Η Ήπειρος ξαναζώνεται τ' άρματα.

Το ιστορικό δοκίμιο του Δήμου Κ. Βότσικα, «Η Ήπειρος ξαναζώνεται τ' άρματα 1946-1949», αποτελεί μια από τις πιο συγκλονιστικές και λεπτομερείς καταγραφές της εμφύλιας σύρραξης στην ελληνική επαρχία. Μέσα από 424 σελίδες, ο συγγραφέας δεν παραθέτει απλώς μια στεγνή ακαδημαϊκή μελέτη, αλλά παραδίδει ένα ζωντανό χρονικό που ισορροπεί ανάμεσα στην προσωπική μαρτυρία και την ιστορική έρευνα.

Η Δομή και το Περιεχόμενο του Έργου.

Το βιβλίο ξετυλίγει το νήμα των γεγονότων αμέσως μετά την απελευθέρωση από την Κατοχή. Ο Βότσικας αναλύει διεξοδικά:

-Τα προανακρούσματα του Εμφυλίου: Τις συγκρούσεις του ΕΛΑΣ με τον ΕΔΕΣ, τη Συμφωνία της Βάρκιζας και τη μετέπειτα περίοδο της «Λευκής Τρομοκρατίας».

-Το «Δολοφονικό Όργιο» της Δεξιάς: Τις διώξεις και τις βιαιότητες που υπέστησαν οι αριστεροί πολίτες στην Ήπειρο κατά τη μεταβαρκιζιανή περίοδο.

-Την Ένοπλη Ανασύνταξη των Λαϊκών Αγωνιστών: Τη δημιουργία και τη δράση των τμημάτων του Δημοκρατικού Στρατού Ελλάδας (ΔΣΕ) στα ηπειρωτικά βουνά.

-Το Θέατρο των Επιχειρήσεων: Οι Μεγάλες Μάχες.

Το κεντρικό μέρος του βιβλίου είναι αφιερωμένο στις άγριες πολεμικές αναμετρήσεις που μετέτρεψαν την Ήπειρο σε ένα από τα πιο αιματηρά μέτωπα του Εμφυλίου. Ο συγγραφέας καταγράφει με στρατιωτική ακρίβεια:

-Τη Μάχη της Κόνιτσας (Δεκ. 1947 – Ιαν. 1948): Την κρισιμότερη ίσως μάχη του πολέμου, όπου ο ΔΣΕ επιχείρησε να καταλάβει την πόλη για να την ανακηρύξει πρωτεύουσα της «Προσωρινής Δημοκρατικής Κυβέρνησης», αλλά αποκρούστηκε από την VIII Μεραρχία του Εθνικού Στρατού.

-Το «Κάστρο» της Μουργκάνας (1947-1948): Τις τρεις μεγάλες εκστρατείες του Εθνικού Στρατού (με κυριότερη την Επιχείρηση Πέργαμος) για την άλωση του οχυρού των ανταρτών στα ελληνοαλβανικά σύνορα, το οποίο έπεσε τελικά τον Σεπτέμβριο του 1948 μετά από σκληρό αγώνα φθοράς.

-Τον Ανταρτοπόλεμο στο Πωγώνι και τον Κασιδιάρη: Τις συνεχείς νυχτερινές επιδρομές του ΔΣΕ για ανεφοδιασμό και αναγκαστική στρατολογία, και τις απαντητικές εκκαθαριστικές επιχειρήσεις των κυβερνητικών δυνάμεων.

-Τα Γιάννενα ως Κέντρο Επιχειρήσεων και Φυλακή: Η πόλη των Ιωαννίνων αποτέλεσε το στρατηγικό νευραλγικό κέντρο της κυβερνητικής πλευράς και την έδρα της VIII Μεραρχίας του Εθνικού Στρατού. Ο Βότσικας περιγράφει τα Γιάννενα ως μια «πόλη-φρούριο» αλλά και ως τόπο μεγάλου μαρτυρίου, εστιάζοντας στις διαβόητες Φυλακές του Άη Κοσμά. Εκεί κρατήθηκαν, βασανίστηκαν και καταδικάστηκαν σε θάνατο εκατοντάδες κομμουνιστές και πολιτικοί κρατούμενοι από τα Έκτακτα Στρατοδικεία. Ταυτόχρονα, τα Γιάννενα δέχτηκαν το τεράστιο κύμα των προσφύγων από τα εκκενωμένα χωριά της υπαίθρου. 

-Τον Επίλογο στον Νότιο Γράμμο (1949): Πώς οι νότιες πλαγιές του Γράμμου στην Ήπειρο λειτούργησαν ως η πύλη της τελικής κυβερνητικής επίθεσης («Επιχείρηση Πυρσός»), που οδήγησε στην υποχώρηση του ΔΣΕ πέρα από τα σύνορα.

Η Οπτική Γωνία και η Αξία της Μαρτυρίας.

