Το βάρος των δημοσιευμάτων...

Δεν είναι όλα όσα γράφονται ελαφριά σαν το χαρτί πάνω στο οποίο τυπώνονται.

Ορισμένες λέξεις έχουν βάρος. Μπαίνουν στη δημόσια σφαίρα, ταξιδεύουν από στόμα σε στόμα, αφήνουν ίχνη και, κάποτε, διαμορφώνουν συνειδήσεις.

Ένα δημοσίευμα δεν τελειώνει όταν κλείσει η σελίδα.

Μπορεί να συνεχίσει να ζει στη μνήμη, στη φήμη, στην κρίση των ανθρώπων.

Γι’ αυτό και η δύναμη της δημοσιότητας δεν μετριέται μόνο από το πόσοι διάβασαν κάτι, αλλά και από το αποτύπωμα που άφησε σε εκείνους που το διάβασαν.

Γιατί η πένα μπορεί να είναι ελαφριά στο χέρι· όμως βαριά στην ευθύνη.

Όταν η Δημοκρατία δίνει το Τσεκούρι στον Δήμιο της: το μοιραίο μάθημα της Βαϊμάρης.

Η «νεαρή δημοκρατία» που αυτοκτόνησε: πώς το "Άρθρο 48" γκρέμισε τη Δημοκρατία της Βαϊμάρης.

Στις 28 Απριλίου 1930, το κορυφαίο γερμανικό σατιρικό περιοδικό Simplicissimus κυκλοφόρησε με ένα εξώφυλλο που έμελλε να αποδειχθεί ανατριχιαστικά προφητικό. Στο σκίτσο του Karl Arnold, η γερμανική δημοκρατία απεικονίζεται σαν ένα νεαρό, λυγερόκορμο δέντρο-κορίτσι. Ο τίτλος; «Ο νεαρός κοινοβουλευτισμός» (Der junge Parlamentarismus). Στα κλαδιά του, δεκάδες πουλιά -που συμβολίζουν τα πολιτικά κόμματα της εποχής- τσακώνονται ασταμάτητα, βαραίνοντας το δέντρο. Δίπλα του, ένας τρομακτικός, απρόσωπος δήμιος κρατά ένα τεράστιο πριόνι. Στη ζώνη του αναγράφεται ένας μοιραίος αριθμός: "48".

Η λεζάντα στο κάτω μέρος προειδοποιούσε: «Μόλις που άνθισε -και ήδη πλησιάζει το καταστροφικό Άρθρο 48!». Λίγοι μπορούσαν να φανταστούν τότε ότι αυτό το πριόνι θα έκοβε σύρριζα τις ρίζες της πρώτης γερμανικής δημοκρατίας, ανοίγοντας την κερκόπορτα για τον ολοκληρωτισμό.

➡️Το Συνταγματικό Παράδοξο: ένας «νόμιμος Δικτάτορας».

Η Δημοκρατία της Βαϊμάρης, που γεννήθηκε μέσα από τις στάχτες του Α' Παγκοσμίου Πολέμου το 1919, διέθετε ένα από τα πιο προοδευτικά αλλά και πιο εύθραυστα συντάγματα της εποχής. Το μεγάλο της ελάττωμα κρυβόταν στο Άρθρο 48.

Η διάταξη αυτή σχεδιάστηκε αρχικά ως δικλείδα ασφαλείας. Σε περιπτώσεις σοβαρής απειλής για τη δημόσια ασφάλεια, έδινε στον Πρόεδρο του Ράιχ το δικαίωμα να λαμβάνει έκτακτα μέτρα και να κυβερνά με προεδρικά διατάγματα, παρακάμπτοντας το κοινοβούλιο. Στην πράξη, όμως, το Άρθρο 48 μετέτρεπε τον εκάστοτε Πρόεδρο σε έναν εν δυνάμει "νόμιμο" δικτάτορα.

➡️1930: Η Αρχή του Τέλους και η παράκαμψη της Βουλής.

Τον Μάρτιο του 1930, ακριβώς έναν μήνα πριν από την κυκλοφορία του επίμαχου εξωφύλλου, η τελευταία πλειοψηφική δημοκρατική κυβέρνηση της Γερμανίας κατέρρευσε υπό το βάρος της οικονομικής κρίσης του 1929. Ο γηραιός Πρόεδρος, Πολ φον Χίντενμπουργκ διόρισε καγκελάριο τον Χάινριχ Μπρούνινγκ, ο οποίος δεν διέθετε τη στήριξη της πλειοψηφίας των βουλευτών.

Αντί να αναζητήσει πολιτική συναίνεση, ο Μπρούνινγκ επέλεξε τον εύκολο δρόμο: άρχισε να περνά κρίσιμους νόμους και προϋπολογισμούς χρησιμοποιώντας το Άρθρο 48. Όταν το κοινοβούλιο (Ράιχσταγκ) προσπάθησε να αντισταθεί, ο Χίντενμπουργκ απλά το διέλυσε. Ο «νεαρός κοινοβουλευτισμός» είχε ήδη μπει στον αναπνευστήρα. Η χώρα δεν διοικούνταν πλέον από τους εκλεγμένους αντιπροσώπους του λαού, αλλά από μια κλειστή ομάδα αυταρχικών συμβούλων γύρω από τον Πρόεδρο.

➡️ Ο Εθισμός στον Αυταρχισμό.

Μεταξύ του 1930 και του 1932, η χρήση των προεδρικών διαταγμάτων μετατράπηκε από «λύση έκτακτης ανάγκης» σε καθημερινή πολιτική πρακτική. Η δημοκρατία απογυμνώθηκε από τη νομιμοποίησή της στα μάτια των πολιτών. Οι Γερμανοί, εξουθενωμένοι από την ανεργία και τη φτώχεια, συνήθισαν στην ιδέα ότι το κοινοβούλιο είναι ανίσχυρο και ότι οι αποφάσεις λαμβάνονται με το έτσι θέλω από την εκτελεστική εξουσία. Το έδαφος είχε προετοιμαστεί ιδανικά για κάποιον που θα υποσχόταν "απόλυτη τάξη".

➡️ 1933: Το Τελειωτικό Χτύπημα.

Όταν ο Αδόλφος Χίτλερ διορίστηκε Καγκελάριος τον Ιανουάριο του 1933, δεν χρειάστηκε να καταλύσει βίαια το Σύνταγμα της Βαϊμάρης. Το βρήκε ήδη ημιθανές και χρησιμοποίησε τα δικά του όπλα.

Τον Φεβρουάριο του 1933, με αφορμή τον προβοκατόρικο εμπρησμό του Ράιχσταγκ, ο Χίτλερ έπεισε τον Χίντενμπουργκ να υπογράψει το περιβόητο «Διάταγμα για την προστασία του Λαού και του Κράτους». Φυσικά, το διάταγμα εκδόθηκε βάσει του Άρθρου 48. Με μια μονοκονδυλιά, καταργήθηκαν μόνιμα οι θεμελιώδεις ελευθερίες του τύπου, της συγκέντρωσης και της έκφρασης. Οι πολιτικοί αντίπαλοι συνελήφθησαν και η ναζιστική δικτατορία εγκαθιδρύθηκε με απόλυτα «νόμιμο» τρόπο.

➡️ Το Ιστορικό Δίδαγμα.

Η τραγωδία της Βαϊμάρης παραμένει ένα από τα πιο διδακτικά μαθήματα της παγκόσμιας ιστορίας. Αποδεικνύει ότι μια δημοκρατία σπάνια γκρεμίζεται σε μία μόνο νύχτα. Συνήθως, πεθαίνει σταδιακά, όταν οι ίδιοι οι θεσμοί της δημιουργούν «παράθυρα» αυταρχισμού και όταν η πολιτική ηγεσία επιλέγει να παρακάμψει το κοινοβούλιο στο όνομα της αποτελεσματικότητας. Το σκίτσο του Simplicissimus το 1930 είχε δίκιο: αν δεν προστατεύσεις το δέντρο της δημοκρατίας από εκείνους που κρατούν το πριόνι της εξουσίας, η καταστροφή είναι απλά θέμα χρόνου.

Οι παλιές διαφημίσεις.

Οι παλιές διαφημίσεις στις εφημερίδες ήταν μικρές ιστορίες μιας άλλης ζωής.

Όταν οι δραχμές είχαν ακόμη αντίκρισμα, μια τιμή μπορούσε να μοιάζει με υπόσχεση.

Και κάπως έτσι, μια κιτρινισμένη σελίδα γίνεται σήμερα παράθυρο στα χρόνια που έφυγαν.

Διαπλάθοντας.

 

Η διάπλαση είναι περίεργη υπόθεση.

Νομίζουμε ότι διαπλάθουμε τα παιδιά με συμβουλές.

Εκείνα, όμως, μας κοιτούν και κρατούν σημειώσεις.

Χωρίς τετράδιο.

Χωρίς να ρωτήσουν.

Και κάποια στιγμή μεγαλώνουν…

και μας επιστρέφουν, με τόκο, ό,τι τους μάθαμε χωρίς να το καταλάβουμε.

Η μιμητική τέχνη των παιδιών...

Τα παιδιά βλέπουν τα πάντα. Και καταγράφουν τα πάντα.

Τον τρόπο που αγαπάς, που αγγίζεις, που φλερτάρεις, που σέβεσαι ή δεν σέβεσαι τα όρια.

Δεν χρειάζεται να τους εξηγήσεις πολλά.

Σε αντιγράφουν.

Και μετά μεγαλώνουν.

Κάποτε θα καταλάβεις ότι δεν τους έδωσες μόνο συμβουλές για τις σχέσεις.

Τους έδειξες το παράδειγμά σου.

Τα παιδιά έχουν μια «κάμερα» που δεν σβήνει ποτέ.

Και ό,τι καταγράφεται,  εύκολα αντιγράφεται.

Φούστες, Σκύλοι και Δικτάτορες: Η Ελλάδα του Θεόδωρου Πάγκαλου.

Θεόδωρος Πάγκαλος: Ο «αδίστακτος» αντικομμουνιστής στρατηγός και η ιδιόρρυθμη δικτατορία της μεζούρας.

