Καρτ ποστάλ από τη Ρώμη.

Η Ρώμη έχει ένα παράξενο ελάττωμα: δεν ξέρει να ζει στο παρόν. Κουβαλάει τόσους αιώνες στην πλάτη της, που ακόμη κι όταν παραγγέλνεις έναν εσπρέσο, έχεις την υποψία πως κάποιος Ρωμαίος λεγεωνάριος τον έχει ήδη πιει πριν από δύο χιλιάδες χρόνια.

Στέλνω, λοιπόν, μια καρτ ποστάλ από την Αιώνια Πόλη. Στην μπροστινή όψη, το Κολοσσαίο. Πέτρες που επιβίωσαν από αυτοκράτορες, πολέμους, βαρβάρους και τουρίστες με selfie sticks. Στο βάθος, η Ρώμη συνεχίζει να κάνει αυτό που ξέρει καλύτερα: να μετατρέπει την Ιστορία σε σκηνικό και το σκηνικό σε εισιτήριο εισόδου.

Περπατώντας στα στενά της, συναντάς αγίους που κοιτάζουν τον ουρανό, θεούς που έχασαν τους ναούς τους, αυτοκράτορες που έχασαν τις αυτοκρατορίες τους και ερωτευμένους που πιστεύουν ότι ανακάλυψαν τον έρωτα μόλις τώρα. Η πόλη τούς παρακολουθεί όλους με την ίδια αδιαφορία. Έχει δει τόσα πολλά, ώστε δύσκολα εντυπωσιάζεται από οτιδήποτε.

Στη Φοντάνα ντι Τρέβι, οι άνθρωποι πετούν κέρματα στο νερό για να επιστρέψουν. Κανείς δεν πετάει κέρμα για να ξαναγίνει νέος, να διορθώσει ένα λάθος ή να συναντήσει ξανά εκείνον που έχασε. Ίσως επειδή αυτά τα αιτήματα δεν τα αναλαμβάνει κανένα σιντριβάνι. Ούτε καν τα ρωμαϊκά.

Κάθομαι σε ένα καφέ και κοιτάζω τους περαστικούς. Η ζωή περνάει μπροστά μου με τον θόρυβο ενός βέσπα και τη χάρη μιας γυναίκας που ξέρει πως την κοιτούν. Κάποιος γελάει, κάποιος βιάζεται, κάποιος φιλάει κάποιον σαν να μην υπάρχει αύριο. Η Ρώμη δεν χρειάζεται να αποδείξει ότι είναι όμορφη. Της αρκεί που οι άνθρωποι εξακολουθούν να ερωτεύονται μέσα στους δρόμους της.

Στην πίσω όψη της καρτ ποστάλ γράφω μόνο:

«Εδώ, ο χρόνος δεν περνάει. Αλλάζει ρούχα. Φοράει τήβεννο, παπική στολή, αναγεννησιακό κοστούμι και στο τέλος ένα ζευγάρι αθλητικά παπούτσια. Κι εμείς, μικροί και προσωρινοί, περπατάμε ανάμεσα στα ερείπιά του και νομίζουμε πως έχουμε όλο τον χρόνο δικό μας».

Ύστερα κολλάω το γραμματόσημο.

Και πριν την ταχυδρομήσω, σκέφτομαι πως η Ρώμη είναι ίσως η πιο επιτυχημένη απάτη της Ιστορίας: μια πόλη που κατάφερε να κάνει την παρακμή της αξιοθέατο και τον θάνατο των αυτοκρατοριών της λόγο για να την επισκέπτονται εκατομμύρια άνθρωποι.

Χαιρετισμούς από τη Ρώμη. 

Εδώ ακόμη και τα ερείπια έχουν περισσότερους επισκέπτες από τους ζωντανούς ανθρώπους που προσπαθούν να χτίσουν κάτι καινούργιο.

Το πνεύμα των βουνών.

Υπάρχουν τόποι που δεν κατοικούνται απλώς από ανθρώπους, αλλά από μνήμες. Τα βουνά είναι ένας από αυτούς. Κρατούν στις χαράδρες τους το αποτύπωμα του χρόνου, στις κορυφές τους την ανάσα των ανέμων και στα δάση τους μια σιωπή παλαιότερη από κάθε ανθρώπινη γλώσσα.

Το πνεύμα των βουνών δεν κατοικεί σε κάποια μυθική θεότητα ούτε κρύβεται πίσω από τις ομίχλες για να τρομάξει τους περαστικούς. Είναι η ίδια η ζωή που επιμένει να υπάρχει χωρίς να ζητά την άδεια του ανθρώπου. Είναι το έλατο που ριζώνει στον βράχο, το νερό που βρίσκει διέξοδο μέσα από την πέτρα, ο αετός που διαγράφει κύκλους πάνω από τις κορυφές, ο λύκος που περνά τη νύχτα χωρίς να αφήνει πίσω του τίποτε άλλο παρά ίχνη στο χιόνι.

Είναι η φύση στην αυθεντική της έκφραση, πριν ακόμη ο άνθρωπος αποφασίσει να τη χωρίσει σε ιδιοκτησίες, οικόπεδα, αξιοποιήσιμες εκτάσεις και επενδυτικές ευκαιρίες.

Οι παλαιότεροι γνώριζαν πως το βουνό δεν είναι ένας σωρός από πέτρες. Ήταν καταφύγιο, τροφός, όριο και πέρασμα. Στις πλαγιές του γεννήθηκαν μύθοι, στήθηκαν ανταρτολημέρια, περπάτησαν κυνηγοί, βοσκοί και φυγάδες. Στα μονοπάτια του συναντήθηκαν η επιβίωση με την ελευθερία και ο φόβος με το δέος. Κάθε γενιά άφησε κάτι πίσω της, όχι πάντοτε ορατό, αλλά βαθιά χαραγμένο στην ανθρώπινη συνείδηση.

Κάποτε τα βουνά ήταν κατοικίες θεών. Ο Όλυμπος ανήκε στους αθανάτους, ο Παρνασσός στις Μούσες, ενώ οι νύμφες κατοικούσαν σε πηγές, σπήλαια και δασωμένες πλαγιές. Ίσως οι αρχαίοι να μην είχαν λιγότερη φαντασία από εμάς, αλλά περισσότερη ικανότητα να αναγνωρίζουν το μυστήριο του κόσμου. Εκεί όπου σήμερα αναζητούμε μια τεχνική εξήγηση, εκείνοι έβλεπαν μια παρουσία. Κι ίσως αυτή η παρουσία να μην ήταν τίποτε άλλο από την επίγνωση πως ο άνθρωπος δεν αποτελεί το κέντρο του σύμπαντος.

Γιατί το πνεύμα του βουνού αρχίζει εκεί ακριβώς όπου τελειώνει η ανθρώπινη αλαζονεία.

Στην κορυφή, ο άνθρωπος μπορεί να αισθανθεί μεγάλος. Αρκεί όμως να κοιτάξει λίγο χαμηλότερα, προς τις αχανείς πτυχώσεις της γης, για να καταλάβει πόσο μικρός είναι. Η θέα δεν του προσφέρει μόνο την ομορφιά του κόσμου· του προσφέρει και ένα μάθημα ταπεινότητας. Τα βουνά υπήρχαν πριν από τις αυτοκρατορίες, πριν από τις σημαίες και τα σύνορα, πριν από τις ιδεολογίες που υπόσχονταν να εξηγήσουν τα πάντα. Θα εξακολουθούν να υπάρχουν και όταν πολλές από τις σημερινές μας βεβαιότητες θα έχουν μετατραπεί σε υποσημειώσεις της Ιστορίας.

Αν, βέβαια, τα αφήσουμε να υπάρχουν.