Η αξία του βιβλίου παραμένει ανεκτίμητη για τον ιστορικό ερευνητή. Ο Βότσικας διασώζει ονόματα, ημερομηνίες, τοπωνύμια και στρατιωτικές αναφορές που διαφορετικά θα είχαν χαθεί στη λήθη. Το βιβλίο φωτίζει μοναδικά την ανθρωπογεωγραφία του πολέμου, περιγράφοντας τις δύσκολες συνθήκες διαβίωσης των ανταρτών, τη βίαιη στρατολογία, και το πώς ο ντόπιος πληθυσμός εγκλωβίστηκε ανάμεσα σε δύο πυρά.

Ο συγγραφέας αναλύει πώς η ορεινή περιοχή του Ζαγορίου, με το άγριο ανάγλυφο της Τύμφης και του Μιτσικελίου, μετατράπηκε σε ένα φυσικό οχυρό του ΔΣΕ. Κεντρική φιγούρα εδώ ήταν ο Καπετάν Αμύντας (Κώστας Παπαγεωργίου), διοικητής του Αρχηγείου Ζαγορίου-Μετσόβου. Το βιβλίο περιγράφει την τραγική μοίρα αυτών των οικισμών του Ζαγορίου, οι οποίοι ερημώθηκαν βίαια καθώς ο Εθνικός Στρατός επέβαλε αναγκαστικές μετακινήσεις πληθυσμών προς τα Ιωάννινα για να κόψει τις γραμμές ανεφοδιασμού του Καπετάν Αμύντα.

Το βιβλίο αφιερώνει σημαντικό μέρος στη στρατηγική σημασία των βουνών του Σουλίου. Ο συγγραφέας αναδεικνύει τη δράση της 159ης Ταξιαρχίας υπό την ηγεσία του Καπετάν Αχιλλέα Πετρίτη (Πέτρου Κλάδη), ο οποίος μετέτρεψε τα ιστορικά σουλιώτικα λημέρια σε ορμητήρια αιφνιδιαστικών επιθέσεων, κρατώντας ανοιχτό ένα διαρκές μέτωπο φθοράς στα νώτα των κυβερνητικών δυνάμεων της Θεσπρωτίας.

Μέσα από τις σελίδες του βιβλίου, ο Βότσικας δεν καταγράφει απλώς ανώνυμες μετακινήσεις στρατευμάτων, αλλά δίνει πρόσωπο και φωνή στους πρωταγωνιστές. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στη δράση της 103ης Ταξιαρχίας του ΔΣΕ, υπό την ηγεσία του θρυλικού Αλέξανδρου Ρόσιου (Καπετάν Υψηλάντης). Η ταξιαρχία αυτή, που ταυτίστηκε με τις πιο άγριες συγκρούσεις στον Γράμμο και στα ελληνοαλβανικά σύνορα, παρουσιάζεται ως το πρότυπο της στρατιωτικής οργάνωσης και της ιδεολογικής πίστης των ανταρτών, φωτίζοντας τις εξαιρετικά αντίξοες συνθήκες κάτω από τις οποίες διεξαγόταν ο πόλεμος στα βουνά. Παράλληλα, αναδεικνύεται η ηγετική φυσιογνωμία του Θεόδωρου Ζαλοκώστα (Καπετάν Παλιούρα), ο οποίος ως διοικητής του Αρχηγείου Τζουμέρκων σφράγισε με την τακτική των παράτολμων ορεινών ελιγμών του τις επιχειρήσεις σε ολόκληρο το ηπειρωτικό μέτωπο. Ο συγγραφέας κλείνει τον γεωγραφικό κύκλο της Ηπείρου εστιάζοντας στην περιοχή της Άρτας και των Ραδοβιζίων. Η πόλη παρουσιάζεται ως το νότιο διοικητικό οχυρό των κυβερνητικών δυνάμεων, ενώ η γύρω ύπαιθρος μετατρέπεται σε πεδίο σκληρού ανταρτοπόλεμου φθοράς. Εδώ, ο Καπετάν Παλιούρας και οι άνδρες του χρησιμοποιούν τις απόκρημνες κορυφές των Τζουμέρκων για να καταφέρουν πλήγματα στις γραμμές συγκοινωνιών, την ίδια ώρα που οι Φυλακές της Άρτας γεμίζουν με πολιτικούς κρατούμενους της μεταβαρκιζιανής περιόδου.

Το «Η Ήπειρος ξαναζώνεται τ' άρματα» είναι ένα τραχύ, αυθεντικό και φορτισμένο βιβλίο. Δεν αποτελεί μια αποστασιοποιημένη ιστορική ανασκόπηση, αλλά μια κραυγή μνήμης για μια βαθιά κοινωνική και ανθρωπιστική τραγωδία που άφησε πίσω της ανεξίτηλα τραύματα στην ελληνική επαρχία. Είναι απαραίτητο ανάγνωσμα για όποιον θέλει να κατανοήσει πώς ο Εμφύλιος Πόλεμος διεξήχθη στα δυσπρόσιτα βουνά της Ηπείρου.