Η περίοδος του ελληνικού Μεσοπολέμου υπήρξε μία από τις πιο ταραχώδεις και πυκνές σε πολιτικά γεγονότα εποχές της σύγχρονης Ελλάδας. Στο επίκεντρο αυτής της δίκης των παθών και των στρατιωτικών κινημάτων βρέθηκε ο Θεόδωρος Πάγκαλος (1878–1952). Υπήρξε ένας κορυφαίος αλλά και αδίστακτος βενιζελικός αξιωματικός, ο οποίος μετατράπηκε σε απόλυτο δικτάτορα, σφραγίζοντας την περίοδο 1925–1926 με αποφάσεις που κινήθηκαν μεταξύ του ακραίου αυταρχισμού και της ιστορικής γραφικότητας.

Η Δράση Πριν από την Εξουσία: Ο «Αποφασιστικός Άνδρας».

Πριν καταλύσει το πολίτευμα, ο Πάγκαλος είχε ήδη χτίσει τη φήμη ενός ανθρώπου των όπλων που δεν δίσταζε μπροστά σε καμία πρόκληση:

Βαλκανικοί Πόλεμοι & Εθνικός Διχασμός: Αποφοίτησε πρώτος από τη Σχολή Ευελπίδων το 1900. Το 1916 συντάχθηκε αμέσως με το Κίνημα Εθνικής Αμύνης του Ελευθερίου Βενιζέλου στη Θεσσαλονίκη, οργανώνοντας τον στρατό ενάντια στο παλάτι.

Μικρασιατική Εκστρατεία: Ως Επιτελάρχης του Στρατού στη Σμύρνη το 1920, πήρε την πρωτοβουλία –παρά τις αντιρρήσεις της ηγεσίας– και οδήγησε τα ελληνικά στρατεύματα στην κατάληψη της Προύσας.

Η «Δίκη των Έξι» (1922): Μετά την Καταστροφή, ορίστηκε Πρόεδρος της Ανακριτικής Επιτροπής. Ήταν ο άνθρωπος που πίεσε ανένδοτα για την εκτέλεση των έξι πολιτικών και στρατιωτικών ηγετών στο Γουδή, αψηφώντας τις διεθνείς πιέσεις.

Η Στρατιά του Έβρου: Τον Δεκέμβριο του 1922 ανέλαβε μια διαλυμένη δύναμη και μέσα σε λίγους μήνες τη μετέτρεψε σε έναν ετοιμοπόλεμο στρατό 110.000 ανδρών, αναγκάζοντας τον Κεμάλ Ατατούρκ να υποχωρήσει σε αρκετές απαιτήσεις στη Συνθήκη της Λοζάννης.

Με αυτό το "βαρύ" βιογραφικό και εκμεταλλευόμενος την πολιτική αστάθεια της εποχής, στις 25 Ιουνίου 1925 ανέτρεψε την κυβέρνηση Μιχαλακόπουλου με "αναίμακτο" πραξικόπημα, λαμβάνοντας αρχικά... "ψήφο εμπιστοσύνης" από τη φοβισμένη Βουλή.

Η Εκτροπή, ο Νόμος της Φούστας και οι Απαγχονισμοί.

Στις 3 Ιανουαρίου 1926, ο Πάγκαλος κατήργησε κάθε κοινοβουλευτικό πρόσχημα. Ανακήρυξε τον εαυτό του δικτάτορα, διέλυσε τη Βουλή και φυλάκισε πολιτικούς αντιπάλους, ακόμη και ...τον Γεώργιο Παπανδρέου. Τον Απρίλιο του ίδιου έτους, μετά την αναγκαστική παραίτηση του Παύλου Κουντουριώτη, εξελέγη Πρόεδρος της Δημοκρατίας με το κατασκευασμένο ποσοστό του 93%.

Η δικτατορία του έμεινε στην ιστορία για τρία χαρακτηριστικά ορόσημα:

Ο Νόμος για το Μήκος της Φούστας: Με αστυνομική διάταξη απαγορεύτηκε στις γυναίκες να φοράνε φούστες που απείχαν περισσότερο από 30 εκατοστά από το έδαφος, με τους αστυνομικούς να κυνηγούν τις κοπέλες στους δρόμους με μεζούρες. Για αυτό και η δικτατορία του χαρακτηρίστηκε ως η "Δικτατορία της Μεζούρας".

Δημόσιοι Απαγχονισμοί για Διαφθορά: Θέλοντας να δείξει πυγμή κατά της κατάχρησης χρήματος, οδήγησε σε δημόσιο απαγχονισμό στο Γουδή δύο στρατιωτικούς υπαλλήλους (Μέρτεν και Ζαριφόπουλο) που καταδικάστηκαν από έκτακτο στρατοδικείο.

Το Επεισόδιο του Πετριτσίου (Ο Πόλεμος του Σκύλου): Τον Οκτώβριο του 1925, με αφορμή έναν Έλληνα στρατιώτη που σκοτώθηκε όταν πέρασε τα σύνορα με την Βουλγαρία κυνηγώντας τον ...σκύλο του, ο Πάγκαλος διέταξε εισβολή στη Βουλγαρία. Οι ελληνικές στρατιωτικές δυνάμεις εισέβαλαν σε βουλγαρικό έδαφος και κατέλαβαν την πόλη Πετρίτσι. Οι συγκρούσεις διήρκεσαν περίπου μία εβδομάδα, με αποτέλεσμα τον θάνατο δεκάδων στρατιωτών και αμάχων. Η Βουλγαρία προσέφυγε στην Κοινωνία των Εθνών (ΚτΕ – τον προκάτοχο του ΟΗΕ), η οποία διέταξε άμεση κατάπαυση του πυρός και αποχώρηση των ελληνικών στρατευμάτων. Η Κοινωνία των Εθνών (ΚτΕ) καταδίκασε την Ελλάδα, αναγκάζοντάς την σε ταπεινωτική αποχώρηση και στην καταβολή ενός τεράστιου προστίμου 45.000 λιρών.

Η Οικονομική «Λύση»: Η Διχοτόμηση του Χαρτονομίσματος.

Το πρόστιμο της ΚτΕ και τα άδεια ταμεία οδήγησαν το καθεστώς σε απόγνωση. Τον Ιανουάριο του 1926, ο Πάγκαλος εφάρμοσε για δεύτερη φορά στην ελληνική ιστορία (μετά το 1922) τη "διχοτόμηση" του χαρτονομίσματος.

Οι πολίτες υποχρεώθηκαν να κόψουν τα λεφτά τους στα δύο. Το αριστερό κομμάτι κρατούσε το 75% της αξίας του και κυκλοφορούσε στην αγορά, ενώ το δεξί κομμάτι (το 25%) παραδιδόταν στο κράτος ως αναγκαστικό εσωτερικό δάνειο με αντάλλαγμα έντοκες ομολογίες. Το μέτρο απέτρεψε τον πληθωρισμό, αλλά εξόργισε τον εμπορικό κόσμο και στέρησε από τον Πάγκαλο κάθε λαϊκό έρεισμα.

Η Κινηματογραφική Ανατροπή στα Κύθηρα.

Η αντίστροφη μέτρηση ξεκίνησε από έναν πρώην σύμμαχό του, τον στρατηγό Γεώργιο Κονδύλη, γνωστό ως «Κεραυνό». Το Σαββατοκύριακο της 21ης προς 22α Αυγούστου 1926, ο Πάγκαλος βρισκόταν ανύποπτος για διακοπές στις Σπέτσες. Το πρωί της Κυριακής, ένα κυβερνητικό υδροπλάνο πέταξε πάνω από το νησί ρίχνοντας προκηρύξεις: ο Κονδύλης είχε ήδη καταλάβει την εξουσία στην Αθήνα.

Ο Πάγκαλος επιβιβάστηκε εσπευσμένα στο τορπιλοβόλο «Πέργαμος» με κυβερνήτη τον Βασίλειο Λάσκο (τον μετέπειτα ήρωα του υποβρυχίου «Κατσώνης») για να διαφύγει στο εξωτερικό. Όμως, το πλοίο σάλπαρε χωρίς επαρκή αποθέματα άνθρακα (κάρβουνου). Καθώς έπλεε αργά για εξοικονόμηση καυσίμων, το αντιτορπιλικό «Λέων» και το θωρηκτό «Κιλκίς» το καταδίωξαν. Κοντά στα Κύθηρα, κυκλωμένος και χωρίς καύσιμα, ο δικτάτορας παραδόθηκε.

Η ειρωνεία της τύχης; Φυλακίστηκε για δύο χρόνια στο φρούριο Ιτζεντίν της Κρήτης, στο ίδιο ακριβώς κελί που ο ίδιος είχε κλείσει τους πολιτικούς του αντιπάλους.

Ο Παρασκηνιακός Ρόλος στην Κατοχή και το Τέλος.

Κατά τη διάρκεια της Γερμανικής Κατοχής (1941–1944), ο γηραιός πλέον Πάγκαλος επέστρεψε στο προσκήνιο με έναν άκρως αμφιλεγόμενο ρόλο. Υπήρξε ένας από τους βασικούς πολιτικούς καθοδηγητές πίσω από την ίδρυση των Ταγμάτων Ασφαλείας το 1943.

Κίνητρό του ήταν ο ακραίος αντικομμουνισμός του ενάντια στο ΕΑΜ-ΕΛΑΣ. Οι αξιωματικοί που στελέχωσαν τα Τάγματα ήταν στην πλειονότητά τους παλιοί πιστοί του συνεργάτες από τη δικτατορία του 1925. Τον Σεπτέμβριο του 1944 συνελήφθη προσωρινά από τον ΕΛΑΣ ως όμηρος, αλλά απελευθερώθηκε με τη μεσολάβηση των Βρετανών. Μετά την απελευθέρωση, παραπέμφθηκε στο Ειδικό Δικαστήριο Δοσιλόγων, το οποίο όμως τον αθώωσε, κρίνοντας ότι η δράση του δεν είχε σκοπό την εξυπηρέτηση των Γερμανών, αλλά την αποτροπή του κομμουνισμού.