Γιατί ο σύγχρονος άνθρωπος έχει αναπτύξει μια παράξενη σχέση με τη φύση. Τη θαυμάζει στις φωτογραφίες, την αναζητά στις διακοπές, την επικαλείται στις διαφημίσεις, αλλά δυσκολεύεται να ανεχθεί την ελευθερία της. Θέλει το βουνό προσβάσιμο, οργανωμένο, φωτισμένο, αποδοτικό. Θέλει δρόμους εκεί όπου υπήρχαν μονοπάτια, μηχανές εκεί όπου φυσούσε μόνο ο άνεμος, εγκαταστάσεις εκεί όπου το δάσος ακολουθούσε τους δικούς του αργούς ρυθμούς.

Και όταν η κορυφή δεν αποφέρει αρκετό κέρδος, ανακαλύπτει ξαφνικά ότι κρύβει ενεργειακό πλούτο.

Τότε το τοπίο μετατρέπεται σε χάρτη επενδύσεων. Οι πλαγιές αποκτούν τιμή, οι κορυφογραμμές γίνονται θέσεις εγκατάστασης και τα δάση εμπόδια που πρέπει να παρακαμφθούν. Η γλώσσα της οικονομίας εισβάλλει στη γλώσσα της φύσης και, όπως συμβαίνει συνήθως, η πρώτη απαιτεί να έχει τον τελευταίο λόγο.

Μόνο που το βουνό δεν είναι άδειος χώρος προς εκμετάλλευση. Είναι ένα ολόκληρο οικοσύστημα, ένα δίκτυο ζωής όπου το νερό, το έδαφος, η βλάστηση, τα έντομα, τα πουλιά και τα θηλαστικά συνδέονται με τρόπους που συχνά αγνοούμε. Ένας δρόμος που διασχίζει ένα δάσος δεν είναι απλώς μια γραμμή στον χάρτη. Μπορεί να γίνει ρήγμα σε έναν ζωντανό οργανισμό. Μια εκτεταμένη επέμβαση σε μια κορυφογραμμή δεν αλλάζει μόνο τη θέα· μπορεί να μεταβάλει τη λειτουργία ενός ολόκληρου τόπου.

Κι όταν η καταστροφή ολοκληρωθεί, οι υπεύθυνοι θα μιλήσουν για αντισταθμιστικά μέτρα, αποκατάσταση και βιώσιμη ανάπτυξη. Η φύση, όμως, δεν διαβάζει τις περιβαλλοντικές μελέτες. Δεν γνωρίζει από εταιρικές δεσμεύσεις. Χρειάζεται χρόνο, συνέχεια και χώρο για να αναγεννηθεί. Και ορισμένες απώλειες δεν αποκαθίστανται με μια οικονομική αποζημίωση.

Το πνεύμα των βουνών δεν είναι, λοιπόν, μια ρομαντική επινόηση για φυσιολάτρες. Είναι η συνείδηση ότι ο άνθρωπος δεν μπορεί να καταστρέφει ατιμώρητα τις προϋποθέσεις της ίδιας του της ύπαρξης. Είναι η υπενθύμιση πως η προστασία της φύσης δεν αποτελεί πολυτέλεια μιας κοινωνίας που ευημερεί, αλλά όρο επιβίωσης κάθε κοινωνίας που θέλει να έχει μέλλον.

Και υπάρχει κάτι ακόμη.

Το βουνό διδάσκει την ελευθερία χωρίς να εκφωνεί λόγους. Δεν ζητά από τον λύκο να γίνει πρόβατο ούτε από το έλατο να μοιάσει με κυπαρίσσι. Δεν απαιτεί από το ποτάμι να ακολουθήσει ευθεία γραμμή. Η ζωή του είναι μια διαρκής συνύπαρξη διαφορών, μια ισορροπία που δεν επιβάλλεται από κάποιο κεντρικό αφεντικό, αλλά οικοδομείται μέσα από σχέσεις, προσαρμογές και αλληλεξαρτήσεις.

Ίσως γι’ αυτό το βουνό παραμένει ένα από τα τελευταία σχολεία ελευθερίας. Επειδή εκεί ο άνθρωπος μπορεί ακόμη να καταλάβει πως δεν χρειάζεται να εξουσιάζει τα πάντα για να υπάρχει. Πως η δύναμη δεν βρίσκεται πάντοτε στην κυριαρχία, αλλά συχνά στην ικανότητα να συνυπάρχεις χωρίς να αφανίζεις τον άλλον.

Το πνεύμα των βουνών κατοικεί σε κάθε μονοπάτι που δεν έγινε δρόμος, σε κάθε δάσος που γλίτωσε από τη φωτιά, σε κάθε πηγή που εξακολουθεί να αναβλύζει καθαρή, σε κάθε κορυφή που δεν παραδόθηκε στην απληστία.

Κατοικεί ακόμη στον άνθρωπο που ανεβαίνει ψηλά όχι για να κατακτήσει, αλλά για να καταλάβει. Που αφήνει πίσω του μόνο τα βήματά του και κατεβαίνει με λιγότερη βεβαιότητα για τον εαυτό του και περισσότερο σεβασμό για τον κόσμο.

Γιατί τα βουνά δεν χρειάζονται ανθρώπους που τα κατακτούν. Χρειάζονται ανθρώπους που καταλαβαίνουν ότι δεν τους ανήκουν.

Και όταν σβήσει ο τελευταίος κινητήρας, όταν σωπάσουν τα μηχανήματα και αποσυρθούν οι εργολάβοι, το βουνό θα εξακολουθεί να περιμένει. Όχι τη δική μας επιστροφή, αλλά τη δική μας αφύπνιση.

Το πνεύμα του δεν βρίσκεται πάνω από τις κορυφές.

Βρίσκεται στο μέτρο που χάσαμε.

Η σιωπή των ηττημένων νεκρών...

Στη βόρεια πλευρά της Πεντέλης, μακριά από τον θόρυβο της καθημερινότητας, υπάρχει ένας τόπος που αναγκάζει την Ιστορία να χαμηλώσει τη φωνή της. Το Γερμανικό Στρατιωτικό Νεκροταφείο Διονύσου – Ραπεντόζης. Εδώ αναπαύονται 9.973 Γερμανοί στρατιώτες, οι περισσότεροι νεκροί του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, μεταφερμένοι από διαφορετικές περιοχές της ηπειρωτικής και νησιωτικής Ελλάδας. Το νεκροταφείο εγκαινιάστηκε στις 28 Σεπτεμβρίου 1975 και εκτείνεται σε μια περιφραγμένη έκταση τεσσάρων εκταρίων. Οι νεκροί του δεν βρίσκονται σε χιλιάδες ατομικούς τάφους, αλλά σε δώδεκα υπόγειες κρύπτες, ενώ τα ονόματα των ταυτοποιημένων στρατιωτών είναι χαραγμένα σε φυσικές πέτρινες πλάκες. Για εκατοντάδες άλλους, των οποίων τα οστά δεν βρέθηκαν ποτέ, υπάρχουν αναθηματικές στήλες.

Πίσω από τους αριθμούς υπάρχουν άνθρωποι που δεν γνωρίζουμε, οικογένειες που περίμεναν, μητέρες που γέρασαν κοιτάζοντας έναν δρόμο, παιδιά που μεγάλωσαν με τη φωτογραφία ενός απόντος. Υπάρχει, όμως, και ένα ερώτημα που προηγείται της συγκίνησης και δεν επιτρέπεται να θαφτεί κάτω από τις πέτρινες πλάκες: τι δουλειά είχαν εδώ;

Δεν ήρθαν ως περιηγητές, ούτε ως φιλέλληνες που αναζητούσαν τον ήλιο της Αττικής και τα μάρμαρα της αρχαιότητας. Η ναζιστική Γερμανία εισέβαλε στην Ελλάδα τον Απρίλιο του 1941, αφού είχε ήδη εξαπολύσει τον πόλεμο στην Ευρώπη. Η Ελλάδα, που από τον Οκτώβριο του 1940 αντιστεκόταν στην ιταλική εισβολή, βρέθηκε κάτω από γερμανική, ιταλική και βουλγαρική κατοχή. Οι Γερμανοί ήρθαν ως κατακτητές, για να επιβάλουν τη στρατιωτική κυριαρχία του ναζιστικού καθεστώτος, να ελέγξουν στρατηγικά εδάφη και να εντάξουν τη χώρα στη μηχανή του πολέμου τους.

