Η πυξίδα.

Η πυξίδα δεν δείχνει τον δρόμο. Δείχνει τον Βορρά. Ο δρόμος είναι μια άλλη, πολύ πιο προσωπική ιστορία.

Από τότε που οι άνθρωποι άρχισαν να ταξιδεύουν, αναζητούσαν κάτι σταθερό μέσα στην αβεβαιότητα. Ένα μικρό μαγνητισμένο βέλος, μια βελόνα που υπάκουε σε αόρατες δυνάμεις και έδειχνε προς μια κατεύθυνση, ακόμη κι όταν γύρω της όλα περιστρέφονταν. Κι όμως, η πυξίδα δεν γνώριζε τίποτε για τους προορισμούς. Δεν ήξερε αν εκεί όπου έδειχνε υπήρχε λιμάνι ή ναυάγιο, στεριά ή γκρεμός. Έδειχνε απλώς τον Βορρά και άφηνε στον άνθρωπο την ευθύνη της πορείας.

Ίσως γι’ αυτό η ζωή χρειάζεται πυξίδες, αλλά δεν πρέπει να τις συγχέει με χάρτες. Οι πρώτες προσφέρουν προσανατολισμό, οι δεύτεροι υπόσχονται γνώση του εδάφους. Κανένα από τα δύο, ωστόσο, δεν μπορεί να προβλέψει τις καταιγίδες, τις συναντήσεις, τις απώλειες και τις απρόσμενες στεριές που θα αλλάξουν το ταξίδι.

Οι άνθρωποι κατασκευάζουν τις δικές τους πυξίδες από αξίες, μνήμες, έρωτες, ιδέες και φόβους. Άλλοι προσανατολίζονται προς το χρήμα, άλλοι προς την εξουσία, άλλοι προς την αποδοχή των άλλων. Κάποιοι επιμένουν να ακολουθούν μια εσωτερική βελόνα που δεν δείχνει πάντα προς την ευκολότερη κατεύθυνση. Και υπάρχουν κι εκείνοι που αλλάζουν τον Βορρά τους κάθε φορά που αλλάζει ο άνεμος.

Το πρόβλημα δεν είναι ότι χάνεται κανείς. Το πρόβλημα αρχίζει όταν χάνει τον προσανατολισμό του και εξακολουθεί να πιστεύει πως γνωρίζει πού πηγαίνει.

Γιατί μπορεί να έχεις τα πιο σύγχρονα όργανα ναυσιπλοΐας, έναν άψογο χάρτη και καύσιμα για ολόκληρο τον κόσμο, αλλά αν δεν ξέρεις τι αναζητάς, κάθε λιμάνι είναι προσωρινό και κάθε άφιξη μια καινούργια αναχώρηση.

Και υπάρχει μια ακόμη παγίδα: η πυξίδα μπορεί να λειτουργεί άψογα, αλλά να βρίσκεται δίπλα σε έναν ισχυρό μαγνήτη. Τότε η βελόνα εξακολουθεί να δείχνει μια κατεύθυνση, μόνο που αυτή δεν είναι πια η σωστή.

Το ίδιο συμβαίνει και στους ανθρώπους. Μερικές φορές δεν μας παρασύρει η άγνοια, αλλά κάτι που βρίσκεται υπερβολικά κοντά μας: ένας φόβος, μια φιλοδοξία, ένας άνθρωπος που αγαπάμε, μια εξουσία που μας γοητεύει. Δεν χάνουμε απαραίτητα την πυξίδα μας. Απλώς αφήνουμε κάτι άλλο να την επηρεάσει.

Ίσως, τελικά, το δυσκολότερο ταξίδι να μην είναι να βρεις τον Βορρά, αλλά να ανακαλύψεις ποιος κρατάει τον μαγνήτη.

Ραπεντόσα, Πεντέλη.

 

Η μικρή περιπλάνηση.

