Πωλ Ελυάρ.

Ο Πωλ Ελυάρ και ο Υπερρεαλισμός της Ελευθερίας: Όταν η ποίηση άλλαξε τον Κόσμο.

Ο Πωλ Ελυάρ (1895–1952) δεν υπήρξε απλώς ένας από τους μεγαλύτερους Γάλλους ποιητές του 20ού αιώνα, αλλά και η ζωντανή απόδειξη ότι ο λυρισμός μπορεί να γίνει το πιο ισχυρό όπλο απέναντι στον φασισμό και την καταπίεση. Γνωστός ως ο «Ποιητής της Λευτεριάς», κατάφερε να ενώσει δύο κόσμους που συχνά φαντάζουν ασύμβατοι: την απόλυτη ελευθερία του υπερρεαλιστικού ονείρου και την ωμή αλήθεια της πολιτικής στράτευσης.

Από το Σανατόριο στα Χαρακώματα.

Γεννημένος ως Eugène Émile Paul Grindel, στην πόλη Σαιν-Ντενί, κοντά στο Παρίσι, η ζωή του σημαδεύτηκε νωρίς από δύο καθοριστικά γεγονότα. Στα 17 του, η φυματίωση τον οδήγησε σε ένα σανατόριο στο Νταβός της Ελβετίας, όπου γνώρισε την πρώτη του σύζυγο και θρυλική μούσα, τη Ρωσίδα Γκαλά (Helena Diakonova), με την οποία απέκτησε και μία κόρη. Εκείνος την ερωτεύτηκε παράφορα, της έδωσε το υποκοριστικό "Γκαλά" (που σημαίνει γιορτή/πανηγύρι στα γαλλικά) και εκείνη τον ώθησε να γίνει ποιητής, υιοθετώντας το όνομα Πωλ Ελυάρ.

Λίγο αργότερα, ο Α' Παγκόσμιος Πόλεμος τον έστειλε στην πρώτη γραμμή του μετώπου.Η φρίκη των χαρακωμάτων γέννησε μέσα του μια βαθιά ανάγκη για ανατροπή. Επιστρέφοντας στο Παρίσι, ενώθηκε με τους Αντρέ Μπρετόν και Λουί Αραγκόν για να ιδρύσουν το Κίνημα του Υπερρεαλισμού (1895-1952) το 1924, σπάζοντας τα δεσμά της παραδοσιακής λογικής. Την ίδια περίοδο δημοσίευε τα πρώτα του ποιήματα, αρχικά με τη συλλογή "Το χρέος και η ανησυχία" και αργότερα με τα "Ποιήματα για την ειρήνη" (1918), τα οποία προκάλεσαν και το ενδιαφέρον του Ζαν Πολάν, εκδότη της επιθεώρησης Spectateur.

Η Ζωή στον Σουρεαλισμό και τα Ερωτικά Τρίγωνα.

Η γυναίκα του Ελυάρ η Γκαλά πίστευε στην απόλυτη ελευθερία των ενστίκτων, κάτι που ταίριαζε με τη φιλοσοφία των σουρεαλιστών, αν και πολλοί (όπως ο Αντρέ Μπρετόν) τελικά την κατηγόρησαν, θεωρώντας την υπολογίστρια και καταστροφική.  Στις αρχές της δεκαετίας του '20, η Γκαλά ξεκίνησε μια έντονη ερωτική σχέση με τον Γερμανό ζωγράφο Μαξ Ερνστ. Ο Ελυάρ όχι μόνο το δέχτηκε, αλλά ο Ερνστ μετακόμισε στο σπίτι τους, ζώντας σε ένα «menage-à-trois» (σχέση τριών ατόμων) που κράτησε για περίπου τρία χρόνια. Το καλοκαίρι του 1929, ο Ελυάρ και η Γκαλά επισκέφθηκαν τον νεαρό και άσημο τότε Σαλβαδόρ Νταλί στο Καδακές της Ισπανίας. Η συνάντηση αυτή έμελλε να αλλάξει την ιστορία της τέχνης: Ο Νταλί, 10 χρόνια μικρότερός της Γκαλά, ήταν στα πρόθυρα της τρέλας, γεμάτος φοβίες και ερωτικά ανίκανος. Η Γκαλά έγινε η «Γκραντίβα» του (αυτή που προχωρά μπροστά), θεραπεύοντας τις κρίσεις υστερίας του. Ανέλαβε πλήρως τα οικονομικά του, οργάνωνε τις εκθέσεις του, έκλεινε συμφωνίες με εμπόρους τέχνης και τον μετέτρεψε σε παγκόσμιο brand. Ο Νταλί απέκτησε εμμονή μαζί της. Την αποτύπωσε σε δεκάδες πίνακες, συχνά ως Παναγία ή ως αρχαία θεά, και υπέγραφε τα έργα του ως "Gala-Salvador Dalí", δηλώνοντας ότι χωρίς εκείνη δεν θα υπήρχε το έργο του.

