Έλα να δεις.

 

Έλα να δεις: Η πιο συγκλονιστική κάθοδος στην κόλαση του πολέμου.

Υπάρχουν ταινίες που σε ψυχαγωγούν, ταινίες που σε συγκινούν και ταινίες που σε αλλάζουν για πάντα. Το «Έλα να δεις» (Come and See/ Idi i smotri), σε σκηνοθεσία του Σοβιετικού Έλεμ Κλίμοφ, ανήκει ξεκάθαρα στην τρίτη κατηγορία. Κυκλοφόρησε το 1985 και θεωρείται ευρέως ως μία από τις πιο συγκλονιστικές και σκληρές αντιπολεμικές ταινίες στην ιστορία του κινηματογράφου. Απογυμνωμένο από κάθε ίχνος χολιγουντιανού ηρωισμού ή εξιδανίκευσης, το αριστούργημα αυτό αποτυπώνει με απόλυτο ρεαλισμό τη φρίκη της ναζιστικής κατοχής στη Λευκορωσία το 1943, μέσα από τα μάτια ενός παιδιού.

📽 Η Πλοκή: Μια εφιαλτική «κάθοδος στην κόλαση»

Η ιστορία ακολουθεί τον Φλιόρα (τον οποίο υποδύεται συγκλονιστικά ο έφηβος τότε Αλεξέι Κραβτσένκο), ένα 14χρονο αγόρι από τη Λευκορωσία.

🎬 Η ψευδαίσθηση του ηρωισμού:

Η ταινία ξεκινά με τον Φλιόρα να σκάβει μανιωδώς στην άμμο ενός παλιού πεδίου μάχης. Στόχος του είναι να βρει ένα παρατημένο τουφέκι, το οποίο αποτελεί το «εισιτήριό» του για να γίνει δεκτός στους Σοβιετικούς παρτιζάνους. Παρά τους σπαρακτικούς θρήνους της μητέρας του, ο Φλιόρα φεύγει από το σπίτι γεμάτος παιδικό ενθουσιασμό και την αφέλεια ότι πάει να ζήσει μια ένδοξη περιπέτεια.

🎬 Η πρώτη απογοήτευση και ο τρόμος:

Φτάνοντας στο στρατόπεδο, ο διοικητής τον αφήνει πίσω ως εφεδρεία λόγω του νεαρού της ηλικίας του. Πληγωμένος, ο Φλιόρα απομονώνεται στο δάσος, όπου γνωρίζει την Γκλάσα, μια νεαρή νοσοκόμα. Η σύντομη στιγμή αθωότητάς τους διακόπτεται βίαια από έναν γερμανικό βομβαρδισμό. Ο Φλιόρα υφίσταται ακουστικό τραύμα (προσωρινή κώφωση) – ένας υπόκωφος ήχος που θα συνοδεύει τον θεατή σε όλη την υπόλοιπη ταινία, εμβαπτίζοντάς τον στο τραύμα του πρωταγωνιστή.

🎬 Η επιστροφή στο άδειο σπίτι:

Αναζητώντας καταφύγιο, ο Φλιόρα και η Γκλάσα επιστρέφουν στο χωριό του. Το σπίτι του είναι άδειο. Σε κατάσταση άρνησης, ο Φλιόρα πιστεύει ότι η οικογένειά του κρύβεται στους βάλτους. Καθώς τρέχουν να ξεφύγουν, η Γκλάσα γυρίζει το κεφάλι της και αντικρίζει μια φρικτή αλήθεια: μια στοίβα από τα γυμνά, ματωμένα πτώματα των συγχωριανών και της οικογένειας του αγοριού. Όταν τελικά διασχίζουν τον πνιγηρό βάλτο και βρίσκουν λίγους επιζώντες, ο Φλιόρα συνειδητοποιεί την αλήθεια και καταρρέει, νιώθοντας ότι η δική του επιμονή να καταταγεί έφερε τους Ναζί στην πόρτα τους.

🎬 Η σφαγή στο Περεχόντ:

Ψάχνοντας για τροφή, ο Φλιόρα καταλήγει στο χωριό Περεχόντ, το οποίο περικυκλώνεται από μια πάνοπλη μονάδα των Einsatzgruppen (γερμανικά τάγματα θανάτου). Σε μια από τις πιο εφιαλτικές σεκάνς του παγκόσμιου σινεμά, οι Ναζί κλειδώνουν όλους τους κατοίκους μέσα σε μια ξύλινη αποθήκη. Ο Φλιόρα καταφέρνει να βγει από ένα παράθυρο και αναγκάζεται να παρακολουθήσει το απόλυτο σαδιστικό όργιο: οι στρατιώτες καίνε ζωντανούς τους χωρικούς, ενώ η γερμανική μπάντα παίζει μουσική. Πριν αποχωρήσουν, φωτογραφίζουν τον Φλιόρα με ένα όπλο στον κρόταφο ως «ενθύμιο».

🎬 Το φινάλε και ο συμβολικός πυροβολισμός:

Μετά την εκδίκηση των παρτιζάνων, οι οποίοι επιστρέφουν και εκτελούν τους Γερμανούς αιχμαλώτους, ο Φλιόρα – που πλέον έχει το πρόσωπο ενός γερασμένου ανθρώπου γεμάτο βαθιές ρυτίδες – αντικρίζει ένα πορτρέτο του Χίτλερ στις λάσπες.

Αρχίζει να το πυροβολεί μανιωδώς. Με κάθε πυροβολισμό, η ταινία προβάλλει αρχειακό υλικό σε αντίστροφη σειρά: τα εγκλήματα των Ναζί, την άνοδο του φασισμού, μέχρι που στην οθόνη εμφανίζεται μια φωτογραφία του Χίτλερ όταν ήταν μωρό. Εκεί ο Φλιόρα σταματά. Αρνείται να «σκοτώσει» ένα ανυπεράσπιστο βρέφος, αποδεικνύοντας ότι δεν έχασε εντελώς την ανθρωπιά του. Παίρνει το όπλο του και ακολουθεί το τάγμα στο χιονισμένο δάσος, έτοιμος πια για τον πραγματικό πόλεμο.

📽 Ένας ακραίος, ιστορικός ρεαλισμός.

Η δύναμη του «Έλα να δεις» δεν κρύβεται μόνο στο σενάριό του, αλλά και στον τρόπο που δημιουργήθηκε:

•Αληθινές Μαρτυρίες: Το σενάριο συνέγραψε ο Κλίμοφ μαζί με τον Άλες Αντάμοβιτς, βασισμένο στο βιβλίο Χατίν και σε πραγματικές καταθέσεις επιζώντων από τις ναζιστικές θηριωδίες στη Λευκορωσία.

•Σοβιετική Λογοκρισία: Οι κρατικές αρχές μπλόκαραν το σενάριο για σχεδόν οκτώ χρόνια, θεωρώντας το υπερβολικά σκληρό και νατουραλιστικό, πριν επιτρέψουν τελικά τη δημιουργία του.

•Αληθινά Πυρομαχικά: Για να αποδοθεί η απόλυτη αυθεντικότητα του τρόμου, στα γυρίσματα χρησιμοποιήθηκαν ζωντανά πυρομαχικά και αληθινές σφαίρες που περνούσαν σε απόσταση αναπνοής από το κεφάλι του νεαρού πρωταγωνιστή.

📽 Η Κληρονομιά της Ταινίας.

Σήμερα, το "Έλα να δεις" αποτελεί μνημείο του παγκόσμιου κινηματογράφου, με διθυραμβικές κριτικές παγκοσμίως. Είναι μια ταινία δύσκολη, που απαιτεί γερά στομάχια, αλλά παραμένει ένα απαραίτητο αντιπολεμικό μανιφέστο. Μας υπενθυμίζει με τον πιο σκληρό τρόπο πώς ο πόλεμος δεν έχει καμία δόξα, παρά μόνο την ικανότητα να ισοπεδώνει την ανθρώπινη ψυχή και να κλέβει βίαια την αθωότητα.

Το «Έλα να δεις» δεν είναι απλώς μια ταινία για τον πόλεμο· είναι μια καταγγελία του πολιτισμού που έμαθε να κατασκευάζει πολιτισμένους δολοφόνους και να βαφτίζει τη θηριωδία καθήκον, την υπακοή αρετή και την εξόντωση ιδεολογία. Ο Φλιόρα δεν μεγαλώνει· γερνάει απότομα, σαν να πέρασε ολόκληρη η Ιστορία από πάνω του με τις αρβύλες της. Και όταν στρέφει το όπλο στον Χίτλερ-βρέφος, η κάννη σταματά εκεί όπου θα έπρεπε να αρχίζει η σκέψη: μήπως το τέρας δεν γεννιέται τέρας, αλλά το κατασκευάζουν οι κοινωνίες, οι μηχανισμοί εξουσίας και οι άνθρωποι που παραδίδουν τη συνείδησή τους στην πειθαρχία; Το τρομακτικό δεν είναι ότι ο Φλιόρα δεν πυροβολεί το βρέφος. Είναι ότι εκατομμύρια άνθρωποι, κάποτε, πυροβόλησαν χωρίς να διστάσουν. Κι έτσι, το πραγματικό ερώτημα της ταινίας δεν αφορά μόνο το παρελθόν: όταν η Ιστορία ξαναφορτώνει τα όπλα της, ποιος θα έχει το θάρρος να μην πυροβολήσει;

Το Παιχνίδι: Όταν ο πλούσιος ανακαλύπτει πως είναι θνητός.

 

Υπάρχουν άνθρωποι που πιστεύουν ότι μπορούν να αγοράσουν τα πάντα. Σπίτια, αυτοκίνητα, έργα τέχνης, ανθρώπους που θα τους χαμογελούν όταν πρέπει και υπαλλήλους που θα εκτελούν τις εντολές τους χωρίς περιττές ερωτήσεις. Έχουν τραπεζικούς λογαριασμούς, επενδύσεις, ασφάλειες και σχέδια για το μέλλον. Αυτό που δεν έχουν είναι η βεβαιότητα ότι, όταν κλείσουν την πόρτα πίσω τους, ο κόσμος θα εξακολουθήσει να υπακούει στους κανόνες τους.

Εκεί ακριβώς αρχίζει το "The Game" του Ντέιβιντ Φίντσερ, η ταινία του 1997 με πρωταγωνιστές τον Μάικλ Ντάγκλας και τον Σον Πεν. Ένα ψυχολογικό θρίλερ που ξεκινά σαν παιχνίδι για πλούσιους και καταλήγει σε μια ανελέητη εξέταση της ανθρώπινης ψευδαίσθησης ότι έχουμε τον έλεγχο της ζωής μας.

Ο Νίκολας βαν Όρτον, που υποδύεται ο Μάικλ Ντάγκλας, ένας εύπορος επενδυτικός τραπεζίτης στο Σαν Φρανσίσκο, διαθέτει σχεδόν τα πάντα. Μένει σε ένα επιβλητικό σπίτι, διαχειρίζεται τεράστια ποσά και κινείται μέσα σε έναν κόσμο όπου κάθε πρόβλημα μοιάζει να έχει την τιμή του. Η ζωή του είναι τακτοποιημένη σαν ισολογισμός: έσοδα, έξοδα, υποχρεώσεις, αποδόσεις. Μόνο που στον ισολογισμό αυτόν υπάρχει ένα έλλειμμα που δεν διορθώνεται με χρήματα. Η συναισθηματική του ζωή είναι μια έρημος.

Ο θάνατος του πατέρα του, ο οποίος αυτοκτόνησε πέφτοντας από ένα κτίριο στην ηλικία των 48 ετών, έχει αφήσει μέσα του ένα τραύμα που δεν θεραπεύτηκε ποτέ. Και τώρα ο Νίκολας πλησιάζει στην ίδια ηλικία. Τα γενέθλιά του δεν είναι απλώς μια επέτειος. Είναι μια συνάντηση με τον φόβο ότι η ζωή μπορεί να επαναλάβει την ιστορία, χωρίς να ζητήσει την άδειά του.

Ο αδελφός του, ο Κόνραντ, τον οποίο υποδύεται ο Σον Πεν, με αφορμή τα γενέθλιά του, του προσφέρει ένα ασυνήθιστο δώρο: τη δυνατότητα συμμετοχής σε ένα παιχνίδι της εταιρείας Consumer Recreation Services, της μυστηριώδους CRS. Πρόκειται για μια εμπειρία σχεδιασμένη αποκλειστικά για εκείνον. Ο Νίκολας υποβάλλεται σε εξετάσεις, συμπληρώνει ερωτηματολόγια και περνά από διαδικασίες αξιολόγησης. Τελικά, πληροφορείται ότι η αίτησή του απορρίφθηκε.