Δεν χρειάζεται να ταξιδέψεις μακριά για να χαθείς. Αρκεί να βγεις από το σπίτι χωρίς προορισμό, να πάρεις έναν δρόμο που δεν παίρνεις συνήθως, να σταθείς μπροστά σε μια παλιά πόρτα, να κοιτάξεις ένα δέντρο που μεγαλώνει αδιαφορώντας για τις ανθρώπινες φιλοδοξίες. Η περιπλάνηση αρχίζει όταν σταματάς να ζητάς από τον κόσμο να σε οδηγήσει κάπου.

Οι άνθρωποι περνούν τη ζωή τους κυνηγώντας προορισμούς. Μετρούν αποστάσεις, οργανώνουν διαδρομές, βάζουν σημάδια στον χάρτη και ονομάζουν επιτυχία την άφιξη. Κι όμως, συχνά φτάνουν εκεί όπου ήθελαν χωρίς να έχουν δει τίποτε από όσα προσπέρασαν. Η ζωή τούς προσπερνά κι εκείνοι, απασχολημένοι με το να την προλάβουν, δεν το αντιλαμβάνονται.

Η μικρή περιπλάνηση είναι μια ασήμαντη επανάσταση. Δεν χρειάζεται εισιτήριο, αποσκευές ή την άδεια κανενός. Αρκεί να εγκαταλείψεις για λίγο τη βεβαιότητα πως κάθε βήμα πρέπει να εξυπηρετεί έναν σκοπό. Να αφήσεις έναν δρόμο να σε οδηγήσει σε μια πλατεία, μια πλατεία σε ένα καφενείο, κι ένα τυχαίο βλέμμα σε μια ανάμνηση που νόμιζες πως είχες ξεχάσει.

Στις μικρές διαδρομές κατοικούν οι λεπτομέρειες που η μεγάλη ζωή περιφρονεί. Ένα παράθυρο με ξεχασμένες γλάστρες, ένας ηλικιωμένος που ταΐζει τα περιστέρια, η μυρωδιά του ψωμιού σ' έναν φούρνο, η σκιά ενός σύννεφου πάνω στα κεραμίδια. Ο κόσμος δεν γίνεται ομορφότερος όταν αλλάζει. Γίνεται ομορφότερος όταν αλλάζει ο τρόπος που τον κοιτάζεις.

Και ίσως αυτό να είναι το παράδοξο της περιπλάνησης: ξεκινάς για να ανακαλύψεις έναν τόπο και καταλήγεις να ανακαλύπτεις την απόσταση που σε χωρίζει από τον εαυτό σου. Γιατί η μεγαλύτερη εξορία δεν είναι να ζεις μακριά από την πατρίδα σου, αλλά να κατοικείς μέσα στην ίδια σου τη ζωή σαν ξένος.

Μια μέρα, λοιπόν, βγες στον δρόμο χωρίς να ξέρεις πού πηγαίνεις. Μην ψάξεις κάτι σπουδαίο. Μην προσπαθήσεις να βγάλεις κάποιο συμπέρασμα. Άφησε τον δρόμο να είναι δρόμος και τον χρόνο να πάψει, έστω για λίγο, να είναι χρήμα.

Δεν είναι όλες οι διαδρομές για να φτάνεις κάπου. Μερικές υπάρχουν για να θυμάσαι πως δεν είσαι προορισμός. Είσαι ακόμη δρόμος.

Οι αποστάσεις...

Υπάρχουν αποστάσεις που μετριούνται σε χιλιόμετρα και άλλες που δεν χωράνε σε κανέναν χάρτη. Οι πρώτες γεφυρώνονται με δρόμους, οι δεύτερες με μια λέξη που δεν ειπώθηκε, ένα χέρι που δεν απλώθηκε, μια πόρτα που έκλεισε λίγο νωρίτερα απ’ όσο έπρεπε.