Επιχείρησε να επιστρέψει στο πολιτικό προσκήνιο συμμετέχοντας στις εθνικές εκλογές του Μαρτίου του 1946 με το δικό του κόμμα («Εθνικό Κόμμα Εθνικής Αναγεννήσεως»), χωρίς όμως να καταφέρει να εκλεγεί. Το κόμμα κατέγραψε εξαιρετικά χαμηλά ποσοστά σε πανελλαδικό επίπεδο, συγκεντρώνοντας μόλις το 0,18% των ψήφων (2.102 ψήφους).

Ο Θεόδωρος Πάγκαλος προσπάθησε να πολιτευτεί ξανά το 1950 με το «Εθνικόν Κόμμα Ελλάδος» του πρώην υφισταμένου του και αρχηγού του ΕΔΕΣ, Ναπολέοντα Ζέρβα. Ωστόσο, ούτε τότε κατάφερε να εκλεγεί βουλευτής, καθώς το κόμμα κέρδισε έδρες κυρίως στην Ήπειρο. Πέθανε ξεχασμένος στην Κηφισιά το 1952. Το πολιτικό του όνομα πάντως συνεχίστηκε, καθώς ο συνώνυμος εγγονός του, Θεόδωρος Πάγκαλος, αποτέλεσε έναν από τους πιο προβεβλημένους υπουργούς των κυβερνήσεων του ΠΑΣΟΚ τις επόμενες δεκαετίες.

Η Άλλη Όψη των Πραγμάτων: Γιατί η Τέχνη Είναι ο Καθρέφτης του Εαυτού μας.

 

Στεκόμαστε μπροστά σε έναν πίνακα ζωγραφικής και πιστεύουμε ότι βλέπουμε το ίδιο πράγμα. Έναν άνθρωπο, ένα τοπίο, ένα σπίτι, ένα δέντρο, μια θάλασσα. Τα χρώματα και οι μορφές βρίσκονται εκεί, μπροστά στα μάτια μας, κοινά για όλους. Κι όμως, από τη στιγμή που το έργο συναντά το βλέμμα, παύει να είναι απολύτως ίδιο.

Γιατί η τέχνη δεν ολοκληρώνεται πάνω στον καμβά. Ολοκληρώνεται μέσα σε εκείνον που την κοιτάζει.

Το ψυχολογικό φορτίο του θεατή.

Ο ζωγράφος μπορεί να δημιούργησε ένα έργο με συγκεκριμένη πρόθεση. Να θέλησε να αποδώσει τη μοναξιά, τη χαρά, τον φόβο, την ομορφιά ή την απώλεια. Ο θεατής όμως δεν προσέρχεται ποτέ «άδειος» μπροστά στην εικόνα. Κουβαλά μαζί του τις εμπειρίες του, τις μνήμες του, τις προσδοκίες του, τους φόβους και τις επιθυμίες του.

Έτσι, ο ίδιος πίνακας μπορεί να γεννήσει εντελώς διαφορετικά συναισθήματα και ερμηνείες.

Ένα σκοτεινό δωμάτιο μπορεί για κάποιον να είναι φυλακή και για κάποιον άλλον καταφύγιο.

Ένα μοναχικό δέντρο μπορεί να συμβολίζει την εγκατάλειψη ή την αντοχή.

Μια απέραντη θάλασσα μπορεί να σημαίνει χωρισμό για εκείνον που στέκεται στην ακτή και ελευθερία για εκείνον που ταξιδεύει.

Η εικόνα είναι μία. Η πραγματικότητα που γεννά είναι πολλές.

Το παράδοξο της καλλιτεχνικής εμπειρίας.

Αυτό είναι ίσως το μεγαλύτερο παράδοξο της τέχνης: δεν μας αποκαλύπτει μόνο τον κόσμο· μας αποκαλύπτει και τον εαυτό μας.

Όταν κοιτάζουμε ένα έργο, δεν βλέπουμε αποκλειστικά αυτό που βρίσκεται μπροστά μας. Βλέπουμε, χωρίς πάντοτε να το αντιλαμβανόμαστε, και κάτι από αυτό που βρίσκεται μέσα μας. Ο πίνακας γίνεται έτσι ένας καθρέφτης που δεν αντανακλά το πρόσωπό μας, αλλά τον εσωτερικό μας κόσμο.

Γι’ αυτό δύο άνθρωποι μπορούν να σταθούν μπροστά στο ίδιο έργο και να φύγουν έχοντας δει δύο διαφορετικές ιστορίες. Ο ένας μπορεί να δει απώλεια, ο άλλος προσμονή. Ο ένας μοναξιά, ο άλλος ελευθερία. Ο ένας τέλος, ο άλλος αρχή.

Κανείς δεν κοιτάζει πραγματικά μόνο με τα μάτια.

Κοιτάζει με όσα έζησε.

Το βλέμμα ως φακός.

Ίσως, λοιπόν, το βλέμμα να μην είναι ένα καθαρό παράθυρο προς την πραγματικότητα, αλλά ένας φακός που τη μεταμορφώνει. Κάθε άνθρωπος κοιτάζει μέσα από τον δικό του φακό, φτιαγμένο από μνήμη, εμπειρία και επιθυμία.

Γι’ αυτό η τέχνη δεν έχει πάντοτε μία και μοναδική ανάγνωση. Η «σωστή» ερμηνεία μπορεί να είναι λιγότερο σημαντική από την προσωπική εμπειρία που προκαλεί.

Ο πίνακας παραμένει ακίνητος.

Το βλέμμα κινείται.

Και μαζί του μετακινείται το νόημα.

Ίσως, λοιπόν, η άλλη όψη των πραγμάτων να μην είναι μια δεύτερη πραγματικότητα που κρύβεται πίσω από την πρώτη. Να είναι απλώς η ίδια πραγματικότητα όπως φαίνεται από μια διαφορετική θέση.

Και αυτή η διαφορετική θέση είναι ο καθένας από εμάς.

Έτσι, μπροστά στον ίδιο πίνακα, μπορεί να υπάρχουν τόσοι πίνακες όσοι και οι θεατές. Όχι επειδή το έργο αλλάζει, αλλά επειδή αλλάζει εκείνος που το κοιτάζει.

Και ίσως εκεί να βρίσκεται η μεγάλη δύναμη της τέχνης.

Δεν μας ζητά να δούμε όλοι το ίδιο.

Μας καλεί να κοιτάξουμε λίγο περισσότερο.

Να αμφισβητήσουμε την πρώτη εικόνα.

Να αναζητήσουμε την άλλη πλευρά αυτού που θεωρούμε αυτονόητο.

Και τελικά, μέσα από την άλλη όψη των πραγμάτων, να ανακαλύψουμε κάτι που δεν είχαμε προσέξει ποτέ:

τη δική μας όψη.

Ο ευρωπαϊκός καύσωνας του 1911.

Το καλοκαίρι του 1911 η Ευρώπη είχε δύο θερμόμετρα. Το ένα μετρούσε τη θερμοκρασία του αέρα. Το άλλο τη θερμοκρασία της πολιτικής.

Εκείνο το καλοκαίρι μεγάλα τμήματα της Ευρώπης βίωσαν έναν εξαιρετικό καύσωνα. Στη Βρετανία η ζέστη και η ξηρασία κράτησαν για εβδομάδες, ενώ στο Βερολίνο οι θερμοκρασίες έφτασαν σε ασυνήθιστα υψηλά επίπεδα. Η ήπειρος ψηνόταν κάτω από έναν επίμονο ήλιο.

Αλλά δεν ήταν μόνο ο καιρός που είχε ξεφύγει από τα συνηθισμένα.

Την ίδια περίοδο η Ευρώπη βρισκόταν σε μια επικίνδυνη πολιτική υπερθέρμανση. Η Δεύτερη Μαροκινή Κρίση, η κρίση της Αγκαντίρ, έφερε τη Γερμανία, τη Γαλλία και τη Βρετανία σε σκληρή αντιπαράθεση. Οι Μαροκινές Κρίσεις (η πρώτη το 1905 και η δεύτερη το 1911) αποτέλεσαν δύο από τα κρισιμότερα ορόσημα στον δρόμο προς τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, καθώς μετέτρεψαν τις αποικιακές διεκδικήσεις στην Αφρική σε μια επικίνδυνη ευρωπαϊκή αντιπαράθεση. Η πρώτη κρίση ξέσπασε το 1905, όταν ο Γερμανός Κάιζερ Γουλιέλμος Β΄ αμφισβήτησε τη γαλλική επιρροή στο Μαρόκο κατά την επίσκεψή του στην Ταγγέρη, ενώ η δεύτερη το 1911 (Κρίση του Αγκαντίρ) κλιμακώθηκε με την αποστολή της γερμανικής κανονιοφόρου Panther ως αντίδραση στη γαλλική στρατιωτική επέμβαση. Και οι δύο προσπάθειες του Βερολίνου να διασπάσει τους δεσμούς μεταξύ Παρισιού και Λονδίνου απέτυχαν, οδηγώντας αντίθετα στην ισχυροποίηση της Τριπλής Αντάντ και στη διπλωματική απομόνωση της Γερμανίας. Αυτές οι συνεχείς συγκρούσεις εδραίωσαν τα αντίπαλα στρατόπεδα στην Ευρώπη, επιτάχυναν την κούρσα των εξοπλισμών και έπεισαν τις Μεγάλες Δυνάμεις ότι μια γενικευμένη πολεμική σύρραξη ήταν πλέον αναπόφευκτη. Οι κυβερνήσεις δοκίμαζαν τα όρια η μία της άλλης, οι εξοπλισμοί αυξάνονταν και ο εθνικισμός έβρισκε όλο και περισσότερο χώρο.

Και τότε συνέβη κάτι που σήμερα μοιάζει σχεδόν προφητικό.

Στις 3 Σεπτεμβρίου 1911, περίπου 100.000 άνθρωποι διαδήλωσαν στο Βερολίνο για την ειρήνη. Δεν ζητούσαν περισσότερα όπλα. Ζητούσαν να σταματήσει η πολεμική προπαγάνδα και να αποφευχθεί μια ευρωπαϊκή καταστροφή.

Οι άνθρωποι είχαν καταλάβει τη θερμοκρασία της εποχής τους.