Ο Ελυάρ απέρριπτε τις αστικές αντιλήψεις περι σχέσεων και τη ζήλια και έχοντας ήδη ζήσει ένα προηγούμενο τρίγωνο με τον Μαξ Ερνστ, πίστευε στην απόλυτη ελευθερία της Γκαλά. Όταν όμως συνειδητοποίησε ότι η σχέση της Γκαλά με τον Νταλί δεν ήταν ένα απλό καλοκαιρινό φλερτ αλλά ένας βαθύς, υπαρξιακός δεσμός, ο Ελυάρ πήρε το τρένο και επέστρεψε μόνος του στο Παρίσι, αφήνοντας τη σύζυγό του με τον ζωγράφο. Αν και πληγωμένος, ο Ελυάρ δεν κράτησε κακία. Συνέχισε να γράφει ερωτικά και τρυφερά γράμματα στη Γκαλά μέχρι τον θάνατό του (1952), ενώ διατήρησε άριστες σχέσεις και με τον ίδιο τον Νταλί, αγοράζοντας μάλιστα έργα του.

Το 1930, ο Ελυάρ συναντά τυχαία σε ένα καφέ του Παρισιού την Νυς (πραγματικό όνομα Maria Benz: το όνομα «Νυς» -που σημαίνει μικρό καρύδι- της το έδωσε ο πρώτος της έρωτας, ο Ελβετός καλλιτέχνης του Μπάουχαους, Μαξ Μπιλ, τον οποίο γνώρισε στη Ζυρίχη). Ο Ελυάρ ήταν ψυχολογικά ράκος, καθώς η Γκαλά τον είχε μόλις εγκαταλείψει για τον Νταλί. Η Νυς με την ενέργεια, την εύθραυστη ομορφιά και το ελεύθερο πνεύμα της επανέφερε τον ποιητή στη ζωή. Παντρεύτηκαν το 1934, έχοντας ως μάρτυρες στον γάμο τους τον Αντρέ Μπρετόν και τον Ρενέ Σαρ. Έγινε η απόλυτη έμπνευση για τα ερωτικά ποιήματα του Ελυάρ. Παράλληλα, πόζαρε ως μοντέλο για μερικά από τα σπουδαιότερα έργα της εποχής. Ο Πάμπλο Πικάσο τη ζωγράφισε σε πολλούς διάσημους πίνακες (μάλιστα φημολογείται έντονα ότι είχαν ερωτική σχέση, την οποία ο ίδιος ο Ελυάρ ενθάρρυνε ως δείγμα ελεύθερης αγάπης), ενώ ο Μαν Ρέι τράβηξε μερικές από τις πιο γνωστές γυμνές καλλιτεχνικές φωτογραφίες της.

Κατά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο, το ζευγάρι αρνήθηκε να εγκαταλείψει τη Γαλλία. Οργανώθηκαν και οι δύο ενεργά στη Γαλλική Αντίσταση και στο Κομμουνιστικό Κόμμα. Η Νυς ρίσκαρε καθημερινά τη ζωή της, μεταφέροντας κρυμμένα μέσα σε μεγάλα κουτιά από σοκολατάκια τα παράνομα κομμουνιστικά φυλλάδια και τα αντιστασιακά ποιήματα του Ελυάρ. Οι κακουχίες, η πείνα και το διαρκές στρες του πολέμου εξασθένησαν την υγεία της. Στις 28 Νοεμβρίου 1946, σε ηλικία μόλις 40 ετών, η Νυς κατέρρευσε ξαφνικά στον δρόμο του Παρισιού από εγκεφαλικό επεισόδιο. Ο θάνατός της διέλυσε ψυχολογικά τον Ελυάρ. Στον τάφο της στο νεκροταφείο Père Lachaise, ο ποιητής χάραξε τους σπαρακτικούς στίχους: «Δεν θα γεράσουμε μαζί. Να η μέρα. Είναι υπερβολική: ο χρόνος ξεχειλίζει».

Μετά τον ξαφνικό θάνατο της δεύτερης συζύγου του, της Νυς, το 1946, ο Ελυάρ είχε βυθιστεί σε μια εφιαλτική κατάθλιψη. Έγραφε ότι ήθελε να πεθάνει και ότι η ζωή του δεν είχε πια κανένα νόημα.