Οι άνθρωποι νομίζουν πως απομακρύνονται όταν φεύγουν. Κάνουν λάθος. Μερικές φορές η μεγαλύτερη απόσταση βρίσκεται ανάμεσα σε δυο ανθρώπους που κοιμούνται στο ίδιο κρεβάτι. Μοιράζονται το σπίτι, το τραπέζι, τις καθημερινές συνήθειες, αλλά όχι πια τον κόσμο τους. Έχουν μάθει τόσο καλά ο ένας τη σιωπή του άλλου, ώστε δεν χρειάζεται πλέον να μιλούν.

Κι άλλες φορές, κάποιος βρίσκεται στην άλλη άκρη της γης και είναι πιο κοντά από εκείνον που κάθεται απέναντί μας. Γιατί η εγγύτητα δεν είναι ζήτημα παρουσίας, αλλά δυνατότητας να φτάσεις στον άλλον χωρίς να χρειάζεται να διασχίσεις τις άμυνές του.

Οι αποστάσεις δεν γεννιούνται πάντοτε από την αδιαφορία. Κάποτε τις δημιουργεί ο φόβος. Ο φόβος μήπως εκτεθείς, μήπως αγαπήσεις περισσότερο, μήπως αποκαλύψεις μια αλήθεια που θα σε αφήσει απροστάτευτο. Έτσι, οι άνθρωποι χτίζουν γύρω τους μικρά τείχη και τα ονομάζουν αξιοπρέπεια, ανεξαρτησία, αυτοσεβασμό. Ύστερα παραπονιούνται για τη μοναξιά τους, αγνοώντας πως ορισμένες φυλακές χτίζονται από μέσα και έχουν την πόρτα ανοιχτή.

Υπάρχουν, βέβαια, και αποστάσεις που είναι αναγκαίες. Από ανθρώπους που μας μικραίνουν, από σχέσεις που απαιτούν να ακρωτηριάσουμε ένα κομμάτι του εαυτού μας για να χωρέσουμε, από εξουσίες που βαφτίζουν την υποταγή αγάπη. Δεν είναι κάθε απομάκρυνση απώλεια. Μερικές φορές είναι η τελευταία μορφή αυτοσεβασμού που μας απέμεινε.

Το δύσκολο είναι να ξεχωρίσεις πότε απομακρύνεσαι για να σωθείς και πότε για να τιμωρήσεις τον άλλον. Πότε χρειάζεσαι χώρο για να αναπνεύσεις και πότε υψώνεις τη σιωπή σαν όπλο, περιμένοντας να έρθει ο άλλος να παραδοθεί.

Γιατί ο χρόνος δεν μικραίνει όλες τις αποστάσεις. Μερικές τις παγιώνει. Κάθε αναβολή γίνεται συνήθεια, κάθε ανείπωτη λέξη προσθέτει έναν ακόμη όροφο στο οικοδόμημα της αποξένωσης. Κι έρχεται κάποτε η στιγμή που δεν ξέρεις πια αν θέλεις να πλησιάσεις ή αν απλώς νοσταλγείς τον άνθρωπο που ήσουν όταν μπορούσες ακόμη να το κάνεις.

Ίσως, τελικά, η μεγαλύτερη τραγωδία δεν είναι να χάσεις κάποιον. Είναι να παραμένεις δίπλα του και να ανακαλύπτεις πως όσα σας ένωναν ανήκουν πλέον σε μια χώρα που κανείς από τους δυο δεν μπορεί να επισκεφθεί.

Και τότε καταλαβαίνεις πως οι αποστάσεις δεν μετριούνται από το σημείο όπου βρίσκονται δυο άνθρωποι, αλλά από το σημείο μέχρι το οποίο είναι διατεθειμένοι να φτάσουν ο ένας για τον άλλον.

Γιατί υπάρχουν άνθρωποι που θα διέσχιζαν ωκεανούς για να σε συναντήσουν, αλλά δεν θα έκαναν ούτε ένα βήμα για να σε καταλάβουν.

Η τοπογραφία του λιμανιού.

 

Το λιμάνι δεν είναι απλώς ένας τόπος όπου δένουν τα πλοία. Είναι μια μικρή τοπογραφία της ανθρώπινης ύπαρξης.

