Ο Τεντέν ως Καθρέφτης του 20ού Αιώνα: Αποικιοκρατία, Πόλεμος και Στερεότυπα.

Ο Τεντέν και ο Ερζέ: Από την Αποικιοκρατική Προπαγάνδα σε Παγκόσμιο Πολιτιστικό Φαινόμενο.

Στις 10 Ιανουαρίου 1929, ένας νεαρός Βέλγος ρεπόρτερ με ένα χαρακτηριστικό ξανθό τσουλούφι και ένα λευκό φοξ τεριέ έκανε την εμφάνισή του στο παιδικό ένθετο της εφημερίδας "Le Vingtième Siècle". Κανείς δεν φανταζόταν τότε ότι ο Τεντέν (Tintin) θα γινόταν ένας από τους πιο αναγνωρίσιμους ήρωες στην ιστορία των ευρωπαϊκών κόμικς (bande dessinée). Πίσω από τη δημιουργία του κρυβόταν ο Ζορζ Ρεμί (Georges Remi), παγκοσμίως γνωστός με το καλλιτεχνικό ψευδώνυμο Ερζέ (Hergé) -το οποίο προέκυψε από τα αντεστραμμένα αρχικά του (R.G.). Η πορεία των δύο αυτών ονομάτων είναι μια ιστορία θριάμβου, καλλιτεχνικής ιδιοφυΐας, αλλά και έντονης πολιτικής και κοινωνικής αμφισβήτησης.

Η Γέννηση και το Σύμπαν του Τεντέν.

Ο Τεντέν δεν ήταν ένας συνηθισμένος δημοσιογράφος. Σχεδόν ποτέ δεν τον είδαμε να γράφει ένα άρθρο. Αντίθετα, λειτουργούσε ως ένας ρομαντικός ντετέκτιβ, ένας υπερασπιστής του δικαίου που ταξίδευε σε κάθε γωνιά του πλανήτη -από τα βάθη της Νότιας Αμερικής μέχρι την Κίνα- ακόμα και στο Φεγγάρι, 15 χρόνια πριν την πραγματική προσεδάθιση του Απόλλων 11.

Γύρω από τον ήρωα, ο Ερζέ έχτισε ένα μοναδικό μωσαϊκό δευτερευόντων χαρακτήρων:

Μιλού: Ο πιστός, τετράποδος σύντροφός του, που συχνά λειτουργεί ως η φωνή της λογικής (ή του φόβου).

Καπετάνιος Χάντοκ: Ο θαλασσοδαρμένος, οργίλος και λάτρης του ουίσκι καπετάνιος, του οποίου οι ευρηματικές, μη προσβλητικές βρισιές («Αναθεματισμένοι εξωγήινοι!», «Κυκλοστόματα!») έγραψαν ιστορία.

Ντυπόν και Ντυπόν: Οι δύο πανομοιότυποι, απίστευτα αδέξιοι μυστικοί αστυνομικοί που αποτελούν την κύρια πηγή χιούμορ.

Καθηγητής Τουρνεσόλ: Ο ιδιοφυής αλλά εντελώς βαρήκοος και αφηρημένος επιστήμονας.

Η Σχολή της «Καθαρής Γραμμής» (Ligne Claire).

Ο Ερζέ δεν άλλαξε μόνο το περιεχόμενο των κόμικς, αλλά και τη μορφή τους. Θεωρείται ο πατέρας της τεχνικής της «Καθαρής Γραμμής» (Ligne Claire). Το στυλ αυτό χαρακτηρίζεται από:

Γραμμές ίσου πάχους (χωρίς σκιάσεις) για το περίγραμμα των χαρακτήρων.

Έντονα, καθαρά, ρεαλιστικά χρώματα.

Απίστευτη γεωμετρική ακρίβεια στα υπόβαθρα (κτίρια, αυτοκίνητα, τοπία), σε αντίθεση με τα πιο απλοποιημένα, καρτουνίστικα πρόσωπα των ηρώων.

Αυτή η αντίθεση επέτρεπε στον αναγνώστη να ταυτιστεί εύκολα με τον Τεντέν, ενώ ταυτόχρονα βυθιζόταν σε έναν απόλυτα ρεαλιστικό και πειστικό κόσμο.

Οι Σκοτεινές Σελίδες: Προπαγάνδα, Ρατσισμός και Κατοχή.

Η πορεία του Ερζέ και του Τεντέν δεν ήταν ανέφελη. Τα πρώτα έργα της σειράς κουβαλούν το βαρύ φορτίο των προκαταλήψεων της εποχής τους και έχουν δεχθεί σφοδρή κριτική.

1. Αντικομμουνιστική Προπαγάνδα.