Και η κατοχή δεν ήταν μια αφηρημένη στρατιωτική παρουσία πάνω σε έναν χάρτη. Ήταν πείνα, εκτελέσεις, αντίποινα, ολοκαυτώματα χωριών, λεηλασία του πλούτου και καταστροφή της ζωής. Ήταν τα Καλάβρυτα, το Δίστομο, η Κάνδανος, το Κομμένο και δεκάδες ακόμη τόποι που πλήρωσαν με αίμα την αντίσταση και την ίδια τους την ύπαρξη. Ήταν ένας λαός που έμαθε να θάβει τους δικούς του, ενώ άλλοι αποφάσιζαν από μακριά πόσο κόστιζε μια ανθρώπινη ζωή.

Η Ελλάδα δεν έχει την πολυτέλεια να ξεχνά ποιος ήρθε ως κατακτητής και ποιος βρέθηκε κάτω από τις μπότες του. Δεν έχει, όμως, ούτε την ανάγκη να παραχαράσσει την Ιστορία για να διατηρήσει ζωντανή τη μνήμη της. Δεν ήταν όλοι οι Γερμανοί στρατιώτες ίδιοι. Άλλοι συμμετείχαν ενεργά στα εγκλήματα, άλλοι υπηρέτησαν έναν εγκληματικό μηχανισμό, άλλοι ενδεχομένως βρέθηκαν στον πόλεμο χωρίς να έχουν επιλέξει τη διαδρομή τους. Η ατομική ευθύνη δεν μπορεί να αποδοθεί συλλήβδην σε κάθε νεκρό. Ούτε, όμως, η προσωπική μοίρα ενός στρατιώτη μπορεί να σβήσει τον χαρακτήρα της στρατιωτικής επιχείρησης στην οποία συμμετείχε.

Ο νεκρός δεν είναι αθώος επειδή πέθανε, αλλά ούτε ένοχος επειδή γεννήθηκε Γερμανός. Η ευθύνη δεν κληρονομείται από το αίμα ούτε εξαφανίζεται μέσα στο χώμα. Ανήκει στις πράξεις, στις αποφάσεις, στις ιδεολογίες και στις εξουσίες που έστειλαν εκατομμύρια ανθρώπους να σκοτώσουν και να σκοτωθούν για τη δόξα κρατών που εξακολουθούν να υμνούν τους πολέμους τους με μνημεία και σημαίες.

Κι εδώ βρίσκεται η δύσκολη αλήθεια αυτού του τόπου: η φροντίδα των νεκρών είναι ανθρώπινο καθήκον, αλλά δεν αποτελεί συγχωροχάρτι για τις πράξεις των ζωντανών. Το να αναγνωρίζεις την ανθρώπινη υπόσταση ενός νεκρού στρατιώτη δεν σημαίνει ότι εξισώνεις τον κατακτητή με τον κατακτημένο. Η συμπόνια δεν απαιτεί ιστορική αμνησία, όπως και η ιστορική δικαιοσύνη δεν απαιτεί την άρνηση της ανθρώπινης αξιοπρέπειας.

Η πέτρα δεν κάνει διακρίσεις. Οι άνθρωποι τις κάνουν. Οι κυβερνήσεις χαράζουν σύνορα, οι στρατηγοί σχεδιάζουν εκστρατείες, οι ιδεολογίες κατασκευάζουν εχθρούς και οι πατρίδες απαιτούν θυσίες. Ύστερα, όταν τελειώσει η σφαγή, έρχονται οι αρχιτέκτονες, οι επιγραφές και τα στεφάνια για να τακτοποιήσουν αισθητικά όσα η πολιτική άφησε πίσω της.

Και η Ιστορία δεν τελειώνει με την ταφή των στρατιωτών. Η Ελλάδα εξακολουθεί να κουβαλά τις πληγές της Κατοχής, τις κατεστραμμένες κοινότητες, τις εκτελέσεις και το ζήτημα των γερμανικών πολεμικών επανορθώσεων. Οι ελληνικές διεκδικήσεις παραμένουν ενεργές, ενώ η γερμανική πλευρά θεωρεί το ζήτημα νομικά κλειστό. Έτσι, δίπλα στη φροντίδα των νεκρών παραμένει ανοιχτό το ερώτημα της δικαιοσύνης για τους ζωντανούς και τους απογόνους των θυμάτων.

Δεν υπάρχει αντίφαση στο να προστατεύεις ένα στρατιωτικό νεκροταφείο και να απαιτείς δικαιοσύνη για τα εγκλήματα της κατοχής. Η αντίφαση γεννιέται όταν η μνήμη των στρατιωτών αποκτά πέτρα, περίφραξη και τελετές, ενώ η μνήμη των θυμάτων αντιμετωπίζεται ως διπλωματική εκκρεμότητα ή ενοχλητική υποσημείωση.

Δεν χρειάζεται να εξωραΐσουμε τον γερμανικό μιλιταρισμό ούτε να εξισώσουμε τον κατακτητή με τον κατακτημένο για να σταθούμε μπροστά σε αυτό το νεκροταφείο με ανθρώπινη αξιοπρέπεια. Η μνήμη των νεκρών δεν ακυρώνει τη μνήμη των θυμάτων τους. Αντίθετα, την υποχρεώνει να γίνει βαθύτερη, πιο απαιτητική, λιγότερο διαθέσιμη στους εθνικούς μύθους.

Γιατί το πραγματικό αντίθετο του πολέμου δεν είναι η ειρήνη που υπογράφουν οι στρατηγοί. Είναι ένας κόσμος όπου κανένας άνθρωπος δεν θεωρείται αναλώσιμος για τα συμφέροντα κανενός κράτους.

Στη Ραπεντόζα, η Πεντέλη στέκει σιωπηλή πάνω από τους νεκρούς. Δεν απονέμει παράσημα, δεν γράφει ανακοινωθέντα, δεν ξεχωρίζει νικητές και ηττημένους. Μόνο που η φύση έχει μια αδιαφορία που η Ιστορία δεν δικαιούται να αντιγράψει.

Οι νεκροί δεν μπορούν πια να αλλάξουν τον κόσμο. Το μόνο που μπορούν είναι να μας θυμίζουν πόσο εύκολα ο κόσμος αλλάζει τους ανθρώπους σε νεκρούς.

Η ματαιοδοξία του χειρουργού.

 

Ο χειρουργός ζει σε μια παράξενη σχέση με τη ματαιοδοξία. Από τη μία πλευρά, χρειάζεται αυτοπεποίθηση· από την άλλη, η αυτοπεποίθηση είναι ίσως το πρώτο πράγμα που μπορεί να τον παρασύρει στην αλαζονεία.

Το χειρουργείο δεν συγχωρεί εύκολα την αμφιβολία. Εκείνη την ώρα πρέπει να αποφασίσει, να κόψει, να αφαιρέσει, να διορθώσει. Το χέρι δεν μπορεί να τρέμει επειδή το εγώ φοβάται. Όμως υπάρχει μια λεπτή γραμμή ανάμεσα στην απαραίτητη σιγουριά και στην πεποίθηση ότι ο χειρουργός είναι ο πρωταγωνιστής της ιστορίας.

Και τότε αρχίζει η ματαιοδοξία.

Το χειρουργικό αποτέλεσμα γίνεται τρόπαιο. Η δύσκολη επέμβαση γίνεται αφήγημα. Η φωτογραφία του χειρουργείου γίνεται απόδειξη αξίας. Το συνέδριο, η δημοσίευση, ο τίτλος, ο αριθμός των επεμβάσεων, η αναγνωρισιμότητα, ακόμη και το όνομα πάνω στην πόρτα, μπορούν σιγά-σιγά να μετατραπούν από εργαλεία της επιστήμης σε καθρέφτες του εγώ.

Ο χειρουργός κινδυνεύει τότε να ξεχάσει κάτι θεμελιώδες: δεν χειρουργεί μια πάθηση· χειρουργεί έναν άνθρωπο που έχει παραδώσει στα χέρια του ένα κομμάτι της ζωής του.