Έχει είσοδο και έξοδο, όρια και περάσματα, βάθος και ρηχά νερά. Έχει την προβλήτα, όπου ο άνθρωπος περιμένει, τον μόλο, που αντιστέκεται στο κύμα, και τον φάρο, που επιμένει να δείχνει έναν δρόμο μέσα στο σκοτάδι. Κάθε σημείο του έχει τη δική του γεωγραφία, αλλά και τη δική του μνήμη.

Στο λιμάνι η θάλασσα παύει για λίγο να είναι απέραντη. Την περιορίζει η στεριά, την οργανώνει η ανθρώπινη ανάγκη, της επιβάλλει διαδρομές. Κι όμως, πίσω από τον κυματοθραύστη εξακολουθεί να υπάρχει το ανοιχτό πέλαγος -εκεί όπου δεν υπάρχουν προβλήτες, τελωνεία, εισιτήρια και πινακίδες.

Ίσως γι’ αυτό το λιμάνι είναι ένας παράξενος τόπος: δεν ανήκει ούτε στη στεριά ούτε στη θάλασσα. Είναι ο ενδιάμεσος χώρος της αναχώρησης και της επιστροφής. Εκεί όπου κάποιος φεύγει για να βρει κάτι που δεν γνωρίζει και κάποιος άλλος επιστρέφει έχοντας μάθει ότι η απόσταση δεν είναι πάντα δρόμος προς τα έξω.

Και τελικά, η πραγματική τοπογραφία του λιμανιού δεν βρίσκεται στους χάρτες. Βρίσκεται στους ανθρώπους που περιμένουν πάνω στην προβλήτα, στα πλοία που λύουν τους κάβους και σε εκείνη τη λεπτή γραμμή του ορίζοντα όπου η θάλασσα μοιάζει να τελειώνει.

Εκεί ακριβώς αρχίζει η ανθρώπινη περιπέτεια.

Η οικογεωγραφία της Μεσογείου.

Η Μεσόγειος δεν είναι απλώς μια θάλασσα. Είναι ένας ολόκληρος κόσμος.

Αυτή είναι η βασική ιδέα πάνω στην οποία οργανώνεται ο συλλογικός τόμος «Η οικογεωγραφία της Μεσογείου», που κυκλοφόρησε το 2001 από τις εκδόσεις Στοχαστής, με την επιστημονική επιμέλεια του Μιχάλη Μοδινού. Πρόκειται για μια διεπιστημονική προσπάθεια να ιδωθεί η Μεσόγειος όχι ως ένας γεωγραφικός χώρος απομονωμένος από τον άνθρωπο, αλλά ως ένα σύνθετο σύστημα όπου φύση, ιστορία, κοινωνία και οικονομία συνυφαίνονται.

Ο τίτλος του βιβλίου έχει ήδη μέσα του μια μικρή επανάσταση. Δεν μιλά απλώς για τη γεωγραφία της Μεσογείου αλλά για την οικογεωγραφία της. Η λέξη μετακινεί το ενδιαφέρον από τον χάρτη στο οικοσύστημα, από τις συντεταγμένες στις σχέσεις. Η Μεσόγειος δεν είναι αυτό που βλέπει κανείς από ψηλά· είναι αυτό που συμβαίνει μέσα στον χώρο.

Γι’ αυτό και το βιβλίο ξεκινά από τον χώρο και την ιστορία. Η γεωλογία και η παλαιοντολογία συναντούν τον χρόνο, το κλίμα, το μεσογειακό τοπίο και την ανάπτυξη των πόλεων και των οικιστικών δικτύων. Η Μεσόγειος παρουσιάζεται ως αποτέλεσμα μιας μακράς φυσικής και ανθρώπινης ιστορίας, όπου τίποτε δεν είναι πραγματικά ανεξάρτητο από τίποτε άλλο.