Μόνο που το παιχνίδι έχει ήδη αρχίσει.

Και το πρώτο μάθημα είναι πως κανείς δεν χρειάζεται να σου ανακοινώσει ότι έχασες τον έλεγχο. Αρκεί να αρχίσει να τον αφαιρεί.

Μια κούκλα κλόουν εμφανίζεται στην αυλή του. Παράξενα μηνύματα εισβάλλουν στην καθημερινότητά του. Ένα τηλεοπτικό πρόσωπο μοιάζει να απευθύνεται προσωπικά σε εκείνον. Μια σερβιτόρα, η Κριστίν, γίνεται μέρος μιας αλυσίδας γεγονότων που δεν μπορεί να εξηγήσει. Οι τραπεζικοί του λογαριασμοί αδειάζουν, οι θεσμοί που θεωρούσε αξιόπιστους αποδεικνύονται ανίκανοι να τον προστατεύσουν και η εμπιστοσύνη του προς τους άλλους μετατρέπεται σε καχυποψία.

Η πραγματικότητα αρχίζει να μοιάζει με κακόγουστη φάρσα. Μόνο που ο άνθρωπος που βρίσκεται στο επίκεντρό της δεν γνωρίζει αν πρέπει να γελάσει ή να τρέξει να σωθεί.

Ο Φίντσερ στήνει έναν λαβύρινθο όπου κάθε έξοδος μπορεί να είναι μια ακόμη είσοδος στην παγίδα. Η ψυχρή φωτογραφία, οι σκιές, οι άδειοι χώροι και η σταδιακή επιτάχυνση του ρυθμού δεν αποτελούν απλώς αισθητικές επιλογές. Είναι η οπτική μορφή μιας συνείδησης που χάνει τα σημεία αναφοράς της. Ο θεατής δεν παρακολουθεί απλώς την παράνοια του Νίκολας. Αναγκάζεται να συμμετάσχει σ' αυτήν.

Και εδώ βρίσκεται η εξυπνάδα της ταινίας: το θύμα δεν είναι ένας φτωχός που παλεύει με τις συμφορές του. Είναι ένας άνθρωπος που έχει μάθει να αγοράζει λύσεις και ανακαλύπτει ότι υπάρχουν προβλήματα τα οποία δεν αναγνωρίζουν το χρήμα ως νόμισμα.

Ο Νίκολας έχει συνηθίσει να αξιολογεί τους ανθρώπους με όρους χρησιμότητας, αξιοπιστίας και απόδοσης. Η CRS, όμως, τον μετατρέπει σε αντικείμενο μιας διαδικασίας της οποίας αγνοεί τους όρους. Εκείνος που είχε συνηθίσει να αποφασίζει για τις κινήσεις των άλλων δεν μπορεί πλέον να αποφασίσει ούτε για την επόμενη δική του κίνηση.

Η αντιστροφή είναι σχεδόν ταξική. Ο άνθρωπος που συνήθως βρίσκεται στην πλευρά εκείνων που ελέγχουν τους όρους του παιχνιδιού αναγκάζεται να ζήσει στη θέση εκείνων που υφίστανται τις αποφάσεις των άλλων. Χάνει την πρόσβαση στα χρήματά του, την ασφάλεια του σπιτιού του, την αξιοπιστία των θεσμών και, κυρίως, την πεποίθηση ότι η κοινωνική του θέση τον καθιστά άτρωτο.

Βέβαια, η ταινία δεν προτείνει μια κοινωνική επανάσταση. Δεν καταργεί τις τράπεζες, δεν αναδιανέμει τον πλούτο, δεν αναρωτιέται ποιος πληρώνει το τίμημα όταν οι ισχυροί παίζουν με τις ζωές των άλλων. Αντίθετα, προσφέρει στον ήρωά της μια ακριβή, εξατομικευμένη εμπειρία αυτογνωσίας. Ο πλούσιος δεν χρειάζεται να αλλάξει τον κόσμο. Χρειάζεται να αλλάξει ο ίδιος.

Είναι μια ενδιαφέρουσα αντίφαση: η αποξένωση παρουσιάζεται ως προσωπικό πρόβλημα, ενώ ο κόσμος που τη γεννά παραμένει σχεδόν ανέγγιχτος. Η θεραπεία αγοράζεται από εκείνον που μπορεί να την πληρώσει. Για τους υπόλοιπους, η ανασφάλεια δεν είναι ένα οργανωμένο παιχνίδι με ημερομηνία λήξης. Είναι η καθημερινότητα.

Κι όμως, η ψυχολογική δύναμη του "The Game" βρίσκεται αλλού. Στον τρόπο με τον οποίο αναδεικνύει τον φόβο ως τον πιο αποτελεσματικό μηχανισμό απογύμνωσης του ανθρώπου. Δεν χρειάζεται να του αφαιρέσεις πραγματικά τα πάντα. Αρκεί να τον πείσεις ότι μπορεί να τα χάσει.

Ο Νίκολας αρχίζει να αμφιβάλλει για όλους, ακόμη και για τον ίδιο του τον εαυτό. Η λογική του, που λειτουργούσε άψογα στις χρηματοοικονομικές συναλλαγές, αδυνατεί να ερμηνεύσει μια πραγματικότητα όπου τα δεδομένα είναι ασταθή και κάθε εξήγηση μπορεί να αποδειχθεί ψέμα. Όσο περισσότερο προσπαθεί να ανακτήσει τον έλεγχο, τόσο περισσότερο βυθίζεται στο χάος.

Κάποια στιγμή, η απειλή γίνεται σχεδόν κυριολεκτική. Ο Νίκολας βρίσκεται ναρκωμένος και θαμμένος ζωντανός σε ένα νεκροταφείο στο Μεξικό. Η οικονομική του παντοδυναμία έχει καταντήσει άχρηστη. Δεν υπάρχει τραπεζικός λογαριασμός που να ανοίγει τον τάφο, ούτε κοινωνικό αξίωμα που να εξασφαλίζει οξυγόνο. Υπάρχει μόνο ένα σώμα που θέλει να ζήσει.

Κι αυτό είναι ίσως το πιο σκληρό σημείο της ταινίας: ο άνθρωπος που είχε μετατρέψει τη ζωή σε διαχείριση περιουσίας ανακαλύπτει ότι η επιβίωση προηγείται κάθε λογιστικής.

Η επιστροφή του στο Σαν Φρανσίσκο δεν σημαίνει λύτρωση. Είναι η αρχή μιας τελικής αναμέτρησης. Διψασμένος για εκδίκηση, εισβάλλει στα γραφεία της CRS και καταλήγει σε μια ταράτσα. Όταν μια πόρτα ανοίγει ξαφνικά, πυροβολεί και σκοτώνει, όπως πιστεύει, τον αδελφό του. Ο Κόνραντ κρατούσε σαμπάνια, όχι όπλο. Ο Νίκολας, συντετριμμένος από την πεποίθηση ότι έχει γίνει δολοφόνος, πηδά στο κενό.

Και τότε έρχεται η μεγάλη ανατροπή.

Προσγειώνεται σε ένα προστατευτικό αερόστρωμα, μέσα σε μια αίθουσα γεμάτη φίλους, συνεργάτες και ανθρώπους που συμμετείχαν στην οργάνωση της δοκιμασίας. Ο Κόνραντ είναι ζωντανός. Ο θάνατος ήταν σκηνοθετημένος, όπως και η πτώση. Η CRS είχε σχεδιάσει μια ακραία εμπειρία με στόχο να ανατρέψει την ψυχική ισορροπία του Νίκολας και να τον αναγκάσει να επανεκτιμήσει τη ζωή του.

Η ταινία μάς ζητά να δεχτούμε ότι ο ήρωας μπορεί τώρα να αρχίσει από την αρχή. Ότι, αφού βρέθηκε στο χείλος του θανάτου, θα μπορέσει να ξαναβρεί τη χαρά, την εμπιστοσύνη και την ανθρώπινη επαφή. Ότι η εμπειρία του τρόμου μπορεί να λειτουργήσει σαν μια δεύτερη γέννηση.

Εδώ, ωστόσο, γεννιέται και το πιο άβολο ερώτημα: μπορεί η ψυχή να θεραπευτεί με μια οργανωμένη επίθεση εναντίον της; Και ποιος έχει το δικαίωμα να αποφασίζει πόσος φόβος χρειάζεται ένας άνθρωπος για να ξαναβρεί τον εαυτό του;

Η CRS διαθέτει χρήματα, τεχνικά μέσα, ανθρώπους και πληροφορίες. Μπορεί να κατασκευάσει μια ολόκληρη πραγματικότητα γύρω από έναν ανυποψίαστο άνθρωπο. Η πρόθεσή της μπορεί να είναι αγαθή, αλλά η μέθοδός της βασίζεται στην εξαπάτηση, στην παραβίαση της συναίνεσης και στον πλήρη έλεγχο των συνθηκών. Η θεραπεία, εδώ, μοιάζει επικίνδυνα με εξουσία.

Και η εξουσία, ακόμη κι όταν δηλώνει ότι γνωρίζει το καλό σου, δεν παύει να είναι εξουσία.

Το "The Game" δεν είναι, επομένως, απλώς μια ταινία για έναν πλούσιο που μαθαίνει να εκτιμά τη ζωή. Είναι μια ταινία για τα όρια της βεβαιότητας, για την ευθραυστότητα της ταυτότητας και για την ανάγκη να αισθανόμαστε ότι ο κόσμος υπακούει σε μια λογική που μπορούμε να κατανοήσουμε. Ο Φίντσερ μάς θυμίζει ότι η πραγματικότητα δεν είναι πάντοτε τόσο σταθερή όσο φαίνεται και ότι η ασφάλεια συχνά στηρίζεται σε συμφωνίες που δεν γνωρίζουμε πως έχουμε αποδεχτεί.

Ίσως, τελικά, το μεγαλύτερο πρόβλημα του Νίκολας να μην ήταν τα χρήματα, αλλά η ιδέα ότι μπορούσε να ζήσει χωρίς να κινδυνεύει. Ότι θα μπορούσε να απομονωθεί από τον κόσμο, να περιορίσει τις σχέσεις του, να ελέγξει τις συγκινήσεις του και να μετατρέψει την ύπαρξη σε μια καλά οργανωμένη επιχείρηση.

Η ζωή, όμως, δεν είναι επένδυση με εγγυημένη απόδοση. Δεν προσφέρει συμβόλαιο προστασίας από τον θάνατο, την απώλεια, την αποτυχία ή τον έρωτα. Και όποιος προσπαθεί να εξαλείψει κάθε απρόβλεπτο ενδεχόμενο, καταλήγει συχνά να εξαλείφει και ό,τι κάνει τη ζωή άξια να βιωθεί.

Υπάρχει, παρ' όλα αυτά, μια λεπτομέρεια που δεν πρέπει να μας διαφύγει. Ο Νίκολας μπορεί να ξαναβρεί τη διάθεση να ζήσει, αλλά η ταινία δεν αποδεικνύει ότι όλοι οι άνθρωποι χρειάζονται ένα σοκ για να αλλάξουν. Ούτε ότι ο πόνος είναι απαραίτητος για την αυτογνωσία. Μερικές φορές, η ωριμότητα αρχίζει όταν κάποιος ακούει εγκαίρως, πριν χρειαστεί να χάσει τα πάντα.

Και τώρα η τελευταία ειρωνεία.

Ο Νίκολας νόμιζε ότι το παιχνίδι ήταν μια εξαίρεση στη ζωή του. Δεν είχε καταλάβει ότι το παιχνίδι ήταν η ίδια η ζωή, μόνο που οι περισσότεροι δεν έχουν έναν Σον Πεν να τους οργανώσει μια θεαματική πτώση με προστατευτικό αερόστρωμα από κάτω.

Οι περισσότεροι πέφτουν χωρίς πρόβα. Και, όταν χτυπήσουν, δεν τους περιμένουν φίλοι με σαμπάνιες, αλλά λογαριασμοί, νοσοκομεία, ανεργία και μια κοινωνία που τους εξηγεί ότι όφειλαν να είχαν ασφαλιστεί καλύτερα.

Το πραγματικό προνόμιο δεν είναι να μπορείς να πέσεις από έναν ουρανοξύστη και να σωθείς. Είναι να έχεις φροντίσει ώστε οι άλλοι να μην πέφτουν για να διατηρείς εσύ την άνεσή σου.