Και ίσως η μεγαλύτερη δοκιμασία για έναν χειρουργό να μην είναι η δύσκολη επέμβαση. Να είναι η στιγμή που πρέπει να πει: «Δεν χρειάζεται χειρουργείο». Εκεί δεν υπάρχει χειροκρότημα, δεν υπάρχει εντυπωσιακή εικόνα, δεν υπάρχει τρόπαιο για το βιογραφικό. Υπάρχει μόνο η επιστημονική ευθύνη.

Η ματαιοδοξία θέλει να αφήσει το όνομα του χειρουργού πάνω στον ασθενή. Η πραγματική χειρουργική δεξιότητα θέλει να αφήσει όσο γίνεται λιγότερο τον χειρουργό πάνω του.

Γιατί στο τέλος ο ασθενής δεν θυμάται πόσο σπουδαίος θεωρούσε ο χειρουργός τον εαυτό του. Θυμάται αν στάθηκε όρθιος. Αν ξαναπερπάτησε. Αν ξαναμίλησε. Αν γύρισε σπίτι του.

Και κάπου εκεί τελειώνει η ματαιοδοξία του χειρουργού.

Ή, τουλάχιστον, θα έπρεπε.

Γιατί υπάρχει ένας τελευταίος, αμείλικτος χειρουργός που δεν εντυπωσιάζεται από τίτλους, βιογραφικά και επιτυχίες.

Ο χρόνος.

Αυτός χειρουργεί χωρίς αναισθησία. Και στο τέλος αφαιρεί από όλους μας ακριβώς το ίδιο πράγμα: την ψευδαίσθηση ότι ήμασταν ποτέ το σημαντικότερο πρόσωπο στο χειρουργείο.

Θέλει Αρετή και Τόλμη η Ζωή.

 

«Θέλει Αρετήν και Τόλμην η Ελευθερία».

Ο στίχος του Ανδρέα Κάλβου δεν μιλά μόνο για την ελευθερία ενός λαού. Μιλά, βαθύτερα, για την ίδια την προϋπόθεση της ελευθερίας: τίποτε αληθινά πολύτιμο δεν χαρίζεται σε εκείνον που φοβάται να το διεκδικήσει.

Και ίσως γι’ αυτό ο στίχος μπορεί να διαβαστεί σήμερα πέρα από την ιστορική του στιγμή. Να μετακινηθεί από το πεδίο της Επανάστασης στο πεδίο της ανθρώπινης ζωής.

Θέλει αρετή και τόλμη η ζωή.

Αρετή, όχι με την έννοια της ηθικολογίας. Ο Κάλβος δεν μιλά για την υπάκουη καλοσύνη εκείνου που προσαρμόζεται σε ό,τι του επιβάλλουν. Μιλά για την εσωτερική δύναμη που επιτρέπει στον άνθρωπο να παραμένει ελεύθερος απέναντι στον φόβο, στην εξουσία, στη συνήθεια.

Και θέλει τόλμη. Γιατί η ελευθερία χωρίς τόλμη παραμένει μια ωραία ιδέα. Όπως και η ζωή χωρίς τόλμη γίνεται σιγά-σιγά μια άσκηση προσαρμογής.

Ο άνθρωπος συχνά δεν φυλακίζεται πίσω από κάγκελα. Φυλακίζεται μέσα σε βεβαιότητες. Στο «έτσι είναι τα πράγματα», στο «τι θα πει ο κόσμος», στο «δεν γίνεται αλλιώς». Κάθε εποχή έχει τις δικές της φυλακές· μερικές μάλιστα δεν χρειάζονται ούτε δεσμοφύλακες. Τις φυλάμε μόνοι μας.

Ο Κάλβος έγραψε για την ελευθερία σε μια εποχή όπου αυτή είχε το κόστος της ζωής. Σήμερα το κόστος είναι συχνά διαφορετικό. Είναι η ρήξη, η μοναξιά, η αβεβαιότητα, η απώλεια μιας βολικής θέσης. Κι όμως, η ουσία παραμένει ίδια: όποιος δεν είναι διατεθειμένος να διακινδυνεύσει κάτι, δύσκολα μπορεί να κατακτήσει κάτι πραγματικά δικό του.

Η αρετή χωρίς τόλμη μπορεί να γίνει αδυναμία. Η τόλμη χωρίς αρετή μπορεί να γίνει θράσος. Η πρώτη χρειάζεται τη δεύτερη για να γίνει πράξη και η δεύτερη την πρώτη για να μην καταντήσει αυθαιρεσία.

Αυτό είναι ίσως το μεγάλο μάθημα του Κάλβου: η ελευθερία δεν είναι κατάσταση· είναι αγώνας. Δεν είναι δώρο· είναι ευθύνη. Δεν κατοικεί στις διακηρύξεις, αλλά στις αποφάσεις.

Και η ζωή, τελικά, δεν ζητά από τον άνθρωπο να είναι ατρόμητος. Ζητά κάτι δυσκολότερο: να φοβάται και παρ’ όλα αυτά να προχωρά.

Γιατί η ελευθερία μπορεί να γράφτηκε κάποτε με κεφαλαίο Ε.

Αλλά κάθε άνθρωπος, κάθε μέρα, καλείται να τη γράψει με τα δικά του χέρια.

Εκεί όπου συναντιούνται πατέρας και γιος.

Υπάρχουν δεσμοί που δεν χρειάζονται πολλές λέξεις για να υπάρξουν. Ο δεσμός ανάμεσα σε έναν πατέρα και έναν γιο είναι ένας από αυτούς.

Κι όμως, υπάρχουν κάποιες ημέρες που οι λέξεις βρίσκουν μόνες τους τον δρόμο τους. Μια τέτοια ημέρα είναι τα γενέθλια ενός γιου. Γιατί τα γενέθλια δεν είναι απλώς η επέτειος μιας γέννησης. Είναι μια στάση μέσα στον χρόνο, μια στιγμή όπου η ζωή κοιτάζει για λίγο πίσω και ύστερα συνεχίζει μπροστά.

Κάθε χρόνο, την ίδια ημέρα, ο πατέρας βλέπει μπροστά του όχι μόνο την ηλικία που προστέθηκε στη ζωή του γιου του, αλλά και όλες εκείνες που προηγήθηκαν. Το παιδί που κάποτε χωρούσε στην αγκαλιά. Το παιδί που έμαθε να περπατά κρατώντας ένα χέρι. Ο έφηβος που άρχισε να αμφισβητεί. Ο νέος άνθρωπος που αναζητά τον δικό του δρόμο.

Και τότε γίνεται φανερό πως τα γενέθλια ενός γιου είναι, κατά κάποιον τρόπο, και τα γενέθλια μιας πατρικής σχέσης που αλλάζει μαζί του.

Στην αρχή ο πατέρας είναι για τον γιο η δύναμη. Εκείνος που ξέρει. Εκείνος που μπορεί να σηκώσει, να προστατεύσει, να διορθώσει. Ο κόσμος του παιδιού έχει ένα κέντρο και το κέντρο αυτό συχνά είναι ο πατέρας.

Ύστερα έρχεται η ηλικία της αμφισβήτησης.

Ο γιος χρειάζεται να απομακρυνθεί από τον άνθρωπο που του έδειξε τον πρώτο δρόμο, όχι επειδή έπαψε να τον αγαπά, αλλά επειδή πρέπει να ανακαλύψει ποιος είναι ο ίδιος. Να αποκτήσει δική του φωνή, δικές του επιλογές, δικές του ήττες και νίκες.

Και τότε ο πατέρας καλείται να μάθει το δυσκολότερο μάθημα της πατρότητας: να μη ζητήσει από τον γιο του να γίνει αντίγραφό του.

Να τον αφήσει να γίνει ο εαυτός του.

Ένας γιος δεν έρχεται στη ζωή για να συνεχίσει απλώς τη ζωή του πατέρα του. Έρχεται για να ανοίξει τη δική του. Να κάνει επιλογές που ο πατέρας μπορεί να μην έκανε. Να γνωρίσει κόσμους που εκείνος δεν γνώρισε. Να διαφωνήσει μαζί του. Να τον αμφισβητήσει. Να τον ξεπεράσει ίσως.