Στη δεύτερη μεγάλη ενότητα, «Άνθρωποι και περιβάλλον», το ενδιαφέρον μεταφέρεται στα οικοσυστήματα, στη θαλάσσια βιολογία και στη σχέση του ανθρώπου με τους φυσικούς πόρους. Ανάμεσα στα κεφάλαια περιλαμβάνεται και η διαχείριση των αλιευτικών πόρων της Μεσογείου -μια υπενθύμιση ότι η θάλασσα δεν είναι ανεξάντλητη αποθήκη αγαθών, αλλά ένα οικοσύστημα με όρια.

Εδώ βρίσκεται ίσως και η μεγαλύτερη αξία του βιβλίου. Η οικολογία δεν αντιμετωπίζεται ως μια στενή επιστήμη της φύσης. Γίνεται τρόπος να διαβαστεί ο πολιτισμός. Ο ελαιώνας, το αμπέλι, το πεύκο, οι αναβαθμίδες, οι πόλεις, τα λιμάνια, οι αλιευτικές δραστηριότητες και οι ανθρώπινες εγκαταστάσεις δεν αποτελούν ξεχωριστά κεφάλαια της πραγματικότητας. Αποτελούν διαφορετικές εκφράσεις του ίδιου μεσογειακού συστήματος.

Η Μεσόγειος υπήρξε ανέκαθεν ένας χώρος πυκνών ανταλλαγών. Οι ακτές της δεν ήταν απλώς όρια αλλά περάσματα. Οι πόλεις αναπτύχθηκαν στραμμένες προς τη θάλασσα, τα λιμάνια έγιναν κόμβοι εμπορίου και μετακίνησης, και η θάλασσα λειτούργησε ταυτόχρονα ως φυσικό οικοσύστημα και ως πολιτισμικός δρόμος.

Έτσι η Μεσόγειος μπορεί να διαβαστεί σαν ένα τεράστιο ανθρώπινο τοπίο που συνεχώς μεταβάλλεται.

Και εδώ εμφανίζεται η πολιτική διάσταση του βιβλίου. Η οικογεωγραφία δεν περιορίζεται στην περιγραφή. Οδηγεί αναπόφευκτα στο ερώτημα της βιωσιμότητας. Πώς μπορεί ένας τόσο πυκνοκατοικημένος, ιστορικά φορτισμένος και οικονομικά εκμεταλλευμένος χώρος να συνεχίσει να υπάρχει χωρίς να καταστρέψει τις ίδιες τις προϋποθέσεις της ζωής του;

Η ερώτηση είναι ακόμη πιο επίκαιρη σήμερα.

Η τουριστική ανάπτυξη, η αστικοποίηση, η πίεση στους υδάτινους πόρους, η υπερεκμετάλλευση της θάλασσας και η αλλοίωση των παράκτιων τοπίων δεν είναι ξεχωριστές περιβαλλοντικές κρίσεις. Είναι διαφορετικές εκφράσεις μιας βαθύτερης σύγκρουσης: της σύγκρουσης ανάμεσα στις ανθρώπινες επιθυμίες και στα φυσικά όρια του τόπου.

Αυτό ακριβώς κάνει ενδιαφέρουσα την «Οικογεωγραφία της Μεσογείου». Δεν προσπαθεί απλώς να μας πει τι είναι η Μεσόγειος. Προσπαθεί να μας κάνει να καταλάβουμε πώς έγινε αυτό που είναι.

Και ίσως τελικά αυτό να σημαίνει οικογεωγραφία: να πάψεις να κοιτάζεις έναν τόπο σαν σκηνικό και να αρχίσεις να τον βλέπεις σαν οργανισμό.

Η Μεσόγειος δεν είναι η θάλασσα ανάμεσα στις στεριές.

Είναι οι στεριές, οι άνθρωποι, τα βουνά, οι πόλεις, τα νησιά, τα λιμάνια, τα δάση, τα καΐκια, οι καλλιέργειες, οι μνήμες και οι συγκρούσεις τους -όλα δεμένα μεταξύ τους από το ίδιο αλμυρό νερό.