Το πρώτο άλμπουμ, «Ο Τεντέν στη χώρα των Σοβιέτ» (1929), γράφτηκε κατά παραγγελία της συντηρητικής, καθολικής εφημερίδας όπου εργαζόταν ο Ερζέ. Το έργο ήταν ένα ξεκάθαρο προϊόν πολιτικής προπαγάνδας, παρουσιάζοντας μια ισοπεδωτική, τερατώδη και συχνά καρικατουρίστικη εικόνα της Σοβιετικής Ένωσης.

2. Αποικιοκρατία και Φυλετικά Στερεότυπα.

Το πιο αμφιλεγόμενο άλμπουμ στην ιστορία των κόμικς είναι αναμφίβολα «Ο Τεντέν στο Κογκό» (1931). Το έργο αντανακλούσε τον σκληρό βελγικό αποικιοκρατικό πατερναλισμό. Οι μαύροι κάτοικοι του Κογκό παρουσιάζονταν ως παιδιάστικοι, αμαθείς, τεμπέληδες και υποτακτικοί, που είχαν ανάγκη τον «λευκό αφέντη» για να διοικηθούν. Σε μια χαρακτηριστική σκηνή της αρχικής έκδοσης, ο Τεντέν μπαίνει σε μια σχολική αίθουσα και διδάσκει στους μαύρους μαθητές: «Αγαπητά μου παιδιά, σήμερα θα σας μιλήσω για την πατρίδα σας: το Βέλγιο!». Το άλμπουμ έχει βρεθεί στο στόχαστρο δικαστικών προσφυγών για ρατσισμό, ενώ σήμερα κυκλοφορεί σε πολλές χώρες με ειδικό προειδοποιητικό σημείωμα στο εξώφυλλο. Αντίστοιχες επικρίσεις για στερεοτυπική απεικόνιση δέχθηκε και το «Ο Τεντέν στην Αμερική» για τον τρόπο παρουσίασης των Αυτόχθονων Αμερικανών (Ινδιάνων).

3. Η "Σκιά" της Ναζιστικής Κατοχής.

Κατά τη διάρκεια του Β' Παγκοσμίου Πολέμου και της ναζιστικής κατοχής του Βελγίου, ο Ερζέ επέλεξε να συνεχίσει να εργάζεται στην εφημερίδα Le Soir, η οποία είχε τεθεί υπό τον έλεγχο των Ναζί. Αν και ο ίδιος απέφευγε στα κατοχικά του άλμπουμ (όπως Το Μυστηριώδες Άστρο) τα ανοιχτά πολιτικά μηνύματα, μετά την απελευθέρωση κατηγορήθηκε ως συνεργάτης των Γερμανών (collaborator). Συνελήφθη τέσσερις φορές, του απαγορεύτηκε προσωρινά η έκδοση έργων και στιγματίστηκε κοινωνικά, ενώ κυκλοφόρησαν μέχρι και σατιρικά σκίτσα που έδειχναν τον Τεντέν ντυμένο με ναζιστική στολή να χαιρετά ναζιστικά. Ο Ερζέ γλίτωσε τη βαριά καταδίκη χάρη στον Ρεϊμόν Λεμπλάν (Raymond Leblanc), έναν διακεκριμένο ήρωα της βελγικής Αντίστασης. Ο Λεμπλάν πίστευε ότι ο Ερζέ ήταν απλώς αφελής και όχι κακόβουλος, και ότι το ταλέντο του δεν έπρεπε να χαθεί. Χρησιμοποιώντας το κύρος του, ο Λεμπλάν εξασφάλισε ένα «πιστοποιητικό αγωγής» για τον Ερζέ και μαζί ίδρυσαν το 1946 το επίσημο, εβδομαδιαίο περιοδικό "Journal de Tintin", το οποίο επέτρεψε στον δημιουργό να επιστρέψει θριαμβευτικά στη δουλειά του.

4. Μισογυνισμός.

