένους υπουργούς των κυβερνήσεων του ΠΑΣΟΚ τις επόμενες δεκαετίες.