Το 1949, τρία χρόνια μετά την απώλεια, ο Ελυάρ ταξίδεψε στο Μεξικό ως πρεσβευτής του Παγκόσμιου Συνεδρίου για την Ειρήνη. Εκεί γνώρισε την Οντέτ (Ντομινίκ), μια γυναίκα με έντονη προσωπικότητα, η οποία εργαζόταν ως δημοσιογράφος και ήταν 19 χρόνια νεότερή του. Η σύνδεση μεταξύ τους ήταν ακαριαία. Το ζευγάρι παντρεύτηκε τον Ιούνιο του 1951 στο Σαιν-Τροπέ της Γαλλίας. Ο γάμος τους ήταν ένα σημαντικό γεγονός για τον καλλιτεχνικό κόσμο της εποχής. Μάρτυρας και κουμπάρος στον γάμο τους ήταν ο στενός φίλος του ποιητή, ο διάσημος ζωγράφος Πάμπλο Πικάσο (μαζί με τη τότε σύντροφό του, Φρανσουάζ Ζιλό). Η Ντομινίκ έγινε η νέα πηγή έμπνευσης για τον Ελυάρ. Η παρουσία της τον επανέφερε στην ποίηση και τη δημιουργία. Η συλλογή με τον τίτλο "Ο Φοίνικας" (Le Phénix, 1951),  που της αφιέρωσε είναι άκρως συμβολικός. Όπως ο Φοίνικας ξαναγεννιέται από τις στάχτες του, έτσι και ο Ελυάρ αναστήθηκε συναισθηματικά χάρη στον έρωτά της.

Στο διάσημο ποίημα «Η Ντομινίκ σήμερα είναι παρούσα» (Dominique aujourd'hui est présente), ο ποιητής υμνεί την ηρεμία, τη ζεστασιά και τη λύτρωση που του προσέφερε η νέα του σύντροφος.

Η ευτυχία τους κράτησε πολύ λίγο. Τον Νοέμβριο του 1952, μόλις ενάμιση χρόνο μετά τον γάμο τους, ο Πωλ Ελυάρ πέθανε ξαφνικά από ανακοπή καρδιάς σε ηλικία 56 ετών. Η Ντομινίκ δεν ξαναπαντρεύτηκε ποτέ. Αφοσιώθηκε πλήρως στη διατήρηση της μνήμης και του έργου του συζύγου της, επιμελήθηκε τις μεταθανάτιες εκδόσεις των ποιημάτων του (όπως η συλλογή Unbroken Poetry II) και έζησε μέχρι το 2000, κουβαλώντας πάντα το όνομα Ελυάρ.

Ο Έρωτας γίνεται Αντίσταση.

Αν και ξεκίνησε ως ποιητής του εσωτερικού κόσμου και του απόλυτου έρωτα (με κορυφαία έργα όπως η Πρωτεύουσα της οδύνης, 1926), τα ιστορικά γεγονότα τον ανάγκασαν να στρέψει το βλέμμα του προς τα έξω. Ο Ισπανικός Εμφύλιος και η άνοδος του ναζισμού τον απομάκρυναν από τις αφηρημένες αναζητήσεις των σουρεαλιστών.

Κατά τη διάρκεια του Β' Παγκοσμίου Πολέμου, ο Ελυάρ πέρασε στην παρανομία και οργανώθηκε στη Γαλλική Αντίσταση. Το 1942, έγραψε το εμβληματικό ποίημα "Liberté" (Ελευθερία). Οι στίχοι του τυπώθηκαν σε χιλιάδες φυλλάδια και ρίχτηκαν από αεροπλάνα της βρετανικής RAF πάνω από την κατεχόμενη Γαλλία, αποτελώντας τον πνευματικό φάρο ενός ολόκληρου λαού.

«Στα τετράδιά μου τα σχολικά

Στο θρανίο μου και στα δέντρα

Πάνω στην άμμο πάνω στο χιόνιΓ

ράφω το όνομά σου...[...]

Κι απ' τη δύναμη μιας λέξης

Ξαναρχίζω τη ζωή μου

Γεννήθηκα για να σε μάθω

Για να σε ονομάσω

Ελευθερία.»

Η πολιτική στράτευση.