Και ίσως γι’ αυτό, όταν καταστρέφουμε ένα κομμάτι της Μεσογείου, δεν καταστρέφουμε απλώς έναν τόπο.

Καταστρέφουμε μια σχέση.

Η Νίκη που πέρασε τη θάλασσα.

 

Στην είσοδο της Χαλκίδας, δίπλα στην παλιά γέφυρα του Ευρίπου, στέκεται μια Νίκη που μοιάζει να μην έχει έρθει για να πανηγυρίσει μια μάχη. Έχει έρθει για να θυμίσει μια διαδρομή.

Δεν είναι η Νίκη της Σαμοθράκης, κι όμως συνομιλεί μαζί της. Είναι μια σύγχρονη, αφαιρετική εκδοχή της, έργο του Ιταλού γλύπτη Καρμέλο Μέντολα. Μια μορφή φτιαγμένη όχι για να κλείσει μέσα της τον άνεμο, αλλά για να τον αφήσει να περάσει. Το μπρούτζινο σώμα της είναι διάτρητο, σχεδόν δικτυωτό. Το φως περνά από μέσα της. Και ο αέρας δεν την αντιμετωπίζει ως εμπόδιο.

Ίσως εκεί βρίσκεται και η βαθύτερη δύναμή της.

Υπάρχουν δύο ίδιες Νίκες. Η μία στη Χαλκίδα. Η άλλη στο Τζιαρντίνι Νάξος της Σικελίας. Δύο αγάλματα στις δύο πλευρές μιας θάλασσας που κάποτε δεν χώριζε, αλλά ένωνε ανθρώπους, εμπορεύματα, γλώσσες και όνειρα.

Γιατί το Τζιαρντίνι Νάξος δεν είναι μια τυχαία ιταλική πόλη. Ιδρύθηκε το 735 π.Χ. από Χαλκιδείς και υπήρξε η πρώτη ελληνική αποικία στη Σικελία. Έτσι, αιώνες αργότερα, η Νίκη μοιάζει να κάνει το ταξίδι αντίστροφα. Εκείνοι έφυγαν από τη Χαλκίδα για να ιδρύσουν έναν νέο τόπο. Η Νίκη επιστρέφει συμβολικά από εκείνον τον τόπο για να σταθεί ξανά στην πόλη απ’ όπου ξεκίνησαν.

Η ιστορία, τελικά, δεν ταξιδεύει πάντοτε με ανθρώπους. Μερικές φορές ταξιδεύει με αγάλματα.

Και στέκεται σήμερα πάνω από έναν πορθμό που έχει τη δική του ιδιοτροπία: ο Εύριπος αλλάζει κατεύθυνση. Τα νερά του δεν υπακούουν στη γραμμική λογική των πραγμάτων. Πηγαίνουν και επιστρέφουν. Σαν τη μνήμη. Σαν τους ανθρώπους. Σαν τις ιστορίες που κάποτε φεύγουν από έναν τόπο για να ξαναγυρίσουν, μεταμορφωμένες.

Ίσως γι’ αυτό ταιριάζει τόσο πολύ μια Νίκη στον Εύριπο. Γιατί η πραγματική νίκη δεν είναι πάντοτε η επικράτηση. Είναι η δυνατότητα να παραμένεις όρθιος ενώ όλα γύρω σου κινούνται.

Το δικτυωτό σώμα της μοιάζει να γνωρίζει κάτι που οι άνθρωποι ξεχνούν εύκολα: πως δεν αντέχεις τον άνεμο κλείνοντάς του τον δρόμο. Αντέχεις αφήνοντάς τον να περάσει.

Και τότε η γλυπτική γίνεται φιλοσοφία.

Το μπρούτζο δεν παριστάνει απλώς μια γυναίκα με φτερά. Παριστάνει την αντοχή. Όχι την ακινησία, αλλά την ισορροπία μέσα στην κίνηση. Όχι την απουσία της καταιγίδας, αλλά την ικανότητα να στέκεσαι όταν η καταιγίδα περνά.