Οι κυβερνήσεις, όμως, συνέχισαν να την ανεβάζουν.

Τρία χρόνια αργότερα ήρθε ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος.

Γι' αυτό το καλοκαίρι του 1911 αξίζει να το κοιτάξουμε όχι μόνο ως ένα ιστορικό επεισόδιο ακραίας ζέστης, αλλά ως έναν καθρέφτη. Και ο καθρέφτης αυτός έχει μια ενοχλητική ομοιότητα με το σήμερα.

Και σήμερα η Ευρώπη και ο κόσμος συζητούν για θερμοκρασίες που ανεβαίνουν, για καύσωνες που γίνονται συχνότεροι και για ένα κλίμα που πιέζει ολοένα περισσότερο τις κοινωνίες. Την ίδια στιγμή, όμως, ανεβαίνει και μια άλλη θερμοκρασία: η γεωπολιτική. Πόλεμοι, εξοπλισμοί, ανταγωνισμοί, απειλές, στρατιωτικές δαπάνες και μια νέα γλώσσα αντιπαράθεσης που παρουσιάζει τον πόλεμο όλο και περισσότερο ως κάτι αναπόφευκτο.

Η ιστορία, βέβαια, δεν επαναλαμβάνεται μηχανικά.

Αλλά έχει την κακή συνήθεια να μας θυμίζει τα ίδια πράγματα όταν τα ξεχνάμε.

Το 1911 οι άνθρωποι δεν περίμεναν να αρχίσει ο πόλεμος για να διαδηλώσουν για την ειρήνη. Είχαν ήδη δει τα σημάδια. Είχαν καταλάβει ότι η πολιτική ατμόσφαιρα είχε γίνει επικίνδυνα θερμή.

Κι όμως, δεν αρκούσε η επίγνωση.

Χρειάζεται και η πολιτική βούληση να σταματήσει κανείς τη διαδικασία πριν από το σημείο χωρίς επιστροφή.

Ίσως αυτό να είναι το πραγματικό μάθημα εκείνου του καλοκαιριού.

Δεν έχει σημασία μόνο πόσο ανεβαίνει η θερμοκρασία. Έχει σημασία αν καταλαβαίνουμε εγκαίρως τι πρόκειται να λιώσει.

Το 1911 έλιωναν οι αυταπάτες ότι η Ευρώπη μπορούσε να συνεχίσει για πάντα πάνω στην ισορροπία των εξοπλισμών.

Σήμερα λιώνουν οι βεβαιότητες ότι η ειρήνη είναι αυτονόητη και ότι οι μεγάλες καταστροφές αφορούν πάντα κάποιον άλλον.

Ο καύσωνας μπορεί να περάσει.

Η πολιτική υπερθέρμανση όμως, αν αφεθεί να συνεχιστεί, μπορεί να μετατραπεί σε πυρκαγιά.

Και τότε δεν θα έχει σημασία ποιο θερμόμετρο έδειχνε πόσους βαθμούς.

Θα έχει σημασία ποιοι είδαν τη φωτιά να έρχεται και ποιοι, αντί να τη σβήσουν, συνέχισαν να ρίχνουν λάδι.

Κώστας Βιδάλης.

Κώστας Βιδάλης: Ο Ρεπόρτερ που Πλήρωσε την Αλήθεια με τη Ζωή του.

Τον Αύγουστο του 1946, η ελληνική επαρχία φλεγόταν. Η περίοδος της «Λευκής Τρομοκρατίας» βρισκόταν στο απόγειό της, με παρακρατικές δεξιές συμμορίες να λυμαίνονται τα χωριά, σκορπίζοντας τον φόβο και τον θάνατο σε αριστερούς πολίτες και πρώην αγωνιστές της Εθνικής Αντίστασης. Μέσα σε αυτό το εκρηκτικό κλίμα, ένας δημοσιογράφος του Ριζοσπάστη αποφάσισε να μην κοιτάξει από μακριά. Ο Κώστας Βιδάλης επέλεξε να πάει στην «καρδιά του κτήνους», στη Θεσσαλία, για να καταγράψει την αλήθεια.

Ένας Ταμένος της Ελευθεροτυπίας.

Γεννημένος στην Αθήνα το 1904, ο Βιδάλης γνώρισε από νωρίς τη βιοπάλη. Αν και ξεκίνησε σπουδές στη Νομική, τον κέρδισε η μάχη της ενημέρωσης. Από το 1936, ως πολιτικός συντάκτης του «Ριζοσπάστη», ξεχώρισε για το ήθος, το θάρρος και τη μαχητικότητά του. Κατά τη διάρκεια της Κατοχής, τάχθηκε στις γραμμές του ΕΑΜ και του ΚΚΕ, υπερασπιζόμενος τα ιδανικά της ελευθερίας.

Για τον Βιδάλη, η δημοσιογραφία δεν ήταν ένα απλό επάγγελμα, αλλά μια κοινωνική αποστολή. Όταν οι συνάδελφοί του στην Αθήνα προσπάθησαν να τον αποτρέψουν από το να ταξιδέψει στη Θεσσαλία, προειδοποιώντας τον για τους θανάσιμους κινδύνους, εκείνος απάντησε κοφτά: «Πρέπει να κάμω τη δουλειά μου».

Η Τελευταία Αποστολή στον Θεσσαλικό Κάμπο.

Φτάνοντας στη Λάρισα, ο Βιδάλης άρχισε αμέσως να συγκεντρώνει στοιχεία, να παίρνει συνεντεύξεις από θύματα και να καταγράφει τις λεηλασίες και τις βιαιοπραγίες των παρακρατικών. Το υλικό που μάζευε ήταν αποκαλυπτικό. Σε μια από τις τελευταίες του επικοινωνίες, γεμάτος αποφασιστικότητα, ανέφερε: «Έχω μαζέψει φοβερό υλικό».

Δεν πρόλαβε ποτέ να το δημοσιεύσει.

Η Ενέδρα και το Μαρτυρικό Τέλος.

Στις 11 Αυγούστου 1946, ο Βιδάλης επιβιβάστηκε στο τρένο με προορισμό τον Βόλο. Στον σταθμό του Πλατυκάμπου, μέλη της διαβόητης παρακρατικής συμμορίας του Αντώνη Σούρλα τον κατέβασαν με τη βία. Παρά την παρουσία κρατικών αρχών και στρατιωτών, κανείς δεν επενέβη για να τον προστατεύσει.

Ο δημοσιογράφος μεταφέρθηκε στο χωριό Μελία της Λάρισας. Εκεί, σε ένα αυτοσχέδιο «κρατητήριο», υπέστη απάνθρωπα βασανιστήρια για να λυγίσει. Ο Βιδάλης παρέμεινε όρθιος, αρνούμενος να αποκηρύξει τις ιδέες του. Στις 13 Αυγούστου 1946, οι βασανιστές του τον εκτέλεσαν εν ψυχρώ και εγκατέλειψαν το σώμα του άταφο στην ύπαιθρο, να το φάνε τα άγρια ζώα.

Μια Κληρονομιά που Δεν Σβήνει.

Η δολοφονία του Κώστα Βιδάλη προκάλεσε πανελλήνιο σοκ και κατακραυγή. Ήταν το ξεκάθαρο μήνυμα ότι η ελευθερία του τύπου και η ανθρώπινη ζωή είχαν πάψει να υφίστανται. Λίγες εβδομάδες αργότερα, τον Σεπτέμβριο του 1946, χιλιάδες πολίτες πλημμύρισαν το πολιτικό του μνημόσυνο στην Αθήνα, μετατρέποντάς το σε μια κραυγή διαμαρτυρίας ενάντια στον επερχόμενο αδελφοκτόνο σπαραγμό.

Ογδόντα χρόνια μετά, η μνήμη του παραμένει ζωντανή. Ο Κώστας Βιδάλης δεν είναι απλώς ένα όνομα στην ιστορία της ελληνικής Αριστεράς, αλλά το αιώνιο σύμβολο της έντιμης δημοσιογραφίας. Μιας δημοσιογραφίας που δεν λυγίζει μπροστά στις απειλές και δεν φοβάται να αναζητήσει την αλήθεια, ακόμα και όταν το τίμημα είναι η ίδια η ζωή.

Η τυχαία ομοιότητα.

 

Η φύση, όταν φτιάχνει πρόσωπα, φαίνεται πως δεν πετάει ποτέ τα καλούπια. Τα κρατάει κάπου στην άκρη και, ύστερα από χρόνια, τα ξαναχρησιμοποιεί.

Έτσι, μπορεί να συναντήσεις έναν άγνωστο στον δρόμο και να σκεφτείς: «Μα αυτός δεν είναι ο ξάδελφός μου;» Κι ύστερα θυμάσαι ότι ο ξάδελφός σου βρίσκεται τρεις χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά και, επιπλέον, δεν έχεις ξάδελφο.

Η ομοιότητα μπορεί να βρίσκεται στα μάτια, στη μύτη, στο σχήμα του προσώπου ή σ’ εκείνο το ανεξήγητο ύφος που κάνει δύο ανθρώπους να μοιάζουν σαν να έχουν τον ίδιο φωτογράφο.

Και βέβαια, όσο περισσότερο κοιτάζεις, τόσο περισσότερο μοιάζουν. Είναι γνωστό: αν κοιτάξεις έναν άνθρωπο αρκετή ώρα, στο τέλος θα του βρεις συγγένεια με όλο σου το σόι.

Η φύση, πάντως, έχει χιούμορ. Μας δίνει μοναδικά πρόσωπα, αλλά ξεχνάει καμιά φορά να αλλάξει τα ανταλλακτικά.

Το «Σιδερένιο Νησί».

Το «Σιδερένιο Νησί»: Η αιματηρή εξέγερση της Σερίφου, η Εργατική Κομμούνα του νησιού και ο Κωνσταντίνος Σπέρας.

Η Σέριφος σήμερα είναι διάσημη για τις άγριες ομορφιές της, τις χρυσαφένιες αμμουδιές και τη μοναδική Χώρα της. Όμως, κάτω από το κυκλαδίτικο φως κρύβεται μια ιστορία γραμμένη με σίδερο, ιδρώτα και αίμα.