Ήδη απο το 1926, ο Ελυάρ, μαζί με άλλους σουρεαλιστές όπως ο Λουί Αραγκόν και ο Αντρέ Μπρετόν, είχαν ενταχθεί στο Γαλλικό Κομμουνιστικό Κόμμα (PCF), πιστεύοντας ότι η κοινωνική επανάσταση πρέπει να συμβαδίζει με την καλλιτεχνική. Η αυστηρή κομματική πειθαρχία και η άρνηση του PCF να δεχτεί την ελευθερία του σουρεαλισμού οδήγησαν στην αποπομπή των περισσότερων σουρεαλιστών το 1933. Κατά τη διάρκεια του Β' Παγκοσμίου Πολέμου και της Ναζιστικής Κατοχής, ο Ελυάρ εντάχθηκε ξανά, κρυφά και παράνομα, στο Κομμουνιστικό Κόμμα. Έγινε ηγετική μορφή της παράνομης αντιστασιακής του τύπου, γράφοντας ποιήματα που εμψύχωναν τους κομμουνιστές αντάρτες (FTP).

Ο «Ποιητής της Ειρήνης» και το Διεθνές Κίνημα.

Μετά το τέλος του πολέμου, ο Ελυάρ μετατράπηκε σε έναν παγκόσμιο πολιτιστικό πρεσβευτή του κομμουνισμού. Ταξίδεψε σε όλο τον κόσμο (ΕΣΣΔ, Πολωνία, Τσεχοσλοβακία, Μεξικό, Αλβανία) συμμετέχοντας στα Παγκόσμια Συνέδρια για την Ειρήνη, τα οποία στηρίζονταν από το Παγκόσμιο Διεθνιστικό Κίνημα. Ο Ελυάρ μόλις έμαθε για τα γεγονότα των Δεκεμβριανών του "44 στην Αθήνα, εκφράζοντας την αλληλεγγύη του στον δοκιμαζόμενο ελληνικό λαό έγραψε:

«Λαέ βασιλιά, λαέ απελπισμένε,

δεν έχεις πια να χάσεις

παρά τη λευτεριά σου…» 

Το έργο του απέκτησε έντονο πολιτικό χαρακτήρα, υμνώντας την αδελφοσύνη των λαών, την ειρήνη και την κοινωνική δικαιοσύνη, γεγονός που τον έκανε εξαιρετικά δημοφιλή στην εργατική τάξη της Γαλλίας.

Η Βαθιά Σχέση με την Ελλάδα και τον ΔΣΕ (1949).

Μια απο τις πιο συγκλονιστικές στιγμές της πολιτικής του δράσης ήταν η επίσκεψή του στην Ελλάδα τον Μάιο του 1949, κατά τη διάρκεια του Ελληνικού Εμφυλίου Πολέμου. Ο Ελυάρ, ως μέλος διεθνούς αντιπροσωπείας διανοουμένων, επισκέφθηκε τις περιοχές που ήλεγχε ο Δημοκρατικός Στρατός Ελλάδας (ΔΣΕ) στον Γράμμο και το Βίτσι. Όταν ο Ελυάρ βρέθηκε στα χαρακώματα του Ελληνικού Εμφυλίου, συγκλονίστηκε από την αγριότητα του τοπίου και το θάρρος των ανθρώπων. Έγραψε το ποίημα "Όρος Γράμμος" (Le Mont Grammos):

«Ο Γράμμος είναι λίγο τραχύς

αλλά οι άνθρωποι τον γλυκαίνουν

Τους βάρβαρους σκοτώνουμε

μικραίνουμε τη νύχτα…

Πιο ανόητοι κι από την πυρίτιδα

οι εχθροί μας αγνοούν

Δεν ξέρουν τίποτα για τον άνθρωπο

ούτε για την εμβληματική του δύναμη.»

Φορώντας δίκοχο και στρατιωτικό χιτώνιο, περπάτησε στα χαρακώματα, μίλησε με τους αντάρτες και τις αντάρτισσες, και χρησιμοποίησε έναν τηλεβόα για να απευθυνθεί στους στρατιώτες του κυβερνητικού στρατού, καλώντας τους να καταθέσουν τα όπλα στο όνομα της ειρήνης. Εμπνευσμένος από τη θυσία των Ελλήνων κομμουνιστών, έγραψε το περίφημο ποίημα «Στον ελλαδικό ορίζοντα» (Sur l'horizon grec), όπου υμνεί το θάρρος των μαχητών:

"Πηγαίνουν προς τα βουνά της Ελλάδας.

Εκεί πέρα, τραγουδούν, εκεί πέρα πολεμούν!

Εκεί πέρα, νεαροί εργάτες

συμφιλιώνονται με τα κατσίκαρα.

Εκεί πέρα, ο ανάλαφρος χορός

βροντά, και ο κεραυνός τού κάνει αντίλαλο.