Γιατί, στο τέλος, το πιο ακριβό παιχνίδι δεν είναι εκείνο που σου οργανώνουν για να ανακαλύψεις ξανά τη ζωή.

Είναι εκείνο που παίζεται καθημερινά γύρω σου, χωρίς να αναγράφονται οι κανόνες, χωρίς να αποκαλύπτονται οι διοργανωτές και χωρίς να σου εγγυάται κανείς ότι θα υπάρχει αερόστρωμα όταν έρθει η σειρά σου.

Λαμπερές Μέρες.

 

Splendor: Η cult ρομαντική κομεντί των ’90s που αποθεώνει το ερωτικό τρίγωνο.

Όταν ακούμε το όνομα του Gregg Araki, το μυαλό μας πηγαίνει αυτόματα σε σκοτεινές, προκλητικές και ενίοτε βίαιες ταινίες που καθόρισαν το ανεξάρτητο σινεμά των ’90s (όπως τα "The Doom Generation" και "Nowhere"). Το 1999, ωστόσο, ο ανατρεπτικός σκηνοθέτης έκανε μια τεράστια στροφή στην καριέρα του. Με το "Splendor", παρέδωσε μια φωτεινή, πολύχρωμη και απρόσμενα αισιόδοξη αισθηματική κωμωδία, η οποία έμελλε να γίνει μια από τις πιο ιδιαίτερες cult ταινίες της εποχής της. Αν και στην Ελλάδα δεν προβλήθηκε ποτέ στις μεγάλες οθόνες, το "Splendor" παραμένει μέχρι σήμερα ένα κρυμμένο διαμάντι. Η λέξη "Splendor" έχει βαθιές ρίζες που ξεκινούν από την αρχαία ινδοευρωπαϊκή γλώσσα και τη ρίζα (s)plend- (λάμπω, φέγγω). Μέσω αυτής, πέρασε στα λατινικά ως ρήμα splendere (είμαι λαμπερός, ακτινοβολώ) και στη συνέχεια ως ουσιαστικό splendor, σημαίνοντας τη φωτεινότητα, τη λάμψη και το κάλλος. Κατά τον 15ο αιώνα, υιοθετήθηκε από τα γαλλικά (esplendor) και τελικά εισήλθε στα αγγλικά για να δηλώσει τη μεγαλοπρέπεια, την αίγλη και την εκθαμβωτική ομορφιά. Στην ταινία, ο τίτλος χρησιμοποιείται μεταφορικά για τη «λαμπερή» και ιδανική ζωή που προσπαθούν να χτίσουν οι ήρωες, μακριά από τους κοινωνικούς κανόνες.

Το "Splendor" ξεκινά με μια σχεδόν αιρετική ιδέα για ρομαντική κομεντί: τι συμβαίνει όταν μια γυναίκα ερωτεύεται δύο άντρες και αρνείται να μετατρέψει τον έρωτά της σε διαγωνισμό αποκλειστικότητας;

📽 Η υπόθεση: όταν το ερωτικό τρίγωνο γίνεται «οικογένεια».

Η ιστορία διαδραματίζεται στο Λος Άντζελες και ακολουθεί τη Veronica (Kathleen Robertson), μια 22χρονη κοπέλα που βλέπει την ερωτική της ζωή να περιπλέκεται με τον πιο αναπάντεχο τρόπο. Μέσα στην ίδια νύχτα, γνωρίζει και ερωτεύεται δύο εντελώς διαφορετικούς άντρες: Τον Abel (Johnathon Schaech), έναν ευαίσθητο, ρομαντικό και διανοούμενο συγγραφέα, και τον Zed (Matt Keeslar), έναν απίστευτα ελκυστικό, αυθόρμητο και «φευγάτο» ντράμερ σε punk συγκρότημα. Ο Abel εκπροσωπεί την ευαισθησία, τη σκέψη και τον ρομαντισμό. Ο Zed ενσαρκώνει το ένστικτο, τη σωματική έλξη και την απρόβλεπτη ενέργεια. Ο ένας δεν ακυρώνει τον άλλον. Και αυτό είναι το πρώτο σκάνδαλο της ιστορίας: η καρδιά δεν λειτουργεί πάντοτε με τη λογική της ιδιοκτησίας.

Αδυνατώντας να επιλέξει ανάμεσα στους δύο, η Veronica παίρνει μια τολμηρή απόφαση: τους προτείνει να συγκατοικήσουν και οι τρεις μαζί. Παρά τις αρχικές αμηχανίες και τις σκηνές ζήλιας, το πείραμα πετυχαίνει. Οι δύο άντρες αναπτύσσουν μια δυνατή φιλία και οι τρεις τους δημιουργούν μια ευτυχισμένη, εναλλακτική οικογένεια, όπου ο καθένας συμπληρώνει τον άλλον. Η ταινία δεν αντιμετωπίζει το ερωτικό τρίγωνο ως μια προσωρινή εκτροπή που πρέπει να διορθωθεί, ούτε ως ένα παιχνίδι στο οποίο κάποιος υποχρεωτικά θα χάσει. Αντίθετα, δοκιμάζει την ιδέα ότι η αγάπη δεν είναι αναγκαστικά μια πίτα που, όσο περισσότερα κομμάτια μοιράζεις, τόσο λιγότερο μένει για τον καθένα. Κι εκεί που περιμένεις να εμφανιστεί η ζήλια ως ο φυσικός τιμωρός κάθε απόκλισης, οι τρεις ήρωες ανακαλύπτουν κάτι απλούστερο και δυσκολότερο: ότι η συνύπαρξη απαιτεί ειλικρίνεια, συμφωνίες και την αποδοχή πως ο άλλος δεν είναι ιδιοκτησία σου.

📽 Η ανατροπή και το ανατρεπτικό φινάλε.

Η απόλυτη ισορροπία ανατρέπεται όταν η Veronica ανακαλύπτει ότι είναι έγκυος, χωρίς να ξέρει ποιος από τους δύο είναι ο πατέρας. Παρόλο που ο Abel και ο Zed δηλώνουν έτοιμοι να μεγαλώσουν το παιδί μαζί, η Veronica πανικοβάλλεται κάτω από το βάρος των κοινωνικών συμβάσεων.

Σε αυτή τη στιγμή κρίσης, μπαίνει στη ζωή της ο Ernest (Eric Mabius), ένας πλούσιος και επιτυχημένος σκηνοθέτης που της προσφέρει μια «φυσιολογική» ζωή με οικονομική ασφάλεια. Η Veronica αποφασίζει να αφήσει τους δύο αγαπημένους της και να παντρευτεί τον Ernest.

Όμως, η καρδιά δεν υπακούει σε κανόνες. Την ημέρα του γάμου, ο Abel και ο Zed κάνουν μια θεαματική εισβολή στην εκκλησία, εξομολογούμενοι ότι δεν μπορούν να ζήσουν ούτε χωρίς εκείνη, αλλά ούτε και ο ένας χωρίς τον άλλον. Η Veronica εγκαταλείπει τον Ernest στα σκαλιά της εκκλησίας. Η ταινία κλείνει μερικά χρόνια μετά, δείχνοντας την πολυερωτική τριάδα να μεγαλώνει ευτυχισμένη το παιδί της, μακριά από τα στερεότυπα.

📽 Κριτικές και αποδοχή: ένα φιλμ μπροστά από την εποχή του.

Όταν το Splendor έκανε πρεμιέρα στο Φεστιβάλ του Sundance το 1999, οι κριτικές ήταν μικτές. Οι παραδοσιακοί κριτικοί κατηγόρησαν την ταινία για έλλειψη σεναριακού βάθους, ενώ οι σκληροπυρηνικοί fans του Araki απογοητεύτηκαν που ο σκηνοθέτης άφησε το σκοτεινό του στυλ για χάρη μιας rom-com.

Με το πέρασμα των χρόνων, ωστόσο, η ταινία επανεκτιμήθηκε. Σήμερα θεωρείται πρωτοποριακή, καθώς ήταν από τις πρώτες ταινίες του mainstream/ indie κινηματογράφου που παρουσίασε την πολυερωτικότητα (polyamory) με τόσο θετικό, ανάλαφρο και καθόλου επικριτικό τρόπο.

Η ταινία είναι γεμάτη με έντονα, φωτεινά χρώματα, προσεγμένα 90s κοστούμια και μια ατμόσφαιρα που θυμίζει ζωντανό κόμικ. Όπως σε κάθε ταινία του Araki, η μουσική είναι ξεχωριστός χαρακτήρας. Από dream pop μέχρι indie rock, το soundtrack (με μπάντες όπως οι Blur και Suede) «ντύνει» τέλεια την εποχή. Η Kathleen Robertson κλέβει την παράσταση με τη ζωντάνια της, ενώ οι Schaech και Keeslar δημιουργούν ένα από τα πιο γοητευτικά δίδυμα της δεκαετίας.

Το Splendor μπορεί να μην έγινε η εισπρακτική επιτυχία του 1999, αλλά παραμένει μια γλυκιά, επαναστατική και άκρως ψυχαγωγική ταινία για το τι σημαίνει αγάπη έξω από τα συνηθισμένα πλαίσια. Πίσω από την ανάλαφρη διάθεση, όμως, κρύβεται μια ερώτηση που ξεπερνά τα όρια της ερωτικής κωμωδίας: αγαπάμε έναν άνθρωπο γι’ αυτό που είναι ή γι’ αυτό που απαιτούμε να είναι για εμάς;

Η κοινωνία έχει έτοιμη την απάντηση. Ένας άντρας, μία γυναίκα, ένας γάμος, ένα σπίτι, μια οικογένεια. Όλα τακτοποιημένα, σαν έπιπλα σε κατάλογο. Οτιδήποτε περισσεύει από το σχέδιο θεωρείται πρόβλημα που χρειάζεται επίλυση. Μόνο που η ζωή δεν είναι κατάλογος επίπλων. Και ο έρωτας δεν είναι συμβόλαιο ιδιοκτησίας.

Το πραγματικά ανατρεπτικό στοιχείο του Splendor δεν είναι ότι προτείνει μια διαφορετική ερωτική διάταξη. Είναι ότι τολμά να φανταστεί μια ευτυχία η οποία δεν ζητά την έγκριση της κοινωνικής πλειοψηφίας.

Γιατί, τελικά, το αντίθετο της συμβατικότητας δεν είναι υποχρεωτικά η ελευθερία, όπως και το αντίθετο της μονογαμίας δεν είναι αυτομάτως η απελευθέρωση. Καμία μορφή σχέσης δεν γίνεται ανθρώπινη μόνο και μόνο επειδή είναι παραδοσιακή ή αντισυμβατική. Το κριτήριο βρίσκεται αλλού: στην ελευθερία, στη συναίνεση, στην ευθύνη και στον σεβασμό των ανθρώπων που συμμετέχουν σε αυτήν.

Και ίσως εκεί βρίσκεται η διαχρονικότητα αυτής της παράξενης, πολύχρωμης, λαμπερής ταινίας: όχι στην ιδέα ότι ο έρωτας χρειάζεται περισσότερους ανθρώπους, αλλά στην αμφισβήτηση της απαίτησης να αγαπάμε όλοι με τον ίδιο τρόπο. Ο έρωτας δεν έχει ανάγκη από περισσότερους κανόνες. Έχει ανάγκη από λιγότερους ιδιοκτήτες.

Η καφετζού και οι μικρές απάτες του έρωτα.

Η Καφετζού και η τέχνη να διαβάζεις τους ανθρώπους.

📽 Η "Καφετζού" του Αλέκου Σακελλάριου, με τη μοναδική Γεωργία Βασιλειάδου, δεν είναι απλώς μια παλιά ελληνική κωμωδία. Είναι ένα μικρό μάθημα για την ανθρώπινη ανάγκη να πιστεύει πως κάποιος γνωρίζει όσα η ίδια η ζωή αρνείται να της αποκαλύψει.

🎬Η κυρά-Καλλιόπη, μια γυναίκα της καθημερινότητας, ανακαλύπτει πως το φλιτζάνι του ελληνικού καφέ μπορεί να γίνει κάτι περισσότερο από ένα κατακάθι που περισσεύει στον πάτο του. Μπορεί να γίνει θέατρο, εξομολόγηση, παρηγοριά και, κυρίως, ένα παράθυρο μέσα από το οποίο οι άνθρωποι προσπαθούν να κρυφοκοιτάξουν το μέλλον τους. Με λίγη φαντασία, αρκετή παρατηρητικότητα και το απαραίτητο θεατρικό ταλέντο, η καφετζού μετατρέπει τις αμφιβολίες των άλλων σε βεβαιότητες και τις αγωνίες τους σε ιστορίες.