Τον Αύγουστο του 1916, στο Μεγάλο Λιβάδι της Σερίφου, παίχτηκε μία από τις πιο συγκλονιστικές πράξεις του ελληνικού εργατικού κινήματος. Μια εξέγερση μεταλλωρύχων που συγκρούστηκε με την εργοδοτική αυθαιρεσία, αντιμετώπισε τις κάννες των όπλων, πήρε τον έλεγχο του νησιού και κατάφερε κάτι που φάνταζε αδιανόητο για την εποχή: την πρώτη ουσιαστική εφαρμογή του οκταώρου στην Ελλάδα.

Η Δυναστεία των Γκρόμαν και το Καθεστώς της Στυγνής Εκμετάλλευσης.

Η ιστορία των μεταλλείων της Σερίφου χάνεται στα βάθη της αρχαιότητας, όμως η σύγχρονη βιομηχανική της μοίρα σφραγίστηκε στα τέλη του 19ου αιώνα. Ουσιαστικά, η ιστορία των μεταλλείων της Σερίφου ξεκινά κατά το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα. Από τη συγκρότηση ακόμη του ελληνικού κράτους, πολλοί κεφαλαιούχοι ενδιαφέρθηκαν να αποκτήσουν άδεια εξόρυξης μεταλλευμάτων, σε πολλές περιοχές του νεοσύστατου κράτους. Η πρώτη άδεια εκμετάλλευσης των μεταλλείων της Σερίφου δόθηκε το 1869, με βασιλικό διάταγμα του Οθωνα στην «Ελληνική Μεταλλευτική Εταιρεία», για την εξόρυξη και εκμετάλλευση μαγνητικού και ανθρακικού σιδήρου. Η εταιρία ανέλαβε την υποχρέωση να καταβάλλει ετησίως 3 λεπτά φόρο ανά τόνο, για κάθε ένα από τα παραχωρημένα στρέμματα, φόρο καθαρού εισοδήματος που προσδιοριζόταν κάθε χρόνο από το φορολογικό νόμο και μέρισμα 5 τοις χιλίοις στους ιδιοκτήτες των μεταλλοφόρων κτημάτων. Μετά από αλλεπάλληλες εκδόσεις αδειών σε ιδιώτες, για την εξόρυξη ποικίλων μεταλλευμάτων και την κακή διαχείριση από την πλευρά των εργολάβων, που οδήγησε την εταιρία στα πρόθυρα της πτώχευσης, το 1880, τα μεταλλεία περιήλθαν στη γαλλική μεταλλευτική εταιρία του Λαυρίου. Η νέα εταιρία ονομάστηκε «Σέριφος - Σπηλιαζέζα», δραστηριοποιήθηκε για τρία χρόνια και το 1883 διέκοψε, με σοβαρές ζημιές, τη λειτουργία της.

Νέα, σημαντική περίοδος για την εκμετάλλευση του ορυκτού πλούτου της Σερίφου (κυρίως του σιδηρομεταλλεύματος) ξεκινά το 1885, με την εμφάνιση στο νησί ενός ικανότατου τυχοδιώκτη, του γερμανού μεταλλειολόγου Αιμίλιου Γκρόμαν, ο οποίος συνεβλήθη με την εταιρία «Σέριφος - Σπηλιαζέζα» και ανέλαβε εργολαβικά την εξόρυξη.

Ο αδίστακτος Γερμανός αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα πραγματοποίησης συσσώρευσης, χωρίς ο ίδιος να καταβάλει το παραμικρό αρχικό κεφάλαιο. Ο Γκρόμαν πειθανάγκαζε τους ιδιοκτήτες των - μικρών έως νανωδών - κλήρων, να του εκχωρούν τα χωράφια τους, χωρίς να τους αποδίδει το νόμιμο μέρισμα και εξαναγκάζοντάς τους να δουλεύουν στην εξόρυξη με γλίσχρο μεροκάματο. Σε μια επίδειξη «φιλάνθρωπου» πνεύματος απέναντι στους άθλια πληρωμένους εργάτες του, ίδρυσε δημοτικό σχολείο στο Μέγα Λειβάδι (όπου και η έδρα της επιχείρησης) και ένα υποτυπώδες νοσοκομείο στο κοντινό Μέγα Χωριό. Το προσωπικό, βέβαια, των ιδρυμάτων αυτών, πληρωνόταν από τους ίδιους τους εργάτες.

Επί των ημερών του πρεσβύτερου Γκρόμαν, ο οποίος πέθανε το 1906, εξορύχθηκαν 2.800.000 τόνοι σιδηρομεταλλεύματος. Στη Σέριφο, προσέφευγαν, για να δουλέψουν στα μεταλλεία, νησιώτες από τα γύρω νησιά, αλλά και από την απέναντι πελοποννησιακή ακτή. Τα επώνυμα «Πελοποννήσιος» και «Μονεμβάσιος», που επιχωριάζουν στη Σέριφο, μαρτυρούν τη μακρινή καταγωγή αυτών που τα φέρουν. Παρατηρείται μία σημαντική, για τα πληθυσμιακά δεδομένα του νησιού, συγκέντρωση της εργατικής τάξης. Ο πληθυσμός, από 2.134 κατοίκους το 1880, ανεβαίνει στους 4.000 το 1912. Η συγκέντρωση αυτή αποτυπώνεται και στην οικιστική φυσιογνωμία του νησιού. Τα κυβόσχημα, λευκά σπίτια της Χώρας, τυπικά κυκλαδίτικα με την πρώτη ματιά, κρύβουν μια ιδιαιτερότητα: για να περάσεις στο δεύτερο δωμάτιο του ίδιου σπιτιού (συνήθως αυτά αποτελούνται από ένα υπνοδωμάτιο και μια κουζίνα, όπου συγκεντρώνεται η οικογένεια), πρέπει να βγεις στο δρόμο και να μπεις από άλλη πόρτα. Οι εργάτες, που έρχονταν από άλλες περιοχές, έχτιζαν πρώτα ένα δωμάτιο για να μείνουν, και, αργότερα, όταν έφερναν όλη τους την οικογένεια, έχτιζαν και το δεύτερο, όπως και όπου μπορούσαν.

Οι Γκρόμαν μετέτρεψαν τη Σέριφο σε ένα ακμάζον βιομηχανικό κέντρο, αλλά με βαρύ τίμημα για τους εργάτες. Στις αρχές του 20ού αιώνα, οι συνθήκες εργασίας στις στοές ήταν μεσαιωνικές: 12 έως 14 ώρες εξαντλητικής εργασίας καθημερινά. Μηδενικά μέτρα ασφάλειας, με αποτέλεσμα δεκάδες εργάτες να καταπλακώνονται από καταρρεύσεις στοών ή να πεθαίνουν από πνευμονοκονίαση. Μεροκάματα πείνας, τα οποία συχνά καταβάλλονταν σε κουπόνια ανταλλάξιμα μόνο στα καταστήματα της ίδιας της εταιρείας.

Σε μια στοά μήκους 3 χλμ. που ενώνει τους δύο βασικούς τόπους εξόρυξης, το Μέγα Λειβάδι και τον Κουταλά, φημολογείται (αλλά δυστυχώς, τα στοιχεία είναι ατεκμηρίωτα, λόγω της ελλιπούς έρευνας) ότι είχαν βρει το θάνατο πάνω από 3.000 εργάτες!

Δυστυχώς, πάρα πολλές είναι οι αδιερεύνητες πλευρές των δραστηριοτήτων της εταιρίας. Μία από αυτές αφορά και το για πού προοριζόταν το μετάλλευμα. Θρυλείται ότι, μεγάλο τουλάχιστον μέρος του, εξαγόταν προς τη Γερμανία και ότι προοριζόταν για τη γερμανική πολεμική βιομηχανία. Η αλήθεια είναι ότι στα υπόγεια της ερειπωμένης πια έδρας της διοίκησης των μεταλλείων, υπάρχει ένας μεγάλος αριθμός από γερμανικά εγχειρίδια πολέμου. «Από τα σπλάχνα του νησιού μας, βγήκε το γερμανικό μέταλλο δύο παγκοσμίων πολέμων», λένε οι γέροι Σερφιώτες: πολλοί από αυτούς, έχουν προλάβει να δουλέψουν στα μεταλλεία και πάσχουν από ασθένειες των πνευμόνων - κληρονομιά της δουλιάς τους στα έγκατα της γης.

Οι ήδη άθλιες συνθήκες ζωής των μεταλλωρύχων της Σερίφου, επιδεινώθηκαν ακόμη περισσότερο με την ανάληψη της εργολαβίας των μεταλλείων από το νεότερο Γκρόμαν, τον Γεώργιο, που διαδέχτηκε τον πατέρα του το 1906. Οι Γκρόμαν είχαν, επίσης, κατορθώσει να ελέγχουν πολιτικά το νησί, έχοντας δημιουργήσει στο πλάι τους μια ομάδα πιστών τους υπαλλήλων, που λειτουργούσαν ως επιστάτες και μαγκουροφόροι πραιτοριανοί. Αλλά και λόγιοι, «εγγράμματοι», τουλάχιστον υπάλληλοί τους, φαίνεται ότι έκαναν κάθε προσπάθεια να διαμορφώσουν την εικόνα ενός «εργοδότη - πατερούλη», που νοιάζεται και φροντίζει τους «εργάτες - παιδιά του». Από αυτή την άποψη, είναι χαρακτηριστικά όσα γράφει ο Εμμανουήλ Γ. Ανδρόνικος, διευθυντής της «Γρωμαννείου Σχολής» (του σχολείου που λειτουργούσε στο Μέγα Λειβάδι), για να εξυμνήσει τους «μεγάλους ευεργέτες»: «Ολοι» - σ.σ. εννοεί τους εργάτες - «ζουν με ζηλευτή αρμονία και άνεση, διότι βρίσκονται κάτω από την προστασία και βρίσκουν θαλπωρή και καταφύγιο, στο παρελθόν μεν από τον αείμνηστο πατέρα (Αιμίλιο Γρώμμαν), σήμερα δε από τον πολυαγαπημένο του γιο (το Γεώργιο), όπως ακριβώς ένα μεγάλο και ψηλό δέντρο που φυτρώνει στη μέση της ερήμου».