Και αυτό δεν είναι ήττα του πατέρα.

Είναι η δικαίωσή του.

Ο πατέρας δεν μεγαλώνει τον γιο του για να τον κρατήσει κοντά του. Τον μεγαλώνει για να μπορεί κάποτε να φύγει.

Μόνο που υπάρχει μεγάλη διαφορά ανάμεσα στο «φεύγω» και στο «φεύγω από σένα».

Ο γιος μπορεί να φύγει από το σπίτι. Να δημιουργήσει τη δική του ζωή, τις δικές του αγάπες, τις δικές του ευθύνες. Μπορεί να περάσουν μέρες χωρίς να μιλήσει με τον πατέρα του. Μπορεί κάποτε οι δρόμοι τους να μοιάζουν διαφορετικοί.

Ένας αληθινός δεσμός, όμως, δεν μετριέται σε χιλιόμετρα ούτε σε τηλεφωνήματα.

Μετριέται σε εκείνη τη βαθιά βεβαιότητα πως, όταν ο γιος κοιτάξει πίσω του, υπάρχει κάποιος εκεί.

Όχι για να τον κρίνει.

Όχι για να του πει «στα έλεγα».

Αλλά για να του πει, ακόμη και χωρίς λόγια:

«Είμαι εδώ».

Αυτή ίσως είναι η βαθύτερη μορφή της πατρικής αγάπης. Να μπορείς να είσαι παρών χωρίς να γίνεσαι βάρος. Να συμβουλεύεις χωρίς να επιβάλλεσαι. Να προστατεύεις χωρίς να φυλακίζεις. Να αφήνεις χώρο χωρίς ποτέ να αφήνεις τον άνθρωπό σου μόνο.

Κι ύστερα έρχεται μια ακόμη μεγάλη αλλαγή.

Κάποια στιγμή ο γιος ανακαλύπτει πως ο πατέρας του δεν είναι ο ήρωας που πίστευε μικρός.

Είναι άνθρωπος.

Έχει φόβους, λάθη, αδυναμίες, ανεκπλήρωτα όνειρα. Έχει στιγμές που δεν ήξερε τι να κάνει και προχώρησε όπως μπορούσε. Κι εκεί ακριβώς αρχίζει ίσως η πιο ώριμη μορφή της σχέσης τους.

Όταν ο γιος πάψει να βλέπει μόνο τον πατέρα και αρχίσει να βλέπει τον άνθρωπο.

Και όταν ο πατέρας πάψει να βλέπει μόνο τον γιο και αρχίσει να βλέπει τον άντρα που έχει απέναντί του.

Εκεί συναντιούνται πραγματικά.

Όχι πια μόνο ως πατέρας και παιδί.

Αλλά ως δύο άνθρωποι.

Και τότε τα γενέθλια αποκτούν ένα διαφορετικό νόημα. Δεν είναι πλέον μόνο η γιορτή ενός παιδιού που μεγάλωσε. Είναι η υπενθύμιση μιας ολόκληρης διαδρομής: των χεριών που κάποτε κρατούσαν, των λέξεων που κάποτε δίδασκαν, των συγκρούσεων που κάποτε πλήγωναν, των σιωπών που κάποτε έκρυβαν αγάπη.

Γιατί δεν είναι πάντα εύκολο να αγαπιούνται πατέρας και γιος.

Μερικές φορές αγαπιούνται βαθιά και δυσκολεύονται να το πουν.

Μερικές φορές πληγώνονται επειδή περιμένουν ο ένας από τον άλλον περισσότερα απ' όσα μπορούν να δώσουν.

Μερικές φορές η αγάπη τους κρύβεται πίσω από μια σιωπή, ένα βλέμμα, ένα τηλεφώνημα χωρίς ιδιαίτερο λόγο.

Αλλά υπάρχει.

Και ίσως γι' αυτό τα γενέθλια ενός γιου είναι η κατάλληλη ημέρα για να ειπωθούν εκείνα που η καθημερινότητα αφήνει συνήθως ανείπωτα.

Όχι ευχές για μια ζωή χωρίς πτώσεις.

Αλλά ευχές για τη δύναμη που χρειάζεται κανείς όταν πέφτει.

Όχι ευχές για μια ζωή χωρίς φόβο.

Αλλά για το θάρρος να προχωρά παρά τον φόβο.

Όχι ευχές για μια ζωή χωρίς αποτυχίες.

Αλλά για την αξιοπρέπεια να σηκώνεται κανείς μετά από αυτές.

Και πάνω απ' όλα, μια ευχή που ίσως συνοψίζει όλες τις άλλες: να γίνει ο γιος ο άνθρωπος που ο ίδιος ονειρεύεται να γίνει.

Γιατί το μεγαλύτερο δώρο ενός πατέρα δεν είναι να χαρίσει στον γιο του τη δική του ζωή.

Είναι να του δώσει την ελευθερία να ζήσει τη δική του.

Κάθε γενέθλιο προσθέτει έναν χρόνο στη ζωή του γιου και αφαιρεί έναν ακόμη χρόνο από την παιδική ηλικία που δεν θα επιστρέψει. Τα κεράκια σβήνουν, οι φωτογραφίες πληθαίνουν, τα χρόνια περνούν. Κι εκεί, ανάμεσα σε μια τούρτα και μια ευχή, ο χρόνος αποκαλύπτει το παράδοξό του: ο γιος μεγαλώνει ακριβώς επειδή κάποτε πρέπει να φύγει από την αγκαλιά.

Και ο πατέρας μεγαλώνει μαθαίνοντας να μην τον κρατά.

Ίσως αυτό να είναι τελικά το πιο δύσκολο έργο της πατρότητας.

Να μεγαλώσεις έναν άνθρωπο αρκετά δυνατά ώστε να μπορεί να σταθεί μόνος του και αρκετά ελεύθερα ώστε να μη χρειάζεται να επιστρέψει.

Και παρ' όλα αυτά να ξέρει πως, αν κάποτε επιστρέψει, θα βρει μια πόρτα ανοιχτή.

Όχι για να ξαναγίνει παιδί.

Αλλά για να συναντήσει τον πατέρα του ως άντρας.

Και τότε τα γενέθλια δεν θα είναι πια απλώς η ημέρα που γεννήθηκε ένας γιος.

Θα είναι η ημέρα που ο χρόνος θυμίζει σε δύο ανθρώπους πως, όσο κι αν αλλάζουν οι ηλικίες, οι αποστάσεις και οι ρόλοι, υπάρχει ένας δεσμός που δεν μεγαλώνει ούτε μικραίνει.

Απλώς βαθαίνει.

Ο δεσμός ανάμεσα σε έναν πατέρα και έναν γιο.

Η ποίηση των δύσβατων δρόμων.

 

Υπάρχουν δρόμοι που δεν φτιάχτηκαν για να περπατιούνται εύκολα. Στενοί, ανηφορικοί, γεμάτοι πέτρες, στροφές και σιωπές. Δρόμοι που δεν υπόσχονται προορισμό· μόνο την ανάγκη να συνεχίσεις.

Ίσως εκεί βρίσκεται η ποίηση. Όχι στον ίσιο δρόμο, αλλά στο εμπόδιο. Στην πέτρα που σε αναγκάζει να κοιτάξεις κάτω, στην ανηφόρα που σου μαθαίνει την αξία της ανάσας, στη στροφή που κρύβει όσα δεν μπορούσες ακόμη να δεις.

Οι εύκολοι δρόμοι οδηγούν συνήθως κάπου. Οι δύσβατοι σε οδηγούν πρώτα σε εσένα.

Κι όταν κάποτε κοιτάξεις πίσω, ίσως καταλάβεις πως δεν ήταν ο δρόμος που δυσκόλευε το ταξίδι. Ήταν ο δρόμος που το έκανε ποίηση.

Η θυσία για τη φύση...