Το αστείο βρίσκεται στην προσποίηση. Η ουσία, όμως, κρύβεται βαθύτερα.

Γιατί οι άνθρωποι δεν πηγαίνουν στην καφετζού μόνο για να μάθουν τι θα συμβεί. Πηγαίνουν για να ακούσουν αυτό που φοβούνται να παραδεχτούν, για να πάρουν μια απάντηση εκεί όπου δεν υπάρχει καμία εγγύηση, για να δανειστούν λίγη ελπίδα από μια γυναίκα που κοιτάζει επίμονα τα υπολείμματα του καφέ και μιλά σαν να έχει στα χέρια της το βιβλίο της μοίρας.

Η καφετζού γνωρίζει κάτι που δεν χρειάζεται μεταφυσικές ικανότητες για να το καταλάβει: ο άνθρωπος είναι πρόθυμος να πιστέψει εκείνον που θα του πει αυτό που λαχταρά να ακούσει. Ένας έρωτας που αργεί, ένα γράμμα που δεν έρχεται, ένας άνθρωπος που απομακρύνθηκε, μια προσδοκία που επιμένει να ζει. Όλα μπορούν να χωρέσουν σε μια γραμμή από κατακάθι, αρκεί να υπάρχει κάποιος πρόθυμος να την ερμηνεύσει.

📽 Και κάπου εκεί η κωμωδία του Σακελλάριου ξεπερνά την εποχή της. Γιατί, αν αλλάξουμε το φλιτζάνι με μια τηλεοπτική πρόβλεψη, μια αστρολογική στήλη ή έναν σύγχρονο ειδικό που υπόσχεται να εξηγήσει τα πάντα, η ανθρώπινη ανάγκη παραμένει σχεδόν ίδια. Θέλουμε να γνωρίζουμε το αύριο, επειδή δυσκολευόμαστε να αντέξουμε την αβεβαιότητα του σήμερα.

🎬Η Γεωργία Βασιλειάδου, με τη χαρακτηριστική φωνή, το εκφραστικό της πρόσωπο και εκείνη την αξεπέραστη λαϊκή αμεσότητα, δίνει στην κυρά-Καλλιόπη μια γοητεία που δεν εξαντλείται στην πονηριά της. Η ηρωίδα της δεν είναι απλώς μια γυναίκα που εξαπατά. Είναι μια γυναίκα που έχει καταλάβει πόσο εύκολα η ανθρώπινη αγωνία μετατρέπεται σε πίστη και πόσο συχνά η ελπίδα χρειάζεται έναν αφηγητή για να συνεχίσει να υπάρχει.

Και αυτό είναι ίσως το πιο λεπτό εύρημα της ταινίας: η καφετζού μπορεί να μην ξέρει το μέλλον, ξέρει όμως να διαβάζει εκείνους που κάθονται απέναντί της. Το φλιτζάνι είναι το πρόσχημα. Οι άνθρωποι είναι το πραγματικό της βιβλίο.

📽 Στην "Καφετζού", το γέλιο γεννιέται από την απάτη, αλλά η τρυφερότητα γεννιέται από την ανάγκη που την κάνει δυνατή. Γιατί πίσω από κάθε άνθρωπο που ζητά να του πουν τη μοίρα του υπάρχει κάποιος που δυσκολεύεται να εμπιστευτεί τη ζωή χωρίς εγγυήσεις.

Και τελικά, η καφετζού δεν χρειάζεται να δει τι γράφει το φλιτζάνι. Αρκεί να κοιτάξει στα μάτια εκείνον που το κρατά.

Ο Τελευταίος των Μοϊκανών: Πολιτισμός, το ευγενέστερο πρόσχημα της βαρβαρότητας.

 

«Ο Τελευταίος των Μοϊκανών» (1992): Το επικό ιστορικό αριστούργημα του Μάικλ Μαν που έγραψε ιστορία.

Όταν το 1826 ο Αμερικανός συγγραφέας Τζέιμς Φένιμορ Κούπερ κυκλοφόρησε το ιστορικό μυθιστόρημα «Ο Τελευταίος των Μοϊκανών», ίσως να μην φανταζόταν ότι η φράση αυτή θα γινόταν διαχρονικό σύμβολο για τον τελευταίο επιζώντα μιας ομάδας, μιας ιδέας ή μιας εποχής. Αν και το βιβλίο αγαπήθηκε από γενιές, ήταν η κινηματογραφική μεταφορά του 1992, σε σκηνοθεσία του Μάικλ Μαν, που απογείωσε τον μύθο και χάρισε στο παγκόσμιο σινεμά ένα από τα πιο ατμοσφαιρικά και συγκλονιστικά έπη όλων των εποχών. Ωστόσο, όσοι έχουν διαβάσει το πρωτότυπο έργο γνωρίζουν ότι η ταινία δεν είναι μια απλή μεταφορά, αλλά μια ριζική επανεκτέλεση με τεράστιες ανατροπές στην πλοκή και τους έρωτες των ηρώων.

🎬 Η σκηνοθετική ιδιοφυΐα και ένα θρυλικό cast.

Ο Μάικλ Μαν παρέδωσε μια ταινία γεμάτη ένταση, δίνοντας εμμονική προσοχή στην ιστορική ακρίβεια των ενδυμασιών, των τοπίων και των όπλων. Για να ζωντανέψει το όραμά του, επιστράτευσε ένα κορυφαίο καστ:

•Ντάνιελ Ντέι-Λιούις (Χόκαϊ/Ναθάνιελ): Γνωστός για την ακραία μέθοδο υποκριτικής του, έμαθε να επιβιώνει στη φύση, να κυνηγά και να χειρίζεται παραδοσιακά όπλα, παραμένοντας στον ρόλο του καθ’ όλη τη διάρκεια των γυρισμάτων.

•Μαντλίν Στόου (Κόρα Μονρό): Έδωσε μια συγκλονιστική ερμηνεία, προσφέροντας συναισθηματικό βάθος στην αριστοκράτισσα που απαρνείται την παλιά της ζωή για έναν μεγάλο έρωτα.

•Γουές Στούτι (Μάγκου): Ενσάρκωσε έναν από τους πιο τρομακτικούς, αλλά ταυτόχρονα πολυδιάστατους και πληγωμένους «κακούς» της μεγάλης οθόνης.

Τα μαγευτικά δάση της Βόρειας Καρολίνας μεταμορφώθηκαν στο τέλειο σκηνικό για τη Νέα Υόρκη του 18ου αιώνα, ενώ η ταινία δικαιώθηκε πανηγυρικά στα ταμεία και κατέκτησε το Όσκαρ Καλύτερου Ήχου.

🎶 Ένα Soundtrack-Μύθος: Η μουσική που συγκλόνισε τον Κόσμο!

Είναι αδύνατον να μιλήσει κανείς για τον «Τελευταίο των Μοϊκανών» χωρίς να του έρθει στο μυαλό η ανατριχιαστική, επική μουσική του. Το soundtrack της ταινίας θεωρείται ένα από τα κορυφαία στην ιστορία του κινηματογράφου, έχοντας αποκτήσει αυτόνομη, μυθική υπόσταση.

Η δημιουργία του, ωστόσο, πέρασε από σαράντα κύματα. Αρχικά, ο Μάικλ Μαν ανέθεσε τη σύνθεση στον Τρέβορ Τζόουνς. Κατά τη διάρκεια του μοντάζ, ο σκηνοθέτης αποφάσισε να αλλάξει την κατεύθυνση της ταινίας, γεγονός που απαιτούσε νέα μουσικά θέματα. Λόγω πίεσης χρόνου, ο Τζόουνς δεν μπορούσε να ολοκληρώσει μόνος του το έργο, και έτσι επιστρατεύτηκε ο Ράντι Έντελμαν. Παρά τη συνεργασία δύο διαφορετικών συνθετών -κάτι που συνήθως στερεί τη συνοχή- το αποτέλεσμα ήταν ένα απόλυτο αριστούργημα, όπου το ορχηστρικό πάθος του Τζόουνς έδεσε ιδανικά με τις πιο μελωδικές, ηλεκτρονικές πινελιές του Έντελμαν.

Το κεντρικό μουσικό θέμα («The Kiss»), βασισμένο στη μελωδία «The Gael» του Σκωτσέζου τραγουδοποιού Dougie MacLean, ντύνει τις πιο έντονες σκηνές δράσης και συναισθήματος, ενώ το εμβληματικό τραγούδι «I Will Find You» από το κέλτικο συγκρότημα Clannad απογείωσε την απόκοσμη, άγρια ομορφιά της ταινίας. Η μουσική δεν ήταν απλώς ένα «χαλί» για τις εικόνες, αλλά ο συναισθηματικός οδηγός που έκανε το κοινό να δακρύσει και να ανατριχιάσει.

📽 Η Πλοκή: έρωτας και πόλεμος στην Άγρια Φύση.

Η ιστορία μάς μεταφέρει στο 1757, στην καρδιά του Γαλλοϊνδιανικού Πολέμου. Οι Βρετανοί και οι Γάλλοι συγκρούονται για την κυριαρχία των αποικιών, παρασύροντας στη δίνη του πολέμου και τις γηγενείς φυλές των Ινδιάνων.

Μέσα σε αυτό το χάος ζει ο Χόκαϊ, ένας λευκός άνδρας που υιοθετήθηκε από τον Τσίνγκατσκουγκ, αρχηγό της φυλής των Μοϊκανών, και μεγάλωσε σαν αδελφός με τον γιο του, Ούνκας. Η μοίρα τους αλλάζει όταν διασώζουν από μια αιματηρή ενέδρα τις κόρες του Βρετανού Συνταγματάρχη Μονρό, την Κόρα και την Άλις, τις οποίες είχε παγιδεύσει ο διψασμένος για εκδίκηση Ινδιάνος Μάγκου.

Καθώς ο Χόκαϊ και οι Μοϊκανοί οδηγούν τα κορίτσια στο πολιορκημένο Οχυρό Γουίλιαμ Χένρι, ένας έντονος έρωτας γεννιέται ανάμεσα στον Χόκαϊ και την Κόρα. Όταν το οχυρό πέφτει στα χέρια των Γάλλων, συμφωνείται η ειρηνική αποχώρηση των Βρετανών. Ωστόσο, ο Μάγκου παραβιάζει τη συμφωνία και εξαπολύει μια άγρια σφαγή, σκοτώνοντας τον Συνταγματάρχη Μονρό και αιχμαλωτίζοντας τις κόρες του.

Η καταδίωξη που ακολουθεί στα βουνά οδηγεί σε μία από τις πιο συγκλονιστικές και βουβές σεκάνς στην ιστορία του κινηματογράφου, όπου ο ήχος της φύσης και η μουσική υπόκρουση αντικαθιστούν πλήρως τους διαλόγους. Στην τελική αναμέτρηση στα βράχια, οι απώλειες είναι συντριπτικές:

•Ο Ούνκας ορμά να σώσει την Άλις από τα χέρια των Χιούρον, αλλά πέφτει νεκρός από το μαχαίρι του Μάγκου.

•Η Άλις, βυθισμένη στην απόγνωση από τον θάνατο του Ούνκας, επιλέγει να πέσει στον γκρεμό παρά να ζήσει ως αιχμάλωτη.

•Ο Τσίνγκατσκουγκ, τυφλωμένος από οργή για τον χαμό του μοναχογιού του, κατατροπώνει τον Μάγκου σε μια αδυσώπητη μονομαχία μέχρι θανάτου.

Η ταινία κλείνει με μια σπαρακτική προσευχή. Ο Τσίνγκατσκουγκ, κοιτάζοντας τον ορίζοντα δίπλα στον Χόκαϊ και την Κόρα, αποχαιρετά τον γιο του στα πνεύματα των προγόνων του. Η εποχή τους έχει τελειώσει, ο κόσμος αλλάζει για πάντα, και εκείνος στέκεται πλέον εκεί, ως ο πραγματικός, τελευταίος των Μοϊκανών.

🎬  Ο τελευταίος δεν είναι ποτέ ένας.

Υπάρχουν κόσμοι που δεν πεθαίνουν επειδή εξαντλήθηκαν, αλλά επειδή κάποιος αποφάσισε πως δεν έχουν πια δικαίωμα να υπάρχουν.