Το παραπάνω κείμενο είναι γραμμένο στα 1906. Δέκα χρόνια μετά, να πώς περιγράφει, σε μάλλον ήπιο και υπηρεσιακό ύφος, πλευρές των συνθηκών ζωής των μεταλλωρύχων, το υπόμνημα του νεοσυσταθέντος σωματείου τους, προς το υπουργείο Εθνικής Οικονομίας:

«(...) εις το βασίλειον Σερίφου, αι ώραι εργασίας είναι κανονισμέναι από της Ανατολής μέχρι της δύσεως ηλίου, με διακοπή μιας ώρας κατά τους χειμερινούς μήνας, και 2 έως 2 1/2 κατά τους θερινούς, ήτοι 9 - 12». Και παρακάτω: «Ασφάλεια καμία δεν υπάρχει μεταξύ των εργατών μεταλλωρύχων διότι η εταιρεία με τον σκοπόν να καρπωθεί κέρδη εύκολα από δύο μηνών διέταξε κι κρημνίζονται οι στύλοι μεταλλεύματος οίτινες μένουν προς στήριξη των στοών κατά τους κανόνες της μηχανικής. (...) Υποχρεούμεθα να καταβάλλωμεν 2% επί των ημερομισθίων μας διά το ταμείον αλληλοβοήθειάς μας, αλλά κανείς εργάτης δεν ηξεύρει τι ποσόν συνάζεται πού κατατίθεται και ποίος το διαχειρίζεται. Μόνον ιατρική περίθαλψις και τα στοιχειώδη φάρμακα τους παρέχονται και όχι πάντοτε».

Κωνσταντίνος Σπέρας: Ο Ιδεολόγος Ηγέτης.

Το καλοκαίρι του 1916, η οργή που σιγόβραζε βρήκε τον εκφραστή της στο πρόσωπο του Κωνσταντίνου Σπέρα. Γεννημένος στη Σέριφο το 1893, αλλά μορφωμένος στην Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου, ο Σπέρας ήταν ένας φλογερός αναρχοσυνδικαλιστής. Πίστευε στον «καθαρό» συνδικαλισμό: τα συνδικάτα έπρεπε να διοικούνται αυτόνομα από τους ίδιους τους εργάτες, μακριά από κομματικές σκοπιμότητες.

Τον Ιούλιο του 1916, ο Σπέρας ιδρύει το Σωματείον Μεταλλωρύχων Σερίφου.

Το 1916, είναι μία χρονιά «στο μάτι του κυκλώνα», τόσο για τα εν γένει πολιτικά πράγματα της Ελλάδας, όσο και για την ανέλιξη του εργατικού και σοσιαλιστικού κινήματος. Είναι η χρονιά της κορύφωσης της σύγκρουσης ανάμεσα στις μερίδες της ελληνικής αστικής τάξης για το αν θα βγει η Ελλάδα ή όχι στον πόλεμο. Το Κόμμα των Φιλελευθέρων επιδιώκει την έξοδο της χώρας στον πόλεμο, στο πλευρό των δυνάμεων της Αντάντ, ενώ οι βασιλικοί προκρίνουν την ευμενή, προς τις Κεντρικές Αυτοκρατορίες, ουδετερότητα. Πιέσεις ασκούνται και από τις δύο εμπόλεμες πλευρές, ενώ στην ουσία υπάρχουν δύο κυβερνήσεις: Η βασιλική της Αθήνας και η φιλοβενιζελική της «Εθνικής Αμυνας» στη Θεσσαλονίκη.

Η στάση απέναντι στον πόλεμο αποτελεί κομβικό ζήτημα και για το αδύναμο και κατακερματισμένο ακόμη σοσιαλιστικό κίνημα στην Ελλάδα, που, ωστόσο, μπαίνει σιγά - σιγά, στο δρόμο της ενοποίησής του και της αποσαφήνισης της φυσιογνωμίας του. Βέβαια, η ιδεολογική διαπάλη που αναπτύσσεται ανάμεσα στους διάφορους σοσιαλιστικούς ομίλους και τις οργανώσεις δεν μπορεί, αντικειμενικά, να έχει την αντανάκλασή της στο μικρό νησί των Κυκλάδων. Εκείνο όμως που αποτυπώνεται, τη χρονιά αυτή, στη συνείδηση και στις δραστηριότητες των κατοίκων του είναι η ένταση της ταξικής αγανάκτησης. Αυθόρμητη στην αρχή, ωριμάζει και αποκρυσταλλώνεται στη δημιουργία σωματείου «εργατών μεταλλευτών», στις 24 Ιουλίου. Η τρίτη παράγραφος του 2ου άρθρου, ορίζει, μεταξύ άλλων, ως σκοπό του σωματείου, τα ακόλουθα: «Η αλληλεγγύη με τους οργανωμένους εργάτας όλης της Ελλάδος και όλου του κόσμου, διά την άμυνα υπέρ των εργατικών δικαίων και την καταπολέμηση της εκμεταλλεύσεως από το κεφάλαιον, με τελικόν σκοπόν να δημοσιοποιηθούν τα μέσα παραγωγής να γίνουν τα εκ της εργασίας αγαθά αποκλειστική απόλαυσις των παραγωγών των και να παύσει η εκμετάλλευσις του ανθρώπου από τον όμοιόν του».

Στις 7 Αυγούστου του 1916, και μετά από σειρά υπομνημάτων προς τα αρμόδια υπουργεία, ξεσπά η απεργία. Οι μεταλλωρύχοι αρνούνται να φορτώσουν το ανδριώτικο πλοίο «Μανούσι», που ήρθε να παραλάβει σιδηρομετάλλευμα, για τη Γερμανία, κηρύσσοντας γενική απεργία με βασικά αιτήματα: οκτάωρο, αυξήσεις και μέτρα προστασίας της ζωής τους.

Η Ματωμένη 21η Αυγούστου.

Ο Γεώργιος Γκρόμαν αρνήθηκε κάθε διάλογο και διαπραγμάτευση με τους απεργούς. Χρησιμοποιώντας τις διασυνδέσεις του με το παλάτι και την κυβέρνηση, κάλεσε τη χωροφυλακή. Στις 21 Αυγούστου 1916, ένα ένοπλο απόσπασμα υπό τον υπομοίραρχο Χρυσάνθου κατέφθασε στην Σέριφο από την Κέα (Τζιά) στην οποία έδρευε η Μοιραρχία Χωροφυλακής Κυκλάδων και στην οποία υπαγόταν διοικητικά η Σέριφος. Ο Χρυσάνθου βιαιοπραγεί εναντίον των πάντων, σε όλη την πορεία του αποσπάσματος από το λιμάνι του νησιού προς το Μέγα Λειβάδι, ενώ φυλακίζει την ηγεσία του σωματείου - ανάμεσά τους και τον Σπέρα.

Στη συνέχεια, ο Χρυσάνθου διέταξε τους εκατοντάδες απεργούς εργάτες που ήταν συγκεντρωμένοι στη σκάλα φόρτωσης να πιάσουν δουλειά και να φορτώσουν το «Μανούσι», δίνοντάς τους πεντάλεπτη διορία. Οι εργάτες, έχοντας στο πλευρό τους τις γυναίκες και τα παιδιά τους, κάθισαν στο έδαφος αρνούμενοι να υποχωρήσουν.

Όταν η διορία έληξε, ο Χρυσάνθου έδωσε τη διαταγή: «Πυρ!»

Τέσσερις εργάτες (οι Μιχάλης Ζωιλής, Θεμιστοκλής Κουζουπής, Ιωάννης Πρωτόπαπας και Δημήτρης Καραγιάννης) έπεσαν νεκροί. Δεκάδες άλλοι τραυματίστηκαν.

Η Έκρηξη της Οργής και οι Δύο Εβδομάδες Εργατικής Αυτοδιαχείρισης.

Το αίμα των νεκρών μεταλλωρύχων πυροδότησε μια τυφλή, καθολική εξέγερση. Οι εργάτες και οι γυναίκες τους, οπλισμένοι με πέτρες, ξύλα και μεταλλευτικά εργαλεία, επιτέθηκαν στο απόσπασμα. Ο υπομοίραρχος Χρυσάνθου και ο αστυνομικός σταθμάρχης Σερίφου Τριανταφύλλου λιντσαρίστηκαν, ενώ οι απεργοί έσπασαν τα κρατητήρια και απελευθέρωσαν τον Κωνσταντίνο Σπέρα.

Ο ίδιος ο Σπέρας στην Μπροσούρα που έγραψε λίγο αργότερα στην φυλακή Τζιβάρα της Σύρου περιγράφει:

«...Φθάσας εις τον τόπον της συγκεντρώσεως των εργατών, οίτινες ευρίσκοντο εις τον προ της γέφυρας της φορτώσεως χώρον, ολίγα βήματα απέχοντος της θαλάσσης, [ο υπομοίραρχος] παρέταξε τους άνδρας του εις το άκρον σχεδόν της αποβάθρας, έναντι των εργατών, διατάξας συνάμα αυτούς να θέσωσιν εφ' όπλου λόγχην και να γεμίσουν.

Η απόστασις η χωρίζουσα τους χωροφύλακας από τους εργάτας μόλις θα ήτο τρία ή τέσσερα βήματα. Αφού ετακτοποίησε τους άνδρας του, εστάθη εις το μέσον, έχων εις τα δεξιά τον ειρηνοδίκην εις τα αριστερά δε τον υπογραμματέα και εφώναξε δυνατά δια να τον ακούσουν όλοι οι εργάται: "Σας δίδω 5 λεπτά προθεσμίαν δια να διαλυθήτε -άλλως θα σας διαλύσω δια της βίας".