 

Υπάρχουν άνθρωποι που, όταν η φύση κινδυνεύει, δεν μένουν απέναντι στη φωτιά.

Μπαίνουν μέσα της.

Οι πυροσβέστες και οι εθελοντές δεν υπερασπίζονται μόνο δέντρα. Υπερασπίζονται έναν τόπο, τη μνήμη του, τα ζώα που δεν μπορούν να φύγουν, το νερό που θα χρειαστεί αύριο, τον αέρα που θα αναπνεύσουμε μεθαύριο.

Μέσα στη φωτιά η φύση παύει να είναι μια ωραία εικόνα. Γίνεται πραγματικότητα. Γίνεται καπνός, στάχτη, θερμότητα, κίνδυνος. Και τότε φαίνεται ποιος αντιλαμβάνεται το δάσος ως ζωντανό κόσμο και ποιος απλώς ως έκταση γης.

Ο πυροσβέστης που προχωρά προς τη φωτιά και ο εθελοντής που αφήνει το σπίτι του για να προστατεύσει ένα δάσος προσφέρουν κάτι πολύ περισσότερο από χρόνο και κόπο. Προσφέρουν το προσωπικό τους συμφέρον στην υπόθεση του κοινού αγαθού.

Δεν είναι ήρωες επειδή δεν φοβούνται.

Είναι άνθρωποι που, παρά τον φόβο, αποφασίζουν να σταθούν εκεί όπου χρειάζεται.

Και ίσως αυτή να είναι η πιο αληθινή μορφή θυσίας: όχι ο θάνατος, αλλά η συνειδητή προσφορά ενός μέρους του εαυτού για να συνεχίσει κάτι μεγαλύτερο από εμάς να υπάρχει.

Ένα δέντρο που μένει όρθιο δεν γνωρίζει ποιος το έσωσε.

Ένα ζώο που βρίσκει ξανά το δάσος του δεν γνωρίζει ποιος μπήκε στη φωτιά.

Ένα παιδί που, χρόνια αργότερα, θα περπατήσει κάτω από τη σκιά ενός δέντρου, ίσως δεν μάθει ποτέ το όνομα εκείνου που το προστάτευσε.

Κι όμως, κάποιος κάποτε στάθηκε εκεί.

Ανάμεσα στη φωτιά και στο δάσος.

Και διάλεξε το δάσος.

Με τίμημα την δικιά του ζωή.

Αντιμέτωποι με τους νέους άσχημους καιρούς...

 

Δεν είναι όλοι οι καιροί καλοί. Κάποιοι έρχονται χωρίς να τους καλέσουμε, εγκαθίστανται στη ζωή μας και ζητούν να τους συνηθίσουμε.

Οι νέοι άσχημοι καιροί δεν μοιάζουν πάντοτε με καταστροφές. Μπορεί να έχουν τη μορφή μιας μικρής παραίτησης, μιας σιωπής εκεί που έπρεπε να ακουστεί μια φωνή, μιας αδικίας που βαφτίστηκε κανονικότητα. Μπορεί να εμφανίζονται ως φόβος, κυνισμός, αδιαφορία ή ως η βολική πεποίθηση ότι «έτσι είναι τα πράγματα».

Κι όμως, ο καιρός δεν είναι μόνο αυτό που συμβαίνει γύρω μας. Είναι και ο τρόπος με τον οποίο στεκόμαστε απέναντί του.

Απέναντι στους άσχημους καιρούς δεν αρκεί η νοσταλγία για τους παλιούς καλούς. Γιατί και οι παλιοί καιροί, όταν ήταν παρόν, κάποτε δύσκολοι θεωρούνταν. Αυτό που σήμερα θυμόμαστε ως παρελθόν, κάποτε ήταν το παρόν που έπρεπε κι εκείνο να αντιμετωπιστεί.

Ίσως λοιπόν το πραγματικό ερώτημα δεν είναι αν έρχονται άσχημοι καιροί.

Είναι αν, μέσα στους άσχημους καιρούς, θα παραμείνει κάτι όρθιο μέσα στον άνθρωπο που να αξίζει να διασωθεί.

Γιατί οι καιροί αλλάζουν.

Ο άνθρωπος όμως είναι εκείνος που αποφασίζει τι θα τους παραδώσει.

Το χρέος της ζωής...

 

Υπάρχουν στιγμές που η ζωή δεν ρωτά τι θέλουμε. Ζητά τι οφείλουμε.

Το χρέος της ζωής δεν είναι να προλάβουμε τα πάντα, ούτε να δικαιώσουμε όλες τις επιθυμίες μας. Είναι να αναγνωρίσουμε εκείνη τη στιγμή που κάτι περνά από μπροστά μας και μας καλεί να πάρουμε θέση. Να αφήσουμε για λίγο στην άκρη την ασφάλεια, την αναβολή, ακόμη και τον εαυτό μας.

Γιατί η ζωή δεν κρίνεται μόνο από όσα επιλέξαμε. Κρίνεται και από όσα, όταν ήρθε η ώρα τους, δεν τολμήσαμε να επιλέξουμε.

Υπάρχουν άνθρωποι που περιμένουν την κατάλληλη στιγμή για να ζήσουν. Μα η κατάλληλη στιγμή σπάνια εμφανίζεται με την ευγένεια μιας πρόσκλησης. Έρχεται συχνά άβολη, απροειδοποίητη, μέσα σε μια δύσκολη απόφαση. Και τότε η ερώτηση δεν είναι «τι με συμφέρει;» αλλά «τι δεν μπορώ να αρνηθώ χωρίς να προδώσω αυτό που είμαι;».

Ίσως αυτό να είναι το πραγματικό χρέος: όχι να ζήσουμε μια ζωή χωρίς απώλειες, αλλά να μη χάσουμε τον εαυτό μας προσπαθώντας να τις αποφύγουμε.

Γιατί στο τέλος δεν μας βαραίνουν τόσο όσα κάναμε όσο εκείνες οι στιγμές που γνωρίζαμε πως έπρεπε να πράξουμε -και διαλέξαμε να περιμένουμε.

Η ζωή δεν ζητά να της επιστρέψουμε όσα μας έδωσε.

Ζητά μόνο να μην της χρωστάμε τη ζωή που φοβηθήκαμε να ζήσουμε.

Η αξία του περήφανου και αξιοπρεπούς βλέμματος.

Υπάρχουν πράγματα που έχουν τιμή και πράγματα που έχουν αξία. Η διαφορά τους φαίνεται συνήθως αργά, όταν έρχεται η στιγμή να πληρώσεις για όσα απέκτησες και ανακαλύπτεις πως μερικά από αυτά τα έχεις ήδη πληρώσει με τον εαυτό σου.

Έτσι αρχίζουν οι μικρές εκπτώσεις. Ένα βλέμμα που χαμηλώνει, μια κουβέντα που καταπίνεται, ένα «ναι» εκεί που μέσα σου υπάρχει ένα καθαρό «όχι». Τίποτε σπουδαίο, θα πεις. Μια δουλειά, μια ανάγκη, ένας λογαριασμός, μια θέση, η επιθυμία να μη μείνεις μόνος. Η ζωή έχει τις τιμές της και ο άνθρωπος μαθαίνει να τις πληρώνει. Μόνο που κάποτε, ανάμεσα στις αποδείξεις και τα ρέστα, μπορεί να έχει χαθεί κάτι που δεν αγοράζεται ξανά.

Ίσως γι’ αυτό η αξιοπρέπεια να μην είναι τόσο μια αρετή όσο ένα όριο. Εκείνη η αόρατη γραμμή όπου σταματά η ανάγκη να αρέσεις και αρχίζει η ανάγκη να μη ντρέπεσαι τον εαυτό σου. Και τότε η υπερηφάνεια δεν χρειάζεται ούτε θόρυβο ούτε επίδειξη. Είναι απλώς η πλάτη που μένει όρθια όταν όλα γύρω έχουν μάθει να σκύβουν.