Στον Τελευταίο των Μοϊκανών του Μάικλ Μαν, η ιστορία δεν γράφεται μονάχα με πυροβολισμούς, μαχαίρια και νεκρούς. Γράφεται με την αργή εξαφάνιση ενός πολιτισμού, με την αρπαγή μιας γης από ανθρώπους που έφτασαν από την άλλη άκρη του ωκεανού και με την παλιά, αμετάβλητη απάτη της εξουσίας: να βαφτίζει την κατάκτηση πολιτισμό και την αντίσταση αγριότητα.

Οι Ευρωπαίοι έφεραν μαζί τους σημαίες, βασιλιάδες, στρατούς και συμβόλαια ιδιοκτησίας για τόπους που δεν τους ανήκαν. Η γη, όμως, δεν γνώριζε βασιλιάδες. Τα δάση δεν είχαν υπογράψει παραχώρηση. Τα ποτάμια δεν αναγνώριζαν σύνορα. Κι οι άνθρωποι που ζούσαν εκεί επί γενιές δεν περίμεναν την άφιξη κανενός για να αποκτήσουν ιστορία.

Η αποικιοκρατία δεν κατακτά μόνο εδάφη. Κατακτά ονόματα, μνήμες, γλώσσες, θεούς, τον ίδιο τον τρόπο με τον οποίο ένας λαός αντιλαμβάνεται την ύπαρξή του. Πρώτα του παίρνει τη γη και ύστερα του εξηγεί ότι δεν ήξερε να την αξιοποιεί. Πρώτα καταστρέφει τον κόσμο του και κατόπιν τον καταγράφει σε μουσεία, σαν να πρόκειται για ένα σπάνιο είδος που εξαφανίστηκε από φυσικά αίτια.

Αυτή είναι η μεγαλύτερη υποκρισία του λεγόμενου πολιτισμένου ανθρώπου: να θεωρεί την τεχνολογική του υπεροχή απόδειξη ηθικής ανωτερότητας. Να διαθέτει καλύτερα όπλα και να συμπεραίνει πως διαθέτει καλύτερες αξίες.

Και μέσα σ' αυτό το ιστορικό έγκλημα, η φύση δεν αποτελεί απλώς το σκηνικό της τραγωδίας. Είναι ο κόσμος που χάνεται μαζί με τους ανθρώπους του. Τα απέραντα δάση, οι απόκρημνοι βράχοι, οι ποταμοί και οι σκιές των δέντρων συνθέτουν μια ελευθερία που δεν χωράει εύκολα σε στρατιωτικούς χάρτες. Η φύση δεν είναι ιδιοκτησία κανενός· είναι η προϋπόθεση της ζωής όλων. Κι όμως, ο άνθρωπος επιμένει να τη μετατρέπει σε λάφυρο, όπως μετατρέπει τους άλλους ανθρώπους σε υπηκόους.

Η προδοσία της φύσης και η εξόντωση των λαών έχουν συχνά την ίδια ρίζα: την πεποίθηση ότι ό,τι δεν μας ανήκει δικαιούμαστε να το κατακτήσουμε.

Ο Χόκαϊ, ο λευκός άνδρας που μεγάλωσε ανάμεσα στους Μοϊκανούς, βρίσκεται ακριβώς στο μεταίχμιο δύο κόσμων. Δεν χρειάζεται να αρνηθεί την καταγωγή του για να αποδείξει την αφοσίωσή του. Η ταυτότητά του δεν είναι ένα βιολογικό πεπρωμένο, αλλά μια σχέση με τους ανθρώπους που τον μεγάλωσαν, με τη γη που έμαθε να διασχίζει, με έναν τρόπο ζωής που δεν υπακούει στις διαταγές των αυτοκρατοριών. Η ύπαρξή του αμφισβητεί μια από τις παλαιότερες ανθρώπινες προκαταλήψεις: ότι το αίμα καθορίζει την ηθική και η καταγωγή την αλήθεια.

Ο έρωτας του Χόκαϊ και της Κόρα γεννιέται σε έναν κόσμο όπου οι άνθρωποι χωρίζονται από στολές, φυλές, κοινωνικές τάξεις και ιστορικές συγκυρίες. Εκείνη προέρχεται από έναν κόσμο προνομίων και στρατιωτικής ιεραρχίας· εκείνος ανήκει στην ελευθερία της άγριας φύσης. Η συνάντησή τους δεν είναι απλώς μια ρομαντική παρένθεση μέσα στον πόλεμο. Είναι η δυνατότητα να αναγνωρίσει ο ένας στον άλλον έναν άνθρωπο πέρα από τις κατηγορίες που του έχουν επιβάλει.

Ο έρωτας δεν σταματά τα κανόνια. Δεν ανατρέπει αυτοκρατορίες ούτε ανασταίνει τους νεκρούς. Μπορεί, όμως, να αποκαλύψει πόσο αυθαίρετα είναι τα σύνορα που οι άνθρωποι υπερασπίζονται με τόσο αίμα. Εκεί όπου η πολιτική κατασκευάζει εχθρούς, η επιθυμία ανακαλύπτει πρόσωπα.

Αυτό δεν κάνει τον έρωτα ισχυρότερο από την Ιστορία. Τον κάνει, ίσως, πιο τραγικό: επειδή επιμένει να γεννιέται ακόμη κι όταν οι συνθήκες έχουν ήδη αποφασίσει εναντίον του.

Και η Ιστορία συνεχίζει τη δουλειά της.

Ο θάνατος του Ούνκας δεν είναι μόνο η απώλεια ενός γιου. Είναι η διακοπή μιας αλυσίδας μνήμης, η σιωπή μιας μελλοντικής γενιάς που δεν θα υπάρξει. Ο Τσίνγκατσκουγκ δεν χάνει απλώς το παιδί του· βλέπει μαζί του να απομακρύνεται ολόκληρο το αύριο του λαού του. Η θλίψη του έχει κάτι που ξεπερνά την προσωπική οδύνη: είναι το πένθος ενός ανθρώπου που επιβιώνει από τον κόσμο στον οποίο ανήκει.

Εδώ βρίσκεται η αληθινή τραγωδία του τελευταίου Μοϊκανού. Δεν είναι ότι έμεινε μόνος. Είναι ότι ο κόσμος που μπορούσε να καταλάβει τη μοναξιά του έχει σχεδόν εξαφανιστεί.

Ο τελευταίος δεν είναι ποτέ ένας. Πίσω του υπάρχουν γενιές ανθρώπων, τρόποι ζωής, ιστορίες που δεν γράφτηκαν, τραγούδια που δεν διασώθηκαν, λέξεις που δεν θα ακουστούν ξανά. Κι όταν ένας πολιτισμός εξαφανίζεται, δεν χάνεται απλώς ένα κομμάτι του παρελθόντος. Χάνεται μια διαφορετική δυνατότητα να κατοικηθεί ο κόσμος.

Ίσως γι' αυτό το φινάλε της ταινίας πονάει περισσότερο από κάθε μάχη. Ο Τσίνγκατσκουγκ στέκεται μπροστά σε έναν ορίζοντα που παραμένει απέραντος, ενώ η δική του ιστορία στενεύει μέχρι να χωρέσει μέσα στη σιωπή ενός ανθρώπου. Η φύση εξακολουθεί να υπάρχει, αδιάφορη για τις ανθρώπινες νίκες και ήττες. Τα βουνά δεν χειροκροτούν τους νικητές. Τα δέντρα δεν θρηνούν με τον τρόπο των ανθρώπων. Κι όμως, μέσα σ' αυτή τη σιωπή, ο θεατής αντιλαμβάνεται πως δεν τελειώνει μόνο μια οικογένεια. Τελειώνει ένας ολόκληρος κόσμος.

Οι αυτοκρατορίες θα συνεχίσουν να αλλάζουν ονόματα, οι σημαίες θα αντικαθιστούν η μία την άλλη και οι νικητές θα γράφουν την Ιστορία με τη βεβαιότητα εκείνων που δεν χρειάστηκε ποτέ να απολογηθούν. Οι απόγονοι των κατακτητών θα μιλούν για πρόοδο, ανάπτυξη και εθνικό μεγαλείο. Σπάνια θα αναρωτιούνται ποιος πλήρωσε το τίμημα.

Γιατί η Ιστορία έχει μια παράξενη συνήθεια: θυμάται με ακρίβεια τις ημερομηνίες των νικών και ξεχνά με αξιοθαύμαστη ευκολία τα ονόματα των ηττημένων.

Και ο τελευταίος Μοϊκανός μένει εκεί, απέναντι στον χρόνο, όχι ως απομεινάρι ενός κατώτερου κόσμου, αλλά ως μάρτυρας της βαρβαρότητας ενός πολιτισμού που πίστεψε πως μπορούσε να ονομάσει την αρπαγή πρόοδο.

Το τραγικό δεν είναι ότι ένας κόσμος χάθηκε. Είναι ότι εκείνοι που τον κατέστρεψαν εξακολουθούν να ονομάζουν τον εαυτό τους πολιτισμό.

Ιερός Καπνός.

Μια ανατομή στα παιχνίδια εξουσίας: γιατί το «Holy Smoke!» παραμένει μια παρεξηγημένη cult σινεφίλ εμπειρία.

Όταν η βραβευμένη με Όσκαρ σκηνοθέτης Τζέιν Κάμπιον αποφάσισε να ενώσει τις δυνάμεις της με την Κέιτ Ουίνσλετ και τον Χάρβεϊ Καϊτέλ το 1999, το αποτέλεσμα δεν θα μπορούσε να είναι μια συμβατική ταινία του Χόλιγουντ. Το «Ιερός Καπνός» (Holy Smoke!) είναι ένα ανεξάρτητο, ψυχολογικό κομεντί-δράμα που, πίσω από το προκλητικό του περιτύλιγμα, κρύβει μια βαθιά, ωμή και συχνά σουρεαλιστική ανατομή στη μάχη των δύο φύλων.

📽Η Υπόθεση: Όταν το Θύμα Γίνεται Θύτης.

Η ιστορία ξεκινά με τη Ρουθ Μπάρον (Κέιτ Ουίνσλετ), μια νεαρή Αυστραλή που αναζητά το νόημα της ζωής σε ένα ταξίδι στην Ινδία. Εκεί γοητεύεται από έναν χαρισματικό γκουρού και προσχωρεί στην αίρεσή του. Πανικόβλητη, η δυσλειτουργική οικογένειά της τη δελεάζει να επιστρέψει στην Αυστραλία με το ψέμα ότι ο πατέρας της πεθαίνει.

Μόλις επιστρέφει, την απομονώνουν στην άγρια αυστραλιανή ύπαιθρο (Outback) και επιστρατεύουν τον Πι Τζέι Γουότερς (Χάρβεϊ Καϊτέλ), έναν Αμερικανό «γκατζετάκια» και παγκοσμίου φήμης ειδικό στον «αποπρογραμματισμό» μελών από αιρέσεις. Ο Γουότερς υπόσχεται να την «θεραπεύσει» μέσα σε τρεις ημέρες. Ωστόσο, η Ρουθ αποδεικνύεται πολύ πιο δυνατή και οξυδερκής από ό,τι υπολόγιζε. Χρησιμοποιώντας τη θηλυκότητα και την ευφυΐα της, αρχίζει να αποδομεί τον ανδρισμό του, αντιστρέφοντας τους ρόλους σε ένα επικίνδυνο παιχνίδι σεξουαλικής έλξης, χειραγώγησης και ψυχολογικής κυριαρχίας.

📽Το Παρασκήνιο: Οικογενειακή Υπόθεση και Ακραίος Αυτοσχεδιασμός.

Το σενάριο της ταινίας συνέγραψε η Τζέιν Κάμπιον μαζί με την αδελφή της, Άννα Κάμπιον, βασισμένες σε ένα δικό τους μυθιστόρημα. Τα γυρίσματα στα βουνά Flinders Ranges της Αυστραλίας αποδείχθηκαν εφιαλτικά. Αν και η ταινία διαδραματίζεται σε άνυδρο τοπίο, το συνεργείο ήρθε αντιμέτωπο με πρωτοφανείς, συνεχείς βροχοπτώσεις και πολικές θερμοκρασίες, με τους ντόπιους να τους αποκαλούν χιουμοριστικά «the drought breakers» (αυτοί που σπάνε την ξηρασία).

Η ένταση μεταξύ των δύο πρωταγωνιστών δεν περιορίστηκε στο σενάριο. Σε μια προσπάθεια να χτίσει μεγαλύτερη ψυχολογική πίεση, ο Χάρβεϊ Καϊτέλ πρότεινε έναν ακραίο αυτοσχεδιασμό: έπεσε στο πάτωμα, άρχισε να συμπεριφέρεται σαν σκύλος και ζήτησε από την Ουίνσλετ να γίνει το «αφεντικό» του. Παρά το αρχικό ξάφνιασμα, η Ουίνσλετ ανταποκρίθηκε άμεσα, δημιουργώντας μια από τις πιο οργανικές και ηλεκτρισμένες χημείες που έχουμε δει στην οθόνη.