Οι δε εργάται του απήντησαν: "Ημείς δεν ενοχλούμε κανέναν, μένομεν εδώ δια να προστατέψωμε το ψωμί μας, δεν φεύγομε. Αν θέλετε να μας κτυπήσετε, ορίστε". Και εις απόδειξιν της αποφάσεώς των αυτής εκάθησαν χάμω. Ο υπομοίραρχος, βλέπων το αμετάτρεπτον των απεργών, εξάγει το ωρολόγιόν του και παρατηρήσας τούτο το επανέθεσε εις το θηλάκιον και αυτοστιγμεί εξάγει περίστροφον και πυροβολεί κραυγάζων: "Εν ονόματι του νόμου και του Βασιλέως", πυροβολήσας πρώτος αυτός, όστις επεκαλείτο τον νόμον, κατά αόπλων πολιτών, φονεύσας τον εργάτην Θεμιστοκλήν Κουζούπην, διατάξας ταυτοχρόνως και τους χωροφύλακας να πυροβολήσουν...

Το τι επηκολούθησε δεν περιγράφεται. Εξ άλλου οι απεργοί, προ της κακούργου στάσεως των αστυνομικών οργάνων, εφόρμησαν κατ' αυτών και δια των εν αφθονία ευρισκομένων εκεί σιδηρολίθων ελιθοβόλουν αυτούς λυσσωδώς, εν ριπή οφθαλμού δέκα εκ των χωροφυλάκων εκρημνίσθησαν κάτωθεν της αποβάθρας, οι λοιποί υποχωρούντες υφίσταντο την επίθεσιν των απεργών αμυνόμενοι.

Ο αστυνόμος Σερίφου Ιωάν. Τριανταφύλλου δεχθείς ογκώδη σιδηρόλιθον επί της κεφαλής, καθ' ην στιγμήν επυροβόλει κατά τίνος απεργού, παρεφρόνησε ριφθείς εις την θάλασσαν.

Αλλ' εκείνο που είνε αδύνατον να περιγραφή είνε η λύσσα μεθ' ης οι απεργοί ελιθοβόλουν τον υπομοίραρχο, ο οποίος ήτο και ο μόνος αίτιος του κακού.

Υπάρχουν στιγμαί κατά τας οποίας ο άνθρωπος εις βρασμόν ψυχικής ορμής ευρισκόμενος, κατ' επιστημονικήν παρατήρησιν, υπερβαίνει και τας τίγρεις εις την θηριωδίαν, ο άνθρωπος ούτος είνε ανεύθυνος δια τας πράξεις του...

Εις αυτήν την ψυχολογικήν κατάστασιν ευρίσκοντο οι απεργοί την στιγμήν εκείνην.

Χιλιάδες σιδηρόλιθοι ερρίπτοντο κατά των αστυνομικών, οίτινες επυροβόλουν μετά μανίας κατά του πλήθους.

Πρέπει να σημειωθεί ότι αι γυναίκες έπαιξαν σπουδαίον ρόλον, βλέπουσι τους άνδρας των τραυματιζομένους και φονευμένους έτρεχον εις βοήθειάν των, εις αυτάς κυρίως οφείλεται η κατατρόπωσις ούτως ειπείν των αστυνομικών.

Ο υπομοίραρχος εξηκολούθει πυροβολών, κενώσας δε το περίστροφόν του και μη έχων σφαίρας εξιφούλκισε και μετά μανίας εκτύπα δεξιά και αριστερά. Εκτύπα απεγνωσμένως, ραγδαίοι λιθοβολισμοί ριπτόμενοι από ομάδα εργατών που είχαν ανέλθη εις τι ύψωμα τον απέκαμον.

Εις λίθος πλήξας αυτόν εις τα στήθη τον εκρήμνισεν εις την θάλασσαν από του άκρου της γέφυρας.

Οι χωροφύλακες, βλέποντες τον αρχηγόν των πίπτοντα και καταληφθέντες υπό πανικού, επέτων τα όπλα και ετρέποντο εις φυγήν, καταδιωκόμενοι υπό των απεργών.

Εις χωροφύλαξ σοβαρώς τραυματισμένος, χωρίς να γίνη αντιληπτός από τους απεργούς, κρυπτόμενος όπισθεν των οικίσκων και των δένδρων, κατώρθωσε να πλησιάση εις τον αστυνομικόν σταθμόν, όπου είμεθα ημείς υπό κράτησιν και υπό την επίβλεψιν της εκ δέκα ανδρών δυνάμεως των χωροφυλάκων των μη λαβόντων μέρος εις την συμπλοκήν.

Πάραυτα ο χωροφύλαξ προσήχθη ενώπιον του Ανθυπασπιστού, υποβληθείς δε εις ανάκρισιν είπεν ότι εφονεύθη ο υπομοίραρχος και ο αστυνόμος και τινες πολίται.

Οι εν τω σταθμώ μετ' εμού κρατούμενοι εις το άκουσμα των φόνων εξηγριώθησαν, ορμήσαντες δε εις την έξοδον προσεπάθουν να θραύσουν την θήραν του σταθμού.

Οι χωροφύλακες ημπόδιζον την έξοδον. Βλέπων ότι αφεύκτως θα ήρχοντο εις χείρας, ετέθην μεταξύ των εργατών και των χωροφυλάκων και συνεκράτησα αμφοτέρους, προλαβών ούτω αιματοχυσίαν και εις άλλο σημείον της κωμοπόλεως, εζήτησα δε από τον υπενωματάρχη να με αφίση να εξέλθω διότι μόνον εγώ θα ήμιν εις θέσιν να επιβληθώ, εξασκών κάποιαν επιρροήν επί των απεργών λόγω της ιδιότητός μου, εις την κρίσημον εκείνην στιγμήν.

Οι απεργοί αφοπλίσαντες εν τω μεταξύ τους παραδοθέντας εις αυτούς χωροφύλακας οπλίσθησαν αυτοί και διαιρεθέντες εις δύο ομάδας επήρχοντο δρομαίως κατά των γραφείων και του αστυνομικού σταθμού, αφ' ενός μεν δια να απελευθερώσουν τους εν τω σταθμώ κρατουμένους, αφ' ετέρου δε δια να επιτεθούν κατά των γραφείων, διότι οι υπάλληλοι της εταιρείας επυροβόλουν κατά των απεργών εκ των παραθύρων των γραφείων(...)

Οι απεργοί, αφοπλίσαντες ως είπομεν τους χωροφύλακας και οπλισθέντες αυτοί προχείρως, διηρέθησαν εις δύο ομάδας και επήρχοντο δρομαίως. Την στιγμήν ακριβώς εκείνην απελύθην εκ του σταθμού και έτρεχον προς το μέρος της άμμου όπου ήσαν οι περισσότεροι. Μόλις απείχον του γραφείου περί τα εκατό βήματα. Οι υπάλληλοι επυροβόλουν διαρκώς εκ των παραθύρων, εις τους πυροβολισμούς των δε απήντων οι εργάται, οι μεν φέροντες όπλα δια πυροβολισμών οι δε μη φέροντες με λίθους.

Είνε αδύνατον να περιγράψω επακριβώς το τραγικόν εκείνον θέαμα...

Αι άγριαι φυσιογνωμίαι των εργατών εγένοντο ακόμη αγριώτεραι με τα αίματα και την ώχραν του μεταλλείου.

Εστάθη εις την άκραν της πλατείας έμπροσθεν του μεγάρου και ήρχισα να φωνάζω:

"Παιδιά για όνομα του Θεού παύσατε πλέον τους σκοτωμούς". Αλλά ποίος ημπορούσε να με ακούση; Πολλάκις επανέλαβα την κραυγήν αυτήν αλλά ματαίως... Εις εκ των απεργών ύψωσε το όπλον του δια να με κτυπήση... 'Αλλος ψυχραιμότερος τον εκράτησε λέγων: "Βρε, στραβός είσαι, θα σκοτώσεις τον πρόεδρον..." Οι προπορευόμενοι ακούσαντες ότι ευρίσκομαι μεταξύ των με εκύκλωσαν φωνάζοντες "θα τους φάμε τους κακούργους μας εσκότωσαν τα παιδιά μας"...»

Αυτό που ακολούθησε ήταν πρωτοφανές: για περίπου δύο εβδομάδες, το επίσημο ελληνικό κράτος έπαψε να υπάρχει στη Σέριφο. Το νησί μετατράπηκε σε μια ιδιότυπη «εργατική κομμούνα». Την οργάνωση της καθημερινής ζωής στο νησί ανέλαβε ένα άμεσα ανακλητό συμβούλιο εργατών με επικεφαλής τον Σπέρα. Κόκκινες και Μαύρες Σημαίες, τα σύμβολα του αναρχοσυνδικαλισμού υψώθηκαν στα δημόσια κτήρια. Φοβούμενοι την επικείμενη στρατιωτική απάντηση της Αθήνας, οι εργάτες έκαναν μια ευφυή κίνηση τακτικής. Ύψωσαν τη γαλλική σημαία στο λιμάνι και έστειλαν τηλεγράφημα στις γαλλικές πολεμικές δυνάμεις στη Μήλο, ζητώντας την προσάρτηση της Σερίφου στη Γαλλία! Εκμεταλλεύτηκαν έτσι τον Εθνικό Διχασμό (Βενιζελικοί - Βασιλικοί) και το γεγονός ότι η εταιρεία είχε γαλλικά συμφέροντα, αναζητώντας μια διεθνή «ασπίδα» προστασίας.

Ο ίδιος ο Σπέρας γράφει: «Φθάσαντες εις το κέντρον της κωμοπόλεως, συνεκεντρώθημεν εις την πλατείαν, εκεί δε αφού ωμίλησα διά μακρόν εξιστορήσας εις τον λαόν τα της συμπλοκής, απεφασίσθη να ζητήσωμεν ξένη προστασίαν μην έχοντες πλέον ουδεμίαν εμπιστοσύνη εις την Κυβέρνησιν των Αθηνών. Πάραυτα, μετά την απόφασιν του λαού, διέταξα τους οπλισμένους εκ των απεργών να καταλάβουν το τηλεγραφείον, την Αστυνομίαν, το ειρηνοδικείον κτλ. δημόσια ιδρύματα. [...] Τακτοποιήσαντες προχείρως τα πράγματα, συνετάξαμεν έγγραφον προς τον αρχηγόν της εν Μήλω ναυλοχούσης συμμαχικής μοίρας εκθέτοντες τα της συμπλοκής και τακτοποιούντες την απόφασιν των κατοίκων όπως τεθούν υπό την προστασίαν της Γαλλικής Δημοκρατίας...».