Αλλά ακόμη κι αυτό φαίνεται πρώτα στο βλέμμα. Γιατί το σώμα μπορεί να υπακούσει, το στόμα μπορεί να συμφωνήσει, τα χέρια μπορεί να υπογράψουν· το βλέμμα όμως προδίδει πάντα το τίμημα. Υπάρχουν βλέμματα που ζητούν, που φοβούνται, που υπολογίζουν, που αγοράζουν. Και υπάρχουν εκείνα που δεν χρειάζονται τίποτε. Συναντούν έναν άνθρωπο και, για μια στιγμή, δεν βλέπουν τη θέση του, τα χρήματά του, τη χρησιμότητά του, το σώμα του, την εικόνα του. Βλέπουν μόνο έναν άνθρωπο.

Ίσως εκεί να βρίσκεται και η πιο δύσκολη μορφή ελευθερίας: να μπορείς να κοιτάζεις χωρίς να θέλεις να αποκτήσεις και να μπορείς να σε κοιτούν χωρίς να χρειάζεται να αποδείξεις την αξία σου.

Γιατί ο άνθρωπος δεν χάνει την αξία του όταν φτωχαίνει, όταν αποτυγχάνει ή όταν κανείς δεν τον χειροκροτεί. Τη χάνει λίγο λίγο όταν συνηθίζει να μετρά τον εαυτό του με το μέτρο των άλλων.

Και ίσως η αξιοπρέπεια να είναι τελικά αυτό: να μπορείς, ακόμη κι όταν όλα γύρω σου έχουν μια τιμή, να κρατάς το βλέμμα σου εκεί όπου δεν υπάρχει ταμπέλα.

Καστελλόριζο.

 

Η περηφάνια διδάσκεται, δεν κληρονομείται.

Πριν γίνει το δάσος στάχτη.

Υπάρχουν φωτιές που ξεκινούν από φυσικά αίτια όπως πχ. από έναν κεραυνό. Υπάρχουν όμως και φωτιές- οι περισσότερες- που ξεκινούν από τον άνθρωπο - έμμεσα ή άμεσα,  ηθελημένα ή αθέλητα, με δόλο ή χωρίς.

Από ένα αποτσίγαρο που πετάχτηκε στον δρόμο. Από μια ανεξέλεγκτη καύση καλαμιών. Από έναν σπινθήρα μηχανήματος κοπής. Από το μη συντηρημένο ηλεκτρικό δίκτυο. Από μια απερισκεψία κάποιου. Από σκουπίδια που εγκαταλείφθηκαν μέσα στη φύση. Από γυαλιά και άλλα αντικείμενα που δεν είχαν καμία θέση εκεί όπου βρέθηκαν. Και, σε ορισμένες περιπτώσεις, από μια πράξη εμπρησμού που έγινε με πρόθεση να καταστρέψει το φυσικό περιβάλλον.

Απέναντι σε όλα αυτά, δεν αρκεί να περιμένουμε το καλοκαίρι για να μετρήσουμε πυροσβεστικά αεροπλάνα, ελικόπτερα και καμένες εκτάσεις. Η πυρκαγιά δεν αντιμετωπίζεται μόνο όταν ξεσπάσει. Αντιμετωπίζεται πριν ανάψει.

Η πρόληψη δεν είναι ένα άλοθι για τις κυβερνητικές ανακοινώσεις μετά την καταστροφή. Είναι πολιτική επιλογή. Είναι καθημερινός έλεγχος. Είναι καθαρισμός και επιτήρηση. Είναι αυστηρός έλεγχος κάθε δραστηριότητας που μπορεί να αποτελέσει πηγή ανάφλεξης. Είναι προστασία των δασικών εκτάσεων από την ανθρώπινη αμέλεια και από την αυθαιρεσία.

Και είναι, πάνω απ’ όλα, ευθύνη.

Το δάσος δεν είναι σκουπιδαριό!

Πόσες φορές βλέπουμε μέσα ή δίπλα σε δασικές εκτάσεις πλαστικά μπουκάλια, γυάλινα αντικείμενα, κουτιά, αποτσίγαρα, σκουπίδια κάθε είδους;

Το δάσος δεν είναι χωματερή!

Τα σκουπίδια που αφήνονται στην ύπαιθρο δεν αποτελούν μόνο προσβολή στο τοπίο και στο οικοσύστημα. Σε συνθήκες ξηρασίας και υψηλών θερμοκρασιών μπορούν να ενταχθούν σε ένα επικίνδυνο περιβάλλον όπου μια πηγή ανάφλεξης μπορεί να οδηγήσει σε καταστροφή.

Τα θραύσματα γυαλιού χρειάζονται ιδιαίτερη προσοχή. Υπό συγκεκριμένες συνθήκες ένα γυάλινο αντικείμενο μπορεί να συγκεντρώσει την ηλιακή ακτινοβολία και να συμβάλει στην ανάφλεξη ξηρής βλάστησης. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι κάθε φωτιά είναι από σπασμένο γυαλί· η αιτία μιας πυρκαγιάς πρέπει πάντοτε να αποδεικνύεται από την αρμόδια διερεύνηση.

Το αυτονόητο, ωστόσο, δεν χρειάζεται πόρισμα: κανένα σκουπίδι δεν έχει θέση στο δάσος.

Οι ανθρώπινες δραστηριότητες δεν μπορούν να είναι ανεξέλεγκτες στα δάση και στα βουνά.

Δρόμοι, ηλεκτρικά δίκτυα, μηχανήματα, γεωργικές εργασίες, τεχνικά έργα, εργοτάξια και κάθε είδους εγκατάσταση μέσα ή κοντά σε δασικές περιοχές δημιουργούν ένα πλέγμα ανθρώπινης παρουσίας. Δεν σημαίνει ότι κάθε τέτοια δραστηριότητα προκαλεί πυρκαγιά. Σημαίνει όμως ότι κάθε δραστηριότητα που μπορεί να αποτελέσει πηγή κινδύνου πρέπει να υπόκειται σε αυστηρούς κανόνες, ελέγχους και πραγματική εποπτεία.

Δεν μπορεί η πολιτεία να εμφανίζεται μετά τη φωτιά για να αναζητήσει τις ευθύνες, ενώ πριν από τη φωτιά απουσιάζει ο έλεγχος.

Η πρόληψη είναι ευθύνη πριν από την καταστροφή, όχι απολογία μετά από αυτήν.

Υπάρχει όμως κάτι ακόμη πιο ανησυχητικό.

Όταν σβήσουν οι φλόγες, όταν απομακρυνθούν τα συνεργεία πυρόσβεσης και όταν οι τηλεοπτικές κάμερες φύγουν από τον τόπο της καταστροφής, αρχίζει η μάχη για το τι θα γίνει η καμένη γη.

Εδώ πρέπει να είμαστε απόλυτοι:

Ό,τι είναι δάσος πρέπει να παραμείνει δάσος.

Η φωτιά δεν μπορεί να λειτουργεί ως εργαλείο αλλαγής χρήσης γης. Η καταστροφή ενός δάσους δεν μπορεί να δημιουργεί ένα παράθυρο για οικοπεδοποίηση, αιολικές εγκαταστάσεις, δρόμους ή οποιαδήποτε άλλη "αξιοποίηση" που δεν θα ήταν δυνατή πριν από την πυρκαγιά.

Αν επιτρέψουμε να συμβεί αυτό, τότε ο εμπρησμός -όπου υπάρχει- δεν θα έχει καταστρέψει μόνο δέντρα. Θα έχει καταστρέψει και τον ίδιο τον κανόνα προστασίας της γης.

Δεν μας λείπει η γνώση. Μας λείπει η πρόληψη.

Ξέρουμε τι μπορεί να προκαλέσει μια πυρκαγιά. Ξέρουμε ποιες ημέρες είναι επικίνδυνες. Ξέρουμε ότι η ξερή βλάστηση, ο άνεμος και οι υψηλές θερμοκρασίες μετατρέπουν μια μικρή εστία σε ανεξέλεγκτη καταστροφή.

Ξέρουμε επίσης ότι πολλές πυρκαγιές δεν έχουν φυσική προέλευση.