📽Η «Γυναικεία Ματιά» και η Σύγκρουση Ανατολής-Δύσης.

Το "Holy Smoke!" ξεχωρίζει για τον τρόπο που χρησιμοποιεί τη λεγόμενη «γυναικεία ματιά» (female gaze). Η Κάμπιον ανατρέπει τα κινηματογραφικά κλισέ: η κάμερα δεν αντικειμενοποιεί τη γυναίκα, αλλά ξεγυμνώνει τον ανδρικό ψυχισμό και την αλαζονεία της πατριαρχίας, η οποία καταρρέει μπροστά στη γυναικεία σεξουαλική απελευθέρωση. Παράλληλα, η ταινία παίζει με την αντίθεση ανάμεσα στον αισθησιακό, πνευματικό κόσμο της Ινδίας και τη στείρα, συμβατική πραγματικότητα των δυτικών προαστίων. Την ονειρική αυτή ατμόσφαιρα ντύνει μοναδικά το soundtrack του Άντζελο Μπανταλαμέντι (γνωστού από τις συνεργασίες του με τον Ντέιβιντ Λιντς).

📽 Η Υποδοχή και η Cult Κληρονομιά.

Η ταινία έκανε πρεμιέρα στο 56ο Διεθνές Φεστιβάλ Κινηματογράφου της Βενετίας, όπου η Κέιτ Ουίνσλετ απέσπασε το βραβείο "Elvira Notari" για τη συγκλονιστική της ερμηνεία. Ωστόσο, το ευρύ κοινό και οι κριτικοί εμφανίστηκαν διχασμένοι. Πολλοί κατηγόρησαν το δεύτερο μισό της ταινίας ως χαοτικό και ασυνάρτητο. Αυτός ο προκλητικός χαρακτήρας περιόρισε και την εμπορική της πορεία, με τις παγκόσμιες εισπράξεις να αγγίζουν μόλις τα 3,5 εκατομμύρια δολάρια. Σήμερα, 25+ χρόνια μετά, το "Holy Smoke!" έχει βρει τη θέση του ως ένα υποτιμημένο, παράξενο και γοητευτικό cult φιλμ.  Αξίζει τον χρόνο σας; Αν ψάχνετε για ένα συμβατικό θρίλερ, ίσως όχι. Αν όμως θέλετε να δείτε δύο κορυφαίους ηθοποιούς να παραδίδουν μαθήματα ερμηνείας σε ένα φιλμικό πείραμα χωρίς φρένα, τότε ο «Ιερός Καπνός» της Κάμπιον θα σας ανταμείψει.

Kasal: Ο γάμος ως το απόλυτο άλλοθι της κοινωνικής «κανονικότητας».

Υπάρχουν γάμοι που αρχίζουν με ένα «ναι» και τελειώνουν με ένα ψέμα. Και υπάρχουν γάμοι που είναι εξαρχής το ψέμα, απλώς χρειάζονται ένα λευκό φόρεμα, μια εκκλησία, μερικές φωτογραφίες και αρκετούς καλεσμένους για να αποκτήσουν κοινωνική νομιμοποίηση.

Η φιλιππινέζικη ταινία "Kasal" του Ruel S. Bayani δεν ενδιαφέρεται τόσο για τον γάμο ως ρομαντική κατάληξη μιας ερωτικής ιστορίας, όσο για τον γάμο ως κοινωνικό κατασκεύασμα. Η λέξη kasal σημαίνει «γάμος» στα Φιλιππινέζικα. Στην ταινία, όμως, ο γάμος γίνεται κάτι περισσότερο: γίνεται μηχανισμός απόκρυψης, πολιτικό εργαλείο, οικογενειακή απαίτηση και τελικά μια μικρή φυλακή με λουλούδια.

Η Lia ετοιμάζεται να παντρευτεί τον Philip, έναν πλούσιο και πολιτικά φιλόδοξο άνδρα. Ο γάμος τους δεν είναι απλώς προσωπική υπόθεση. Είναι μέρος μιας πολιτικής στρατηγικής. Η οικογένεια, η κοινωνική θέση, η εκλογική αναμέτρηση, η δημόσια εικόνα και η «κανονικότητα» συναντιούνται μπροστά στο νυφικό.

Γιατί ένας πολιτικός πρέπει να είναι παντρεμένος; Γιατί μια γυναίκα πρέπει να είναι η σύζυγός του; Γιατί η σεξουαλική του ταυτότητα θεωρείται πολιτικό πρόβλημα; Γιατί η κοινωνία προτιμά έναν δυστυχισμένο άνθρωπο που παριστάνει τον «φυσιολογικό» από έναν ελεύθερο άνθρωπο που αρνείται να υποδυθεί έναν ρόλο;

Αυτές είναι οι πραγματικές ερωτήσεις της ταινίας.

Ο Philip δεν είναι απλώς ένας άνθρωπος που κρύβει τη σεξουαλική του ταυτότητα. Είναι ένας άνθρωπος που έχει εκπαιδευτεί να τη φοβάται. Η οικογένεια δεν χρειάζεται να τον κλειδώσει σε ένα δωμάτιο. Αρκεί να του εξηγήσει τι θα χάσει αν αποκαλυφθεί. Καριέρα, εξουσία, κοινωνικό κύρος, οικογενειακή αποδοχή. Η κοινωνία είναι συχνά πολύ πιο αποτελεσματική από μια φυλακή, επειδή ο κρατούμενος αναλαμβάνει μόνος του τη φύλαξή του.

Και κάπου εδώ αρχίζει η μεγάλη ειρωνεία.

Η κοινωνία που διακηρύσσει καθημερινά την αξία της οικογένειας απαιτεί από έναν άνθρωπο να δημιουργήσει μια οικογένεια βασισμένη στο ψέμα. Η ίδια κοινωνία που μιλά για «ηθική» διδάσκει την υποκρισία ως κοινωνική δεξιότητα. Και η πολιτική, που υποτίθεται ότι εκπροσωπεί τους πολίτες, απαιτεί από τον υποψήφιο να μην είναι ο εαυτός του αλλά αυτό που οι ψηφοφόροι μπορούν να ανεχθούν.

Το πρόβλημα, επομένως, δεν είναι μόνο ο Philip.

Το πρόβλημα είναι ο κόσμος που χρειάζεται έναν ψεύτικο Philip για να αισθάνεται ασφαλής.

Μέσα σε αυτό το καλοστημένο σκηνικό εισβάλλει ο Wado, ο πρώην σύντροφος της Lia και υπεύθυνος της προεκλογικής εκστρατείας του Philip. Ο Wado είναι ο άνθρωπος που κρατά τον φακό και φωτίζει τα σκοτεινά μυστικά, αλλά τα κίνητρά του κάθε άλλο παρά αγνά είναι. Δεν αναζητά την αλήθεια για χάρη της δικαιοσύνης, αλλά για χάρη της κτήσης. Γίνεται ο εκβιαστής, ο κυνηγός, ο εκπρόσωπος μιας τοξικής αρρενωπότητας που χρησιμοποιεί την τραγωδία του Philip ως όπλο για να κερδίσει πίσω τη γυναίκα που θεωρεί «δική του».

Κι ύστερα υπάρχει η Lia. Η γυναίκα που κινδυνεύει να γίνει το πιο καλοστημένο άλλοθι μιας ολόκληρης κοινωνικής απάτης. Δεν είναι απλώς η αρραβωνιαστικιά. Είναι το άλλοθι της «κανονικότητας». Η παρουσία της επιβεβαιώνει προς τα έξω αυτό που πρέπει να φαίνεται αληθινό προς τα μέσα.

Και όμως, η Lia δεν καταλήγει να διαλέξει κανέναν από τους δύο άνδρες.

Αυτό είναι ίσως το πιο ενδιαφέρον σημείο της ιστορίας.

Δεν επιλέγει τον Philip, γιατί δεν μπορεί να χτίσει τη ζωή της πάνω σε ένα ψέμα. Δεν επιλέγει τον Wado, γιατί καταλαβαίνει ότι η αλήθεια δεν γίνεται πιο καθαρή όταν κάποιος την επιβάλλει με χειρισμούς και εγωισμό. Αρνείται και τους δύο ρόλους που της προσφέρονται: της συζύγου-βιτρίνας και της γυναίκας που πρέπει να «σωθεί» από έναν άνδρα.

Επιλέγει τον εαυτό της.

Και αυτή η επιλογή είναι πολύ πιο πολιτική από έναν γάμο.

Γιατί ελευθερία δεν είναι απλώς να μπορείς να αγαπήσεις όποιον θέλεις. Είναι να μπορείς να αρνηθείς εκείνον που η κοινωνία σου λέει ότι πρέπει να αγαπήσεις. Είναι να μπορείς να φύγεις ακόμη και από μια «καλή σχέση», όταν αυτή απαιτεί να μικρύνεις τον εαυτό σου για να χωρέσεις μέσα της.

Το Kasal μιλά, λοιπόν, για την ταυτότητα, αλλά πίσω από την ταυτότητα κρύβεται κάτι βαθύτερο: η βιομηχανία της κανονικότητας.

Η κοινωνία έχει κατασκευάσει τόσες πολλές κανονικότητες, ώστε στο τέλος ο άνθρωπος δυσκολεύεται να ξεχωρίσει ποια από αυτές διάλεξε ο ίδιος. Πρέπει να παντρευτεί. Πρέπει να κάνει οικογένεια. Πρέπει να αποκτήσει κοινωνικά αποδεκτή ζωή. Πρέπει να αγαπήσει με τον σωστό τρόπο, στο σωστό φύλο, στη σωστή ηλικία, στη σωστή κοινωνική τάξη και, κατά προτίμηση, μπροστά στους σωστούς ανθρώπους.

Και αν όλα αυτά γίνουν με αρκετά λουλούδια και ένα ακριβό γλέντι, η κοινωνία τα ονομάζει ευτυχία.

Το πιο σκληρό πρόσωπο της καταπίεσης δεν είναι εκείνο που φωνάζει «απαγορεύεται». Είναι εκείνο που χαμογελά και λέει «έτσι πρέπει».

Η ταινία γι' αυτό δεν είναι τελικά μια ιστορία για έναν απαγορευμένο έρωτα. Είναι μια ιστορία για ανθρώπους που προσπαθούν να επιβιώσουν μέσα στους ρόλους που τους μοίρασαν πριν προλάβουν να αποφασίσουν ποιοι είναι.

Και ίσως αυτός είναι ο πραγματικός γάμος που πρέπει κάποτε να ακυρωθεί: όχι ο γάμος δύο ανθρώπων, αλλά ο γάμος του ανθρώπου με την κοινωνική του βιτρίνα.

Γιατί το μεγαλύτερο ψέμα δεν είναι να κρύβεις ποιον αγαπάς.

Είναι να περνάς μια ολόκληρη ζωή προσποιούμενος πως είσαι κάποιος άλλος, μόνο και μόνο επειδή οι άλλοι αισθάνονται πιο άνετα έτσι.

Η Lia, φεύγοντας από τον γάμο, δεν μένει μόνη.

Μένει για πρώτη φορά ελεύθερη.

Και σε μια κοινωνία που έχει μάθει να φοβάται περισσότερο την αλήθεια από το ψέμα, η ελευθερία αυτή είναι ίσως το πιο επικίνδυνο «όχι» που μπορεί να ειπωθεί.

«Όταν οι προσδοκίες γίνονται απομεινάρια».

Τα απομεινάρια μιας ζωής: Στοχασμοί πάνω στο αριστούργημα του Καζούο Ισιγκούρο «Τα απομεινάρια μιας μέρας» και η κινηματογραφική του μεταφορά.

Πόσο από τον χρόνο μας είμαστε διατεθειμένοι να θυσιάσουμε στον βωμό μιας ιδέας, ενός καθήκοντος ή ενός αφεντικού, προτού συνειδητοποιήσουμε ότι η ίδια η ζωή πέρασε από δίπλα μας σαν σιωπηλή σκιά; Το ερώτημα αυτό διαπερνά σαν κόκκινη κλωστή το μυθιστόρημα «Τα απομεινάρια μιας μέρας» του νομπελίστα Καζούο Ισιγκούρο, ένα βιβλίο που δεν αφηγείται απλώς μια ιστορία, αλλά αφήνει ανοιχτό έναν βαθύ, υπαρξιακό λογαριασμό με τις ψευδαισθήσεις μας.