Γι’ αυτό και η ιστορία της αποκτά μια σχεδόν ποιητική ειρωνεία: ένα άγαλμα που γεννήθηκε από την ιδέα της Νίκης καταλήγει να μιλά περισσότερο για την επιμονή παρά για τον θρίαμβο.

Οι αρχαίοι έστελναν ανθρώπους πέρα από τη θάλασσα για να ιδρύσουν πόλεις. Οι νεότεροι στέλνουν αγάλματα για να θυμούνται από πού ξεκίνησαν.

Και ανάμεσα στις δύο Νίκες, η θάλασσα συνεχίζει να κάνει αυτό που έκανε πάντα: να χωρίζει τα σημεία στον χάρτη και ταυτόχρονα να τα ενώνει.

Γιατί ίσως αυτή να είναι η μεγαλύτερη νίκη της μνήμης.

Να μπορεί ένας άνθρωπος να φύγει από έναν τόπο πριν από δυόμισι χιλιάδες χρόνια και, κάποτε, ένα άγαλμα να επιστρέψει για να του θυμίσει πως δεν έφυγε ποτέ πραγματικά.

Περιπλάνηση στην Ιουλίδα.

 

Στην Ιουλίδα δεν μπαίνεις για να φτάσεις κάπου.

Μπαίνεις για να χαθείς.

Αφήνεσαι σε ένα στενό που ανηφορίζει και, πριν προλάβεις να αναρωτηθείς πού οδηγεί, μια απότομη στροφή σε βάζει στη σκιά. Η πέτρα κάτω από τα πόδια σου αλλάζει ρυθμό· τα βήματά σου γίνονται πιο αργά. Ακουμπάς ασυναίσθητα το χέρι στον τοίχο και νιώθεις την τραχιά, ζεστή επιφάνειά του.

Προχωράς.

Από μια αυλή ξεχύνεται το άρωμα του γιασεμιού. Λίγο πιο κάτω, βασιλικός και φρεσκομαγειρεμένο φαγητό μπερδεύονται με τη μυρωδιά της ζεστής πέτρας. Δεν βλέπεις ακόμη από πού έρχονται. Τα ακολουθείς όπως ακολουθείς έναν δρόμο.

Μια ακόμη στροφή.

Κάπου ένα ποτήρι ακουμπά πάνω σε τραπέζι. Ένα παράθυρο ανοίγει. Ακούγεται μια φωνή, μετά ένα γέλιο, και ύστερα πάλι ησυχία. Μένεις για λίγο ακίνητος, σαν να περιμένεις από τη σιωπή να σου αποκαλύψει το επόμενο πέρασμα.

Και το βρίσκεις.

Ένα στενό ακόμη στενότερο, που χωρά μόλις το σώμα σου. Το περνάς και ξαφνικά το φως σε τυφλώνει. Η ζέστη επιστρέφει στο πρόσωπό σου. Ο αέρας όμως έχει αλλάξει· κουβαλά αλάτι και μια μακρινή μυρωδιά θάλασσας.

Δεν τη βλέπεις.

Μέχρι που στρίβεις.

Και τότε, ανάμεσα σε δύο λευκούς τοίχους, εμφανίζεται για μια στιγμή το Αιγαίο.

Μια ανάσα αλμύρας στα χείλη, το αεράκι στα μαλλιά, το μπλε να ανοίγει ξαφνικά μπροστά σου -κι ύστερα μια ακόμη στροφή το κρύβει.

Συνεχίζεις.

Ένα κατώφλι, λίγα σκαλιά, μια σκιά που σε δροσίζει. Το πέλμα συναντά τη λεία πέτρα που έχουν γυαλίσει χρόνια ολόκληρα βήματα. Από κάπου έρχεται καφές και για μια στιγμή κοντοστέκεσαι. Όχι επειδή κουράστηκες, αλλά επειδή η Ιουλίδα σε έχει πείσει πως εδώ δεν υπάρχει λόγος να βιάζεσαι.