Η Ελευθερία είναι μες στις γραμμές τους

Και τα μάτια της ρίχνουν αστραπές.

Είναι εκεί για να ευλογήσει το αίμα τους.

Είναι εκεί για να κερδίσει τον πόλεμό της."

Η Κληρονομιά του.

Όπως είχε γράψει και ο ίδιος:

«Ποιητής δεν είναι ο εμπνευσμένος, αλλά εκείνος που εμπνέει».

Ο Ελυάρ κατάφερε να κάνει την ποίηση κτήμα των πολλών, χρησιμοποιώντας απλή, καθαρή αλλά βαθιά λυρική γλώσσα. Μέχρι και σήμερα, το έργο του παραμένει το απόλυτο σύμβολο της πνευματικής ελευθερίας.

Ελευθερία (Liberté)

(Μετάφραση: Οδυσσέας Ελύτης)

Στα τετράδιά μου τα σχολικά

Στο θρανίο μου και στα δέντρα

Πάνω στην άμμο πάνω στο χιόνι

Γράφω το όνομά σου

Σε κάθε σελίδα διαβασμένη

Σε κάθε σελίδα λευκή

Σε πέτρα σε αίμα σε στάχτη ή σε χαρτί

Γράφω το όνομά σου

Στις εικόνες τις επιχρυσωμένες

Στων πολεμιστών τα όπλα

Στο στέμμα των βασιλιάδων

Γράφω το όνομά σου

Στη ζούγκλα και στην έρημο

Στις φωλιές και στα σπαρτά

Στον αντίλαλο των παιδικών μου χρόνων

Γράφω το όνομά σου

Στα θαύματα της νύχτας

Στο άσπρο ψωμί των ημερών

Στις εποχές τις αρραβωνιασμένες

Γράφω το όνομά σου

Σε όλα μου τα κουρέλια τα γαλάζια

Στο βάλτο τον ξερικό απ' τον ήλιο

Στη λίμνη τη ζωντανή με το φεγγάρι

Γράφω το όνομά σου

Στα χωράφια στον ορίζοντα

Στα φτερά των πουλιών

Και στο μύλο των σκιών

Γράφω το όνομά σου

Σε κάθε ανάσα της αυγής

Στη θάλασσα στα πλοία

Στο βουνό το παραλογισμένο

Γράφω το όνομά σου

Στον αφρό των νεφών

Στον ιδρώτα της καταιγίδας

Στη βροχή την παχιά και την ανιαρή

Γράφω το όνομά σου

Στα σχήματα τα τρεμουλιαστά

Στα χρώματα των καμπανών

Στην αλήθεια την καθημερινή

Γράφω το όνομά σου

Στο μονοπάτι το ξύπνιο

Στο δρόμο τον απλωμένο

Στην πλατεία που ξεχειλάει

Γράφω το όνομά σου

Στο λυχνάρι που ανάβει

Στο λυχνάρι που σβήνει

Στα σπίτια μου τα μαζεμένα

Γράφω το όνομά σου

Στον καρπό τον κομμένο στα δυο

Του καθρέφτη και του δωματίου μου

Στο άδειο κρεβάτι μου που είναι μια φωλιά

Γράφω το όνομά σου

Στο σκυλί μου το λαίμαργο και το τρυφερό

Στ' αυτιά του τα στημένα

Στο πόδι του το αδέξιο

Γράφω το όνομά σου

Στο περβάζι της πόρτας μου

Στα γνώριμα αντικείμενα

Στο κύμα της φωτιάς της αγιασμένης

Γράφω το όνομά σου

Σε κάθε σάρκα που παραδίνεται

Στο μέτωπο των φίλων μου

Σε κάθε χέρι που απλώνεται

Γράφω το όνομά σου

Στη βιτρίνα των εκπλήξεων

Στα χείλη τα προσεκτικά

Πιο πάνω από τη στάχτη

Γράφω το όνομά σου

Στα καταφύγιά μου τα γκρεμισμένα

Στους φάρους μου τους σβησμένους

Στους τοίχους της ανίας μου

Γράφω το όνομά σου

Στην απουσία τη δίχως πόθο

Στη μοναξιά τη γυμνή

Στα σκαλιά του θανάτου

Γράφω το όνομά σου

Στην υγεία την ξανακερδισμένη

Στον κίνδυνο που πέρασε

Στην ελπίδα τη δίχως αναμνήσεις

Γράφω το όνομά σου

Κι απ' τη δύναμη μιας λέξης

Ξαναρχίζω τη ζωή μου

Γεννήθηκα για να σε μάθω

Για να σε ονομάσω

Ελευθερία.