Υπάρχουν προσδοκίες που δεν καταρρίπτονται όταν αποτυγχάνει κάτι. Καταρρίπτονται όταν, ύστερα από χρόνια, ανακαλύπτουμε πως είχαμε πιστέψει σε κάτι που δεν υπήρξε ποτέ. Αυτό είναι το βαθύτερο τραύμα στα «Απομεινάρια μιας μέρας». 

Η πλοκή εκτυλίσσεται το 1956, την εποχή που η άλλοτε κραταιά Βρετανία προσπαθεί να επαναπροσδιορίσει τη θέση της στον μεταπολεμικό κόσμο. Ο Στίβενς, ένας ηλικιωμένος μπάτλερ που έχει αφιερεύσει κάθε δευτερόλεπτο της ύπαρξής του στο Ντάρλινγκτον Χολ, αποφασίζει να πραγματοποιήσει ένα ολιγοήμερο ταξίδι στην αγγλική ύπαιθρο. Σκοπός του είναι να συναντήσει εκ νέου τη δεσποινίδα Κεντον, την πρώην οικονόμο του οικήματος. Ωστόσο, το πραγματικό ταξίδι δεν γίνεται στους δρόμους της επαρχίας, αλλά στα βάθη της μνήμης του. Καθώς τα μίλια διαδέχονται το ένα το άλλο, ο Στίβενς ανασύρει εικόνες από τις δεκαετίες του τριαντά και του σαράντα, μια εποχή που το μέγαρο αποτελούσε το κέντρο κρίσιμων πολιτικών ζυμώσεων και ο ίδιος πίστευε ακράδαντα ότι υπηρετούσε την ίδια την Ιστορία.

Το μεγαλείο του έργου του Ισιγκούρο έγκειται στην ειρωνεία του χαρακτήρα που πλάθει. Ο Στίβενς είναι ο ορισμός της αξιοπρέπειας, όπως την αντιλαμβάνεται ο ίδιος: μια ακατάλυτη προσήλωση στο καθήκον, μια συναισθηματική απονέκρωση που ανάγει την απάθεια σε επαγγελματική αρετή. Έχει επενδύσει όλες τις προσδοκίες του σε δύο θεμέλια. 

Το πρώτο είναι η πεποίθηση ότι η τελειότητα ενός μπάτλερ μετριέται με την ικανότητά του να μην χάνει ποτέ την ψυχραιμία του, ακόμη κι αν ο κόσμος γύρω του καταρρέει. 

Το δεύτερο, και πιο οδυνηρό, είναι η τυφλή πίστη στο ηθικό ανάστημα και την κρίση του εργοδότη του, του Λόρδου Ντάρλινγκτον.

Καθώς η αφήγηση προχωρά, οι σιωπές του Στίβενς αρχίζουν να βαραίνουν περισσότερο από τις λέξεις. Οι αναγνώστες γίνονται μάρτυρες μιας διπλής διάψευσης, η οποία έχει βαθιές και σκοτεινές ιστορικές προεκτάσεις. Ο Λόρδος Ντάρλινγκτον, ένας παραδοσιακός αριστοκράτης που κινείται με γνώμονα μια ξεπερασμένη αριστοκρατική αγγλική ευγένεια, μετατρέπεται σε ενεργό υποστηρικτή της πολιτικής του «κατευνασμού» απέναντι στη Γερμανία του Μεσοπολέμου. Το αρχοντικό μετατρέπεται σε κέντρο μυστικής διπλωματίας, φιλοξενώντας στελέχη του ναζιστικού καθεστώτος, όπως τον Ιωακείμ φον Ρίμπεντροπ. Ο Λόρδος, παρασυρμένος από την ενοχή για τη σκληρή μεταχείριση της Γερμανίας μετά τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο, χειραγωγείται απόλυτα και μετατρέπεται σε πολιτική μαριονέτα, γκρεμίζοντας με πάταγο το βάθρο της ηθικής ανωτερότητας στο οποίο τον είχε τοποθετήσει ο Στίβενς.

Αυτή η ιστορική εμπλοκή οδηγεί στη μελανότερη και πιο συγκλονιστική στιγμή του έργου, η οποία αποτυπώνει ανάγλυφα τον κίνδυνο της τυφλής υπακοής. Επηρεασμένος από τις αντισημιτικές τάσεις των Γερμανών προσκεκλημένων του, ο Λόρδος Ντάρλινγκτον διατάζει ξαφνικά την απόλυση δύο νεαρών Εβραίων καμαριερών από το προσωπικό του μεγάρου. Εδώ, η ηθική πυξίδα του Στίβενς δοκιμάζεται και αποτυγχάνει οικτρά: παρά τις έντονες, γεμάτες ανθρώπινη αξιοπρέπεια διαμαρτυρίες της δεσποινίδος Κέντον, ο ίδιος επιλέγει να πνίξει κάθε ψήγμα προσωπικής συνείδησης. Εκτελεί τη διαταγή ψυχρά, θεωρώντας ότι το ύψιστο καθήκον ενός μπάτλερ είναι η απόλυτη υποταγή στη βούληση του αφεντικού του, χωρίς κριτική σκέψη. Παράλληλα, σε προσωπικό επίπεδο, ο Στίβενς συνειδητοποιεί πως πίσω από την εμμονή του στην τελειότητα κρυβόταν ο φόβος του να αισθανθεί. Οι στιγμές που η δεσποινίδα Κεντον του άνοιξε την καρδιά της και του προσέφερε την πιθανότητα ενός αληθινού, ανθρώπινου έρωτα, θυσιάστηκαν στον βωμό ενός ανύπαρκτου πρωτοκόλλου.

Εδώ ακριβώς εντοπίζεται και το βαθύτερο νόημα των προσδοκιών που καταρρίπτονται. Στο έργο του Ισιγκούρο, η κατάρρευση των προσδοκιών δεν λειτουργεί ως ένα απλό δραματικό εύρημα, αλλά ως μια βίαιη, πλην αναγκαία, αφύπνιση. Όταν οι ψευδαισθήσεις του Στίβενς γκρεμίζονται, αποκαλύπτεται ο πραγματικός εαυτός του κάτω από το προστατευτικό κέλυφος της στολής του. Η διάψευση αυτή, όσο επώδυνη κι αν είναι, φέρει μαζί της μια σκληρή αλήθεια: οι προσδοκίες που χτίζουμε πάνω στις ζωές, τις επιλογές ή το κύρος των άλλων είναι καταδικασμένες να λυγίσουν κάτω από το βάρος της ανθρώπινης ατέλειας. Η κατάρριψή τους αποτελεί το μοναδικό σημείο όπου ο ήρωας αναγκάζεται να κοιτάξει κατάματα την πραγματικότητα, απογυμνωμένος από τις δικαιολογίες του παρελθόντος.

Η εμπειρία αυτής της εσωτερικής πάλης βρήκε την τέλεια μετουσίωσή της στην κινηματογραφική οθόνη το 1993. Η ομότιτλη ταινία σε σκηνοθεσία του Τζέιμς Άιβορι κατάφερε να μεταφράσει αριστουργηματικά τον εσωτερικό μονόλογο του βιβλίου σε εικόνες, βλέμματα και βαριές σιωπές. Με τις συγκλονιστικές ερμηνείες του Άντονι Χόπκινς και της Έμα Τόμσον –οι οποίες χάρισαν στην ταινία 8 υποψηφιότητες για Όσκαρ– το κινηματογραφικό έργο δεν πρόκειται απλώς για μια διασκευή, αλλά για έναν ισάξιο καθρέφτη της ίδιας μελαγχολίας.

«Τα απομεινάρια μιας μέρας», είτε διαβάζονται στις σελίδες του Ισιγκούρο είτε παρακολουθούνται στη μεγάλη οθόνη, δεν είναι ένα βιβλίο κατηγορώ, αλλά μια θλιμμένη ελεγεία για τον χρόνο που χάνεται όταν πορευόμαστε με λάθος πυξίδα. Μας υπενθυμίζουν ότι η μεγαλύτερη τραγωδία δεν είναι η αποτυχία ενός μεγαλόπνοου σχεδίου, αλλά η ανακάλυψη στο λυκόφως της ζωής ότι ξοδέψαμε τις μέρες μας υπηρετώντας μια σκιά, συντασσόμενοι άθελά μας με μια σκοτεινή πλευρά της Ιστορίας και αφήνοντας την ουσία της ύπαρξης ανέραστη.

Ένα ταξίδι-σταθμός που μας αναγκάζει να αναρωτηθούμε πόσο συχνά μπερδεύουμε την αληθινή ζωή με το καθήκον και τι απομένει, τελικά, όταν πέσει το σκοτάδι και οι προσδοκίες μας έχουν πια διαλυθεί.

Ανοιχτός Δρόμος.

«Open Road» – Ένα Ήσυχο Ταξίδι Αυτοανακάλυψης με έναν Υπέροχο Άντι Γκαρσία.

Το σινεμά των «road movies» έχει μια ξεχωριστή γοητεία. Μας παρασύρει σε διαδρομές όπου το εξωτερικό τοπίο αντανακλά τον εσωτερικό κόσμο των ηρώων. Σε αυτή την κατηγορία ανήκει και το «Open Road», μια αμερικανο-βραζιλιάνικη παραγωγή σε σκηνοθεσία του Μάρσιο Γκαρσία, που επιλέγει να μιλήσει για την ελευθερία, τη μοναξιά και την ανάγκη του ανθρώπου να ανήκει κάπου.

Αν και δεν έκανε τον μεγάλο θόρυβο στα ταμεία του Hollywood (στην Ελλάδα δεν κυκλοφόρησε ποτέ και μπορεί να την δει κανείς μόνο σε ψηφιακές πλατφόρμες όπως το Google Play Movies και το Apple TV,  ενώ το Netflix παρόλο που την έχει φιλοξενήσει κατά καιρούς σε άλλες χώρες, στην χώρα μας δεν περιλαμβάνεται στον κατάλογό της) η ταινία αποτελεί ένα κρυμμένο, χαμηλών τόνων διαμάντι, κυρίως λόγω των αυθεντικών συναισθημάτων της και των αξιοσημείωτων ερμηνειών της.

📽 Η Πλοκή: Αναζητώντας ρίζες στον «Ανοιχτό Δρόμο».

Η ιστορία επικεντρώνεται στην Άντζι (Καμίλα Μπελ), μια νεαρή και ταλαντούχα ζωγράφο από τη Βραζιλία, η οποία νιώθει εγκλωβισμένη και ασφυκτιά στο περιβάλλον της. Αποφασίζει να αφήσει τα πάντα πίσω της και να ταξιδέψει στις Ηνωμένες Πολιτείες. Με μοναδικά της όπλα μια σκηνή, τα πινέλα της και το αυτοκίνητό της, ξεκινά μια διπλή αναζήτηση: να βρει την καλλιτεχνική της ταυτότητα και να εντοπίσει τον χαμένο της πατέρα, τον οποίο δεν γνώρισε ποτέ.

Στη διαδρομή της, η Άντζι θα συναντήσει δύο τελείως διαφορετικούς άνδρες που θα αλλάξουν την κοσμοθεωρία της: τον Ντέιβιντ (Κόλιν Έγκλεσφιλντ), έναν γοητευτικό αστυνομικό που της ξυπνά το αίσθημα της σταθερότητας και του έρωτα, και τον Τσακ (Άντι Γκαρσία), έναν άστεγο περιπλανώμενο που θα γίνει ο φύλακας άγγελος και ο πνευματικός της οδηγός.

📽 Η Ερμηνεία-Κλειδί του Άντι Γκαρσία.

Το μεγάλο highlight του «Open Road» είναι αναμφισβήτητα ο Άντι Γκαρσία. Μακριά από τους ρόλους των σκληρών ή των γκάνγκστερ που τον καθιέρωσαν στο παρελθόν, εδώ παραδίδει μια βαθιά ανθρώπινη, ζεστή και συγκινητική ερμηνεία.

Ως Τσακ, ένας άνθρωπος που ζει στο περιθώριο της κοινωνίας από επιλογή, εκπέμπει μια σπάνια σοφία και ευγένεια. Η χημεία του με την Καμίλα Μπελ είναι εξαιρετική. Οι σκηνές τους, γεμάτες σιωπές, τρυφερά βλέμματα και απλές κουβέντες γύρω από τη φωτιά, αποτελούν την «καρδιά» της ταινίας και δίνουν στο σενάριο το συναισθηματικό βάθος που χρειάζεται.