Και όσο προχωράς, ο τόπος αλλάζει μαζί σου. Η ζέστη γίνεται δροσιά, η σιωπή διακόπτεται από έναν μακρινό ήχο, το άρωμα μιας αυλής σε παρασύρει σε άλλη κατεύθυνση. Δεν αναζητάς πια τον δρόμο· αφήνεσαι σε ό,τι εμφανίζεται μπροστά σου.

Έτσι η Ιουλίδα δεν αποκαλύπτεται ποτέ ολόκληρη. Σου δίνεται σε μικρές, απρόβλεπτες στιγμές, τόσο κοντινές που σχεδόν τις αγγίζεις, και ύστερα κρύβεται πάλι πίσω από μια λευκή γωνιά.

Κι εσύ συνεχίζεις να στρίβεις.

Γιατί κάποια μέρη δεν τα γνωρίζεις όταν βρεις τον δρόμο τους. Τα γνωρίζεις όταν πάψεις να χρειάζεσαι να ξέρεις πού οδηγεί.

Και στην Ιουλίδα, ίσως αυτό να είναι το πιο όμορφο είδος προορισμού: να αφήνεσαι στη στροφή πριν ακόμη μάθεις τι κρύβει.

Γούπα Κιμώλου.

 

Υπάρχουν τόποι που δεν τους επισκέπτεσαι απλώς· τους συναντάς. Η Γούπα στην Κίμωλο είναι ένας τέτοιος τόπος. Ένας μικρός κόλπος όπου η φύση, η θάλασσα και η ανθρώπινη παρουσία μοιάζουν να συμφώνησαν να δημιουργήσουν κάτι μοναδικό.

Η παραλία του Καρά και ο βράχος Ελέφαντας βρίσκονται σχεδόν δίπλα δίπλα. Δυο-τρία λεπτά περπάτημα χωρίζουν τα δύο μνημεία της Φύσης. Κι όμως, όσο πλησιάζεις, αισθάνεσαι πως μετακινείσαι από μια εικόνα σε μια άλλη. Οι βράχοι έχουν πάρει παράξενα σχήματα, σαν να τους σχεδίασε κάποιος με τη φαντασία ενός παιδιού. Η θάλασσα, ακούραστη, συμπληρώνει το έργο με το δικό της χρώμα.

Κι ύστερα υπάρχουν τα «σύρματα». Μικρά ανοίγματα στον βράχο, εκεί όπου κάποτε οι ψαράδες έβρισκαν καταφύγιο για τις βάρκες τους. Είναι ίσως η πιο όμορφη υπενθύμιση ότι το τοπίο αυτό δεν υπήρξε ποτέ μόνο φυσικό. Η ζωή των ανθρώπων μπήκε μέσα στον βράχο χωρίς να τον ακυρώσει.

Αυτό είναι που κάνει τη Γούπα ξεχωριστή. Δεν πρόκειται για ένα τοπίο που απλώς εντυπωσιάζει. Είναι ένα τοπίο που αφηγείται.

Μιλά για ανθρώπους που έζησαν με τη θάλασσα, για βάρκες που επέστρεφαν από το ψάρεμα, για καλοκαίρια που περνούσαν αργά και για έναν τόπο που έμαθε να κρατά τις μνήμες του χωρίς να τις επιδεικνύει.

Ίσως γι’ αυτό, όταν στέκεσαι απέναντι στον Καρά και στον Ελέφαντα, δεν κοιτάς μόνο βράχια.

Κοιτάς τον χρόνο.

Και ο χρόνος εδώ έχει τη μορφή της θάλασσας: έρχεται, φεύγει, επιστρέφει και κάθε φορά αφήνει κάτι πίσω του.

Ένα σημάδι στον βράχο.

Μια βάρκα στο «σύρμα».

Ένα χρώμα στο νερό.

Μια εικόνα στη μνήμη.

Και τότε καταλαβαίνεις πως υπάρχουν τόποι που δεν χρειάζεται να τους εξηγήσεις. Αρκεί να τους αφήσεις να σε αγγίξουν.