Αυτό που δεν μπορούμε να δεχτούμε είναι να αντιμετωπίζουμε κάθε χρόνο την ίδια τραγωδία σαν να είναι κάτι απρόβλεπτο.

Δεν είναι.

Η φωτιά μπορεί να ξεκινήσει από έναν άνθρωπο, από μια πράξη αμέλειας, από μια τεχνική αστοχία ή από μια εγκληματική ενέργεια. Η έκταση όμως της καταστροφής εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό και από το πόσο καλά έχουμε προστατεύσει το δάσος πριν από τη φωτιά.

Γι’ αυτό η συζήτηση πρέπει να αλλάξει.

Λιγότερη επικοινωνιακή διαχείριση μετά την καταστροφή και περισσότερη ουσιαστική πρόληψη πριν από αυτήν.

Περισσότερος έλεγχος εκεί όπου υπάρχει ανθρώπινη δραστηριότητα.

Καμία ανοχή στην εγκατάλειψη σκουπιδιών.

Αυστηρή διερεύνηση κάθε πυρκαγιάς που δεν προέρχεται από φυσικό αίτιο.

Πραγματική προστασία των καμένων εκτάσεων.

Επαναδραστηριοποίηση της δασικής υπηρεσίας.

Απαγόρευση κάθε ανθρώπινης δραστηριότητας σε καμένες εκτάσεις σε χρονικό ορίζοντα δεκαετίας.

Ο χαρακτηρισμός δάσος να παραμένει ως νομοθετικό περιεχόμενο ακόμα κι αν το δάσος έχει καεί, ώστε να εξασφαλιστεί η μη αλλαγή χρήσεων γης.  

Η προστασία του δάσους δεν μπορεί να τελειώνει όταν σβήνει η τελευταία φλόγα. Αντίθετα, τότε αρχίζει η πιο κρίσιμη περίοδος για το μέλλον του.

Χρειάζεται επαναδραστηριοποίηση και ουσιαστική ενίσχυση της Δασικής Υπηρεσίας, με προσωπικό, μέσα, αρμοδιότητες και πραγματική παρουσία στο πεδίο. Η προστασία των δασών δεν μπορεί να αποτελεί αποκλειστικά υπόθεση της πυρόσβεσης. Η Δασική Υπηρεσία πρέπει να έχει κεντρικό ρόλο στην πρόληψη, στην επιτήρηση, στη διαχείριση των δασικών οικοσυστημάτων και κυρίως στην προστασία των καμένων εκτάσεων.

Παράλληλα, χρειάζεται ένα αυστηρό θεσμικό καθεστώς προστασίας των καμένων εκτάσεων. Για μια μακρά μεταβατική περίοδο -ενδεικτικά μιας δεκαετίας- θα πρέπει να απαγορεύεται κάθε νέα ανθρώπινη δραστηριότητα που μπορεί να οδηγήσει σε αλλοίωση του χαρακτήρα και της χρήσης της έκτασης, με τις απολύτως αναγκαίες εξαιρέσεις για έργα προστασίας, αποκατάστασης και δημόσιας ασφάλειας- αλλά πάντα υπό τον έλεγχο της δασικής υπηρεσίας.

Γιατί ακριβώς μετά τη φωτιά το δάσος είναι περισσότερο ευάλωτο από ποτέ.

Και υπάρχει ένας θεμελιώδης κανόνας που πρέπει να κατοχυρωθεί χωρίς αμφισημίες: ο χαρακτηρισμός μιας έκτασης ως δάσους δεν πρέπει να χάνεται επειδή το δάσος κάηκε.

Η φωτιά δεν μπορεί να αποτελεί τρόπο μεταβολής του νομικού χαρακτήρα της γης.

Το δάσος που κάηκε δεν παύει να είναι δασική έκταση επειδή καταστράφηκε η βλάστησή του. Αν συνέβαινε αυτό, θα δημιουργούσαμε έναν επικίνδυνο παραλογισμό: όσο περισσότερο καταστρέφεται ένα δάσος, τόσο ευκολότερα θα μπορούσε να αλλάξει η χρήση της γης του.

Αυτό ακριβώς πρέπει να αποκλειστεί.

Η καταστροφή δεν μπορεί να παράγει δικαίωμα αξιοποίησης και εκμετάλλευσης. Ρητά και κατηγορηματικά.

Η νομοθεσία πρέπει να διασφαλίζει ότι ο δασικός χαρακτήρας παραμένει ως σταθερό νομικό περιεχόμενο και μετά την πυρκαγιά, ώστε η καμένη έκταση να προστατεύεται από βόσκηση, οικοπεδοποίηση, αυθαίρετη δόμηση και κάθε άλλη αλλαγή χρήσης που θα μετέτρεπε την καταστροφή σε ευκαιρία "επενδυτών".

Το μήνυμα πρέπει να είναι απόλυτο:

Φωτιά δεν σημαίνει αλλαγή χρήσης.

Καμένη έκταση δεν σημαίνει ελεύθερη έκταση.

Το δάσος που κάηκε παραμένει δάσος.

Και αν θέλουμε πραγματικά να χτυπήσουμε τις πυρκαγιές στη ρίζα τους, δεν αρκεί να αναζητούμε ποιος έβαλε τη φωτιά. Πρέπει να εξασφαλίσουμε ότι η φωτιά δεν θα μπορέσει ποτέ να γίνει εργαλείο για να αλλάξει το μέλλον της γης.

Η πραγματική πολιτική προστασίας του δάσους αρχίζει πριν από την πυρκαγιά.

Αλλά κρίνεται οριστικά μετά την πυρκαγιά.

Και πάνω απ’ όλα, ένας καθαρός κανόνας: το δάσος δεν είναι αναλώσιμο.

Δεν είναι οικόπεδο που περιμένει την κατάλληλη στιγμή.

Δεν είναι εμπόδιο στην «ανάπτυξη».

Δεν είναι χώρος για σκουπίδια.

Δεν είναι χώρος για αδιαφορία.

Και σίγουρα δεν είναι κάτι που έχουμε το δικαίωμα να παραδώσουμε στις επόμενες γενιές ως στάχτη.

Γιατί κάθε δέντρο που καίγεται δεν είναι μόνο ένα δέντρο που χάνεται.

Είναι ένα κομμάτι από το μέλλον μας που καίγεται μαζί του.

Το φαράγγι του Κάκαβου.

Στο φαράγγι του Κάκαβου, κοντά στην Περδικόβρυση (Σινίστα Κραβάρων), το νερό δεν κυλά απλώς· κατεβαίνει από το βουνό σαν να θυμάται έναν παλιό δρόμο. Ανάμεσα στα βράχια και στη βαθιά σκιά, ο καταρράκτης πέφτει από ύψος περίπου οκτώ μέτρων και σχηματίζει στη βάση του μια μικρή, καθαρή λίμνη, ένα φυσικό καταφύγιο δροσιάς μέσα στο καλοκαίρι.

Εδώ η φύση μοιάζει να έχει κρατήσει τον δικό της χρόνο. Το νερό, η πέτρα, τα δέντρα και η σιωπή συνθέτουν έναν τόπο που δεν ζητά τίποτε από τον άνθρωπο παρά μόνο να σταθεί και να ακούσει. Και κοντά στον καταρράκτη, τα ερείπια του παλιού μύλου θυμίζουν πως κάποτε το ίδιο νερό δεν δρόσιζε μόνο τους περαστικούς· κινούσε τη ζωή των ανθρώπων. Έτσι ο Κάκαβος γίνεται ένας τόπος όπου συναντιούνται δύο μνήμες: η αιώνια μνήμη του νερού και η ανθρώπινη μνήμη που σιγά σιγά χάνεται.

Ίσως γι’ αυτό το φαράγγι έχει μια παράξενη γαλήνη. Γιατί μέσα στον ήχο του καταρράκτη ακούγεται ακόμη κάτι από εκείνους που έζησαν εδώ. Και η βαθιά ψυχή της Ορεινής Ναυπακτίας, συνεχίζει να κυλά μαζί με το νερό.