📽 Θεματολογία: Απόλυτη Ελευθερία ή Ανθρώπινος Δεσμός;

Το κεντρικό ερώτημα που θέτει η ταινία είναι φιλοσοφικό: Μπορεί ο άνθρωπος να είναι πραγματικά ελεύθερος όταν είναι μόνος του;

Η Άντζι ξεκινά το ταξίδι της πιστεύοντας ότι η ελευθερία κρύβεται στην έλλειψη δεσμεύσεων. Ωστόσο, η ταινία μάς δείχνει με γλυκόπικρο τρόπο ότι η πραγματική λύτρωση έρχεται όταν συνδεόμαστε με τους άλλους. Το φινάλε της ταινίας αφήνει μια αίσθηση πληρότητας αλλά και μελαγχολίας, καθώς μας υπενθυμίζει ότι ο καθένας πρέπει να βρει το δικό του προσωπικό μονοπάτι στη ζωή.

Στο η Άντζι καταφέρνει να βρει τις απαντήσεις που έψαχνε, αλλά η διαδρομή της κλείνει με μια γλυκόπικρη ανατροπή. Αφού έρχεται αντιμέτωπη με το παρελθόν της και τις αλήθειες για την οικογένειά της, η Άντζι συνειδητοποιεί ότι η απόλυτη απομόνωση δεν είναι η πραγματική ελευθερία. Αποδέχεται τα συναισθήματά της για τον Ντέιβιντ και αποφασίζει να σταματήσει την ατέρμονη περιπλάνηση στους δρόμους, επιλέγοντας να δημιουργήσει μια σταθερή ζωή μαζί του.

Ωστόσο, η πιο συγκινητική στιγμή αφορά τον Τσακ. Παρά τη βαθιά φιλία και τη σύνδεση που ανέπτυξαν, ο Τσακ -πιστός στον χαρακτήρα του και στον δικό του τρόπο ζωής- επιλέγει να παραμείνει στον δρόμο. Η ταινία κλείνει δείχνοντας ότι ο καθένας βρήκε το δικό του μονοπάτι: η Άντζι βρήκε το «λιμάνι» της στην αγάπη και την τέχνη, ενώ ο Τσακ συνέχισε την ελεύθερη, μοναχική του πορεία ως ο «φύλακας άγγελος» του ανοιχτού δρόμου.

📽 Η Σκηνοθετική Προσέγγιση.

Ο Μάρσιο Γκαρσία επιλέγει μια στρωτή, καθαρή σκηνοθεσία, δίνοντας έμφαση στα πανέμορφα αμερικανικά τοπία της υπαίθρου που φωτογραφίζονται με έναν τρόπο που σε κάνει να θέλεις να πάρεις το αυτοκίνητο και να εξαφανιστείς. Αν και το σενάριο της Τζούλια Καμάρα ακολουθεί ορισμένες φορές την πεπατημένη των indie δραμάτων, η μικρή διάρκεια της ταινίας (1 ώρα και 25 λεπτά) βοηθά στο να διατηρηθεί ο ρυθμός χωρίς να κουράζει.

📽 Γιατί αξίζει να την δείτε.

Το «Open Road» δεν είναι μια ταινία καταιγιστικής δράσης ή μεγάλων ανατροπών. Είναι ένα σινεμά χαρακτήρων, μια ήσυχη, ειλικρινής ιστορία για τις δεύτερες ευκαιρίες και τις ανθρώπινες σχέσεις.

Αξίζει να την παρακολουθήσετε για την υπέροχη φωτογραφία της, το νοσταλγικό της soundtrack και, πάνω από όλα, για να απολαύσετε τον Άντι Γκαρσία σε έναν από τους πιο υποτιμημένους και ευαίσθητους ρόλους της καριέρας του. Μια ιδανική επιλογή για ένα χαλαρό βράδυ που αναζητάτε κάτι που θα σας αγγίξει την ψυχή.

Heart Beat: Ο έρωτας που έγινε λογοτεχνία.

Heart Beat: Το Ερωτικό Τρίγωνο που Γέννησε την Beat Generation.

🎬 Υπάρχουν έρωτες που τελειώνουν όταν σβήσουν τα φώτα και υπάρχουν έρωτες που συνεχίζουν να ζουν μέσα σε βιβλία, ταινίες και μύθους. Το παράξενο είναι πως, κάποτε, οι άνθρωποι που τους έζησαν χάνονται, ενώ οι χαρακτήρες που γεννήθηκαν από αυτούς αποκτούν μια δεύτερη, πολύ πιο επίμονη ζωή.

Κάπως έτσι γεννήθηκε ο μύθος της Beat Generation.

Όταν ακούμε το όνομα του Jack Kerouac, έρχονται στον νου δρόμοι χωρίς προορισμό, τζαζ, νύχτες, αλκοόλ, αυτοκίνητα, φτηνά δωμάτια, ατελείωτες συζητήσεις και μια γενιά που ήθελε να ζήσει πριν προλάβει να καταλάβει τι σημαίνει ζωή. Κι όταν εμφανίζεται ο Neal Cassady, εμφανίζεται ο άνθρωπος του δρόμου: ατίθασος, ερωτικός, ανήσυχος, αδύνατο να χωρέσει σε οποιοδήποτε κοινωνικό καλούπι.

Όμως ανάμεσα στους δύο άνδρες υπήρχε μια γυναίκα. Η Carolyn Cassady.

Και ίσως χωρίς εκείνη να καταλαβαίνουμε μόνο τη μισή ιστορία.

📽 Η ταινία "Heart Beat" του John Byrum, βασισμένη στην αυτοβιογραφική αφήγηση της Carolyn, μετακινεί την κάμερα από τον μύθο στους ανθρώπους. Από τον δρόμο στο σπίτι. Από τη λογοτεχνία στην καθημερινότητα. Από την ελευθερία όπως την ονειρεύονται οι άνδρες στην ελευθερία όπως την βιώνει μια γυναίκα.

Η Sissy Spacek ως Carolyn, ο Nick Nolte ως Neal και ο John Heard ως Kerouac σχηματίζουν ένα ερωτικό τρίγωνο, όπου ο έρωτας δεν υπακούει στις συμβάσεις, αλλά ούτε και παύει να έχει συνέπειες.

Στα τέλη της δεκαετίας του ’40, ο Kerouac αναζητά τον δρόμο που θα τον οδηγήσει στη λογοτεχνία. Τον βρίσκει στον Neal Cassady. Ο Neal δεν είναι απλώς ένας φίλος. Είναι ένας τρόπος ζωής. Είναι η κίνηση απέναντι στην ακινησία, το ένστικτο απέναντι στη σκέψη, η πράξη απέναντι στη γραφή.

Ο Kerouac θα γράψει γι’ αυτόν.

Η Carolyn θα ζήσει μαζί του.

Και ανάμεσα στους δύο άνδρες θα βρεθεί μια γυναίκα που δεν είναι απλώς η σύζυγος του ενός και η ερωμένη και των δύο. Είναι ο άνθρωπος που αναγκάζεται να κατοικήσει μέσα στον μύθο πριν ακόμη ο μύθος δημιουργηθεί.

Η ζωή τους στα προάστια μοιάζει αρχικά με απόπειρα επιστροφής στην κανονικότητα. Γάμος, σπίτι, παιδιά, οικονομικές υποχρεώσεις. Το αμερικανικό όνειρο περιμένει στην πόρτα.

Μόνο που ο Neal δεν είναι φτιαγμένος για το αμερικανικό όνειρο.

Είναι φτιαγμένος για να το διασχίζει με μεγάλη ταχύτητα.

Η παρουσία του Kerouac στο σπίτι διαλύει ακόμη περισσότερο τις συμβατικές ισορροπίες. Και τότε συμβαίνει κάτι παράδοξο: αντί η φιλία να απειληθεί από τον έρωτα, ο έρωτας γίνεται μέρος της φιλίας. Ο Neal, αντιλαμβανόμενος ότι ο Jack μπορεί να προσφέρει στην Carolyn κάτι που ο ίδιος αδυνατεί να της δώσει, δεν κλείνει την πόρτα. Την ανοίγει.

Και πίσω από αυτή την ανοιχτή πόρτα αρχίζει να γράφεται η Beat Generation.

Όχι μόνο με γραφομηχανές.

Με σώματα, επιθυμίες, έρωτα, ενοχές, ανασφάλειες, οργή και μια διαρκή προσπάθεια να ξεπεραστούν τα όρια.

Ο Kerouac παρατηρεί τον Neal και τον μεταμορφώνει σε Dean Moriarty. Η πραγματικότητα γίνεται λογοτεχνία και ο άνθρωπος γίνεται χαρακτήρας. Ο φίλος γίνεται ήρωας. Η ζωή γίνεται υλικό.

📽 Κάπου εκεί βρίσκεται ίσως και η πιο ενδιαφέρουσα αντίφαση της ταινίας.

Ο Neal θέλει να ζήσει ελεύθερα.

Ο Kerouac θέλει να γράψει την ελευθερία.

Η Carolyn θέλει να ζήσει μαζί τους.

Και οι τρεις πληρώνουν διαφορετικά το τίμημα.

Γιατί η ελευθερία είναι υπέροχη όταν γράφεται σε μια σελίδα. Όταν όμως πρέπει να πληρωθεί το νοίκι, να μεγαλώσουν παιδιά, να αντιμετωπιστεί η καθημερινότητα και η επόμενη μέρα, αποκτά πολύ λιγότερο ποιητικό πρόσωπο.

Το "On the Road" θα κυκλοφορήσει και η ιδιωτική τους ζωή θα μετατραπεί σε δημόσιο μύθο. Ο Neal θα γίνει Dean Moriarty. Η Beat Generation θα γίνει πολιτιστικό φαινόμενο. Η εξέγερση θα αποκτήσει κοινό, εμπορική αξία και τελικά προϊόντα.

Αυτό είναι το παράδοξο κάθε αντισυμβατικής επανάστασης όταν συναντά την αγορά.

Πρώτα αρνείται το σύστημα.

Ύστερα το σύστημα την πουλάει.

Οι άνθρωποι που ήθελαν να ξεφύγουν από την κανονικότητα καταλήγουν να γίνονται είδωλα μιας νέας κανονικότητας. Οι Beat γίνονται Beatniks. Η προσωπική εξέγερση γίνεται αισθητική. Ο δρόμος γίνεται πόζα. Η ελευθερία γίνεται μόδα.

Και πίσω από όλα αυτά υπάρχουν ακόμη οι άνθρωποι.

📽 Ο Kerouac θα πληρώσει με το αλκοόλ την απόσταση ανάμεσα σε αυτό που έγραψε και σε αυτό που ο κόσμος νόμισε ότι διάβασε. Ο Neal θα εγκλωβιστεί στον ίδιο του τον μύθο, σαν να πρέπει κάθε μέρα να αποδεικνύει ότι είναι ο άνθρωπος που κάποτε ενέπνευσε τον Dean Moriarty.

Και η Carolyn θα μείνει με το πιο άχαρο κομμάτι της ελευθερίας: τις συνέπειές της.

Ο Neal πέθανε το 1968, μόλις 41 ετών. Ο Kerouac πέθανε το 1969, στα 47 του. Η Carolyn έζησε πολύ περισσότερο. Πέρασε μέσα από τον μύθο και βγήκε από την άλλη πλευρά του χωρίς να γίνει η ίδια μύθος.

Ίσως γι’ αυτό η δική της αφήγηση έχει ιδιαίτερη σημασία.

Γιατί η ιστορία γράφεται συνήθως από εκείνους που φεύγουν.

Εκείνη έμεινε.

Και μερικές φορές αυτό είναι πολύ πιο δύσκολο.

📽 Το Heart Beat δεν είναι τελικά μια ταινία για ένα ερωτικό τρίγωνο. Είναι μια ταινία για τη στιγμή κατά την οποία η ζωή παύει να είναι αυτό που φανταζόμασταν ότι θα γίνει. Για τον έρωτα που ζητά ελευθερία και για την ελευθερία που ζητά το δικό της τίμημα. Για τη φιλία που μετατρέπεται σε λογοτεχνία και για τη λογοτεχνία που επιστρέφει κάποτε για να καταπιεί τους ανθρώπους που τη γέννησαν.

Και ίσως αυτό να είναι το πιο πικρό αστείο της Beat Generation.

Ήθελαν να ξεφύγουν από τον δρόμο που τους είχε χαράξει η κοινωνία.

Τελικά έγιναν οι ίδιοι δρόμος.

Και κάποιοι άλλοι πήραν το αυτοκίνητο και έφυγαν.