Οι κατηγορίες για μισογυνισμό και έλλειψη γυναικείων χαρακτήρων αποτελούν ένα ακόμη σημαντικό σημείο κριτικής για το έργο του Ερζέ. Στα 24 άλμπουμ του Τεντέν, ο κόσμος που παρουσιάζεται είναι σχεδόν απολύτως ανδροκρατούμενος. Στις χιλιάδες σελίδες των περιπετειών του Τεντέν, οι γυναίκες είναι ελάχιστες και εμφανίζονται σχεδόν πάντα ως δευτερεύοντες χαρακτήρες φόντου (π.χ. περαστικές στο δρόμο, νοσοκόμες ή σύζυγοι που τρομάζουν). Δεν υπάρχει καμία γυναίκα στην κεντρική ομάδα των ηρώων, ούτε καν ως μόνιμη βοηθός ή σύμμαχος στις αποστολές του ρεπόρτερ. Η μόνη γυναίκα με σταθερή παρουσία στη σειρά είναι η Μπιάνκα Κασταφιόρε (Bianca Castafiore), μια διάσημη Ιταλίδα ντίβα της όπερας. Ο τρόπος που τη σχεδίασε ο Ερζέ ενισχύει τις κατηγορίες για μισογυνισμό, καθώς συγκεντρώνει όλα τα αρνητικά στερεότυπα της εποχής για τις γυναίκες: εμφανίζεται ματαιόδοξη και εγωκεντρική, αφελής και ανυπόφορη. Νοιάζεται μόνο για τα κοσμήματά της και την εμφάνισή της. Η φωνή της είναι τόσο διαπεραστική που σπάει τζάμια, και κανένας από τους άνδρες ήρωες δεν αντέχει να την ακούει. Ξεχνάει συνεχώς τα ονόματα των άλλων (αποκαλεί τον καπετάνιο Χάντοκ με απίθανα ονόματα όπως "Μπάρτοκ" ή "Κάπτοκ") και αδυνατεί να αντιληφθεί τον κίνδυνο γύρω της. Όταν ο Ερζέ ερωτήθηκε αργότερα στη ζωή του για ποιο λόγο δεν υπήρχαν γυναίκες στα κόμικς του, απάντησε πως:  «Για μένα, η γυναίκα είναι ένα αντικείμενο σεβασμού. Δεν μου αρέσει να τη βλέπω να γελοιοποιείται, και επειδή οι χαρακτήρες μου είναι σχεδόν όλοι καρικατούρες, προτίμησα να μην βάζω γυναίκες». Παρά την εξήγηση αυτή, για τους σύγχρονους αναλυτές και αναγνώστες, ο κόσμος του Τεντέν παραμένει ένα ξεκάθαρο δείγμα της πατριαρχικής και ανδροκεντρικής κουλτούρας του 20ού αιώνα.

Η Καλλιτεχνική Ωριμότητα. 

Ο ίδιος ο Ερζέ παραδέχτηκε αργότερα τα λάθη των νεανικών του χρόνων, δηλώνοντας ότι στα πρώτα του βήματα ήταν «τραφείς με τις προκαταλήψεις της αστικής κοινωνίας» και ότι σχεδίαζε βασιζόμενος σε μύθους, χωρίς να έχει ταξιδέψει. Η μεγάλη στροφή έγινε το 1934 με το άλμπουμ «Ο Μπλε Λωτός». Γνωρίζοντας τον Κινέζο φοιτητή γλυπτικής Τσανγκ Τσονγκ-Ρεν (Chang Chong-ren), ο Ερζέ έκανε για πρώτη φορά βαθιά ιστορική και κοινωνική έρευνα. Το αποτέλεσμα ήταν ένα αριστούργημα που κατέρριπτε τα ευρωπαϊκά στερεότυπα για την Κίνα και καταδίκαζε ανοιχτά τον ιαπωνικό και δυτικό ιμπεριαλισμό. Από εκείνο το σημείο, ο Τεντέν μετατράπηκε σε έναν κοσμοπολίτη ανθρωπιστή. Στο «Κοσμήματα της Κασταφιόρε» υπερασπίστηκε τους κυνηγημένους Ρομά, ενώ στο «Ο Τεντέν στο Θιβέτ» δημιούργησε έναν ύμνο στην αγνή φιλία και την ανθρώπινη αλληλεγγύη, ξεπερνώντας τις δικές του ψυχολογικές κρίσεις.

Η Κληρονομιά.

Ο Ερζέ έφυγε από τη ζωή το 1983, αφήνοντας ημιτελές το τελευταίο του άλμπουμ "Ο Τεντέν και η Άλφα-Αρτ". Με δική του επιθυμία, κανένας άλλος καλλιτέχνης δεν επιτράπηκε να συνεχίσει τις ιστορίες του Τεντέν, κρατώντας το έργο του προστατευμένο στον χρόνο. Σήμερα, με περισσότερα από 250 εκατομμύρια αντίτυπα να έχουν πουληθεί παγκοσμίως και μεταφράσεις σε πάνω από 70 γλώσσες, ο Τεντέν παραμένει ένα διαχρονικό πολιτιστικό φαινόμενο. Παρά τις σκοτεινές και αμφιλεγόμενες στιγμές του ξεκινήματός του, το έργο του Ερζέ κατάφερε να εξελιχθεί, αποδεικνύοντας ότι η τέχνη μπορεί να ωριμάσει μαζί με τον δημιουργό της και να αποτελέσει έναν καθρέφτη των συγκλονιστικότερων αλλαγών του 20ού αιώνα.