Η Αντίδραση της Κυβέρνησης και η Τελική Δικαίωση.

Η ελληνική κυβέρνηση, απορροφημένη από τη δίνη του Α' Παγκοσμίου Πολέμου και του Εθνικού Διχασμού, άργησε να αντιδράσει αλλά όταν τελικά απάντησε, η απάντησή της ήταν αμείλικτη. Ισχυρές στρατιωτικές δυνάμεις και πολεμικά πλοία κατέφθασαν στο νησί, επιβάλλοντας ξανά τον έλεγχο της Αθήνας. Ακολούθησαν μαζικές συλλήψεις, βασανισμοί και διώξεις. Ο Κωνσταντίνος Σπέρας φυλακίστηκε ξανά και μεταφέρθηκε στις σκληρές φυλάκες του Φρουρίου Φιρκά στα Χανιά.

Ωστόσο, η τρομοκρατία δεν αρκούσε για να ξαναμπεί το νερό στο αυλάκι. Η κυβέρνηση και ο Γκρόμαν συνειδητοποίησαν ότι η Σέριφος ήταν μια μπαρουταποθήκη. Φοβούμενοι ότι μια νέα εξέγερση θα σταματούσε οριστικά την παραγωγή του πολύτιμου -λόγω πολέμου- σιδήρου, το κράτος ανάγκασε την εταιρεία να υποχωρήσει. Το Υπουργείο επικύρωσε τη συμφωνία με τους εργάτες: οι εργάτες κέρδισαν αυξήσεις, μέτρα ασφαλείας και, κυρίως, την επίσημη εφαρμογή της 8ωρης εργασίας.

Ο Τραγικός Επίλογος της Ιστορίας.

Η πολιτική δράση του Σπέρα μετά την απεργία δεν περιορίστηκε στη Σέριφο, και μετά την αποφυλάκισή του διαδραμάτισε κεντρικό ρόλο σε εθνικό επίπεδο. Το 1918 ήταν ένα από τα ιδρυτικά μέλη της Γενικής Συνομοσπονδίας Εργατών Ελλάδας στο ιδρυτικό της συνέδριο. Ήταν υπέρμαχος του «καθαρού» συνδικαλισμού (αναρχοσυνδικαλισμού). Πίστευε ότι τα συνδικάτα έπρεπε να διοικούνται αυτόνομα από τους ίδιους τους εργάτες, χωρίς καμία εξάρτηση από πολιτικά κόμματα ή κοινοβουλευτικές σκοπιμότητες. Η στάση του αυτή τον έφερε σε άμεση και σφοδρή σύγκρουση με το ΣΕΚΕ (το μετέπειτα ΚΚΕ), το οποίο επεδίωκε τον κομματικό έλεγχο των συνδικάτων. Το 1920 διαγράφηκε οριστικά από το κόμμα ως «αντιπειθαρχικός» και «αναρχικός». Η ακλόνητη αυτή στάση του και η άρνησή του να υποταχθεί σε κομματικές γραμμές αποδείχθηκαν μοιραίες κατά τη διάρκεια της Κατοχής. Τον Σεπτέμβριο του 1943, ο Κωνσταντίνος Σπέρας δολοφονήθηκε στα βουνά της Μάνδρας Αττικής από μέλη της ΟΠΛΑ. Είχε προηγηθεί πρόσκληση των καπετάνιων του ΕΛΑΣ για να αναλάβει την οργάνωση του εργατικού κινήματος στην περιοχή, η οποία αποδείχθηκε τελικά παγίδα θανάτου λόγω των παλιών ιδεολογικών λογαριασμών.

Όσο για τα μεταλλεία της Σερίφου συνέχισαν να λειτουργούν μέχρι το 1965, όταν έκλεισαν οριστικά λόγω εξάντλησης των επιφανειακών τους κοιτασμάτων. Οι Γκρόμαν εκδιώχθηκαν μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο ως συνεργάτες των Ναζί. Οι κληρονόμοι του Γκρόμαν διέφυγαν στην Νότιο Αφρική του Απαρτχάιντ, όπου βρήκαν πλουσιότερες φλέβες μεταλλεύματος και φθηνότερα εργατικά χέρια να εκμεταλλευτούν, και τα ορυχεία της Σερίφου τα εγκατέλειψαν. Η γαλλική μητρική εταιρεία «Σέριφος-Σπηλιαζέζα» άρχισε να νοικιάζει τα δικαιώματα εξόρυξης σε διάφορους Έλληνες επιχειρηματίες και κοινοπραξίες. Μεταξύ αυτών, κυρίαρχο ρόλο έπαιξε η οικογένεια Αγγελόπουλου, η οποία απέκτησε ισχυρά δικαιώματα και εκτάσεις γης στην περιοχή των μεταλλείων (τα οποία αποτέλεσαν αντικείμενο δικαστικών διενέξεων πολλές δεκαετίες αργότερα). Η λειτουργία σταμάτησε οριστικά το καλοκαίρι του 1965 λόγω ενός συνδυασμού οικονομικών παραγόντων. Την περίοδο αυτή υπήρξε κατακόρυφη πτώση στις τιμές του σιδηρομεταλλεύματος παγκοσμίως. Ταυτόχρονα τα επιφανειακά κοιτάσματα της Σερίφου είχαν πλέον εξαντληθεί. Η υπόγεια εξόρυξη σε μεγάλο βάθος απαιτούσε σύγχρονη τεχνολογία και ακριβές επενδύσεις, τις οποίες οι ελληνικές εταιρείες δεν μπορούσαν ή δεν ήθελαν να κάνουν. Έτσι ο όμιλος που είχε αναλάβει την εκμετάλλευσή τους το 1965 κήρυξε επίσημα πτώχευση και τα μεταλλεία έκλεισαν.

Σήμερα αν κάποιος επισκεφθεί το Μεγάλο Λιβάδι, η ατμόσφαιρα θα τον καθηλώσει. Η επιβλητική, σκουριασμένη σιδερένια γέφυρα (σκάλα φόρτωσης) στέκει ακόμα σαν φάντασμα πάνω από το κύμα. Δίπλα, το ερειπωμένο νεοκλασικό Διοικητήριο των Γκρόμαν, οι σκοτεινές είσοδοι των στοών και τα παλιά βαγονέτα συνθέτουν ένα συγκλονιστικό βιομηχανικό μνημείο. Στην άκρη της παραλίας, το λιτό Ηρώο των Μεταλλωρύχων θυμίζει σε κάθε επισκέπτη ότι οι κατακτήσεις που σήμερα θεωρούμε δεδομένες, κάποτε κερδήθηκαν με θυσία ζωής.

Η εξέγερση της Σερίφου το 1916 δεν ήταν απλώς μια τοπική απεργία που βάφτηκε στο αίμα· ήταν η στιγμή που η εργατική τάξη στην Ελλάδα συνειδητοποίησε τη δύναμή της. Στις στοές του Μεγάλου Λιβαδιού αποδείχθηκε ότι τα δικαιώματα που σήμερα θεωρούνται αυτονόητα -όπως το οκτάωρο, η ασφάλεια στην εργασία και η ανθρώπινη αξιοπρέπεια- δεν παραχωρήθηκαν ποτέ οικειοθελώς από καμία εξουσία. Κερδήθηκαν με σκληρούς αγώνες, στερήσεις και, δυστυχώς, με το αίμα ανθρώπων που αρνήθηκαν να σκύψουν το κεφάλι.

Σήμερα, καθώς ο επισκέπτης αντικρίζει το ηλιοβασίλεμα πίσω από τη σκουριασμένη σκάλα φόρτωσης, η σιωπή του τοπίου μοιάζει να μεταφέρει τις φωνές των μεταλλωρύχων και τον απόηχο εκείνων των δύο εβδομάδων της ελευθερίας. Η ιστορία της Σερίφου παραμένει ένας διαχρονικός φάρος μνήμης. Μας θυμίζει ότι πίσω από την τουριστική βιτρίνα των Κυκλάδων υπάρχει μια άλλη Ελλάδα: η Ελλάδα του μόχθου, της θυσίας και της ακλόνητης πίστης για έναν καλύτερο και πιο δίκαιο κόσμο.

Η μεγάλη απεργία της Σερίφου τον Αύγουστο του 1916.

 

Η αμερικανική παρέμβαση στον Ελληνικό Εμφύλιο.

 

Ο Ελληνικός Εμφύλιος Πόλεμος δεν ήταν μόνο μια ελληνική τραγωδία. Ήταν και ένα από τα πρώτα πεδία όπου ο επερχόμενος Ψυχρός Πόλεμος πήρε πραγματική, ένοπλη μορφή. Από το 1947 και μετά, η Ελλάδα βρέθηκε στο επίκεντρο της νέας αμερικανικής στρατηγικής, καθώς η Ουάσιγκτον αποφάσισε να στηρίξει αποφασιστικά την ελληνική κυβέρνηση απέναντι στον Δημοκρατικό Στρατό Ελλάδας.

Μετά την Απελευθέρωση, η χώρα ήταν ήδη βαθιά διχασμένη. Η σύγκρουση ανάμεσα στις δυνάμεις της Αριστεράς και του κρατικού μηχανισμού είχε πάρει μορφή ανοιχτής ένοπλης σύγκρουσης. Η Βρετανία, που μέχρι τότε αποτελούσε την κυριότερη ξένη δύναμη στήριξης της ελληνικής κυβέρνησης, αντιμετώπιζε πλέον σοβαρή οικονομική και πολιτική εξάντληση. Πρακτικά αυτό σήμαινε ότι ο φόβος της κυριαρχίας της Αριστεράς στην Ελλάδα φάνταζε υπαρκτός- ξανά- για πρώτη φορά μετά το 1944.

Τον Φεβρουάριο του 1947 το Λονδίνο ενημέρωσε την Ουάσιγκτον ότι δεν μπορούσε να συνεχίσει στον ίδιο βαθμό την οικονομική και στρατιωτική βοήθεια προς την Ελλάδα.

Η αμερικανική απάντηση υπήρξε ιστορικά καταλυτική.

Στις 12 Μαρτίου 1947 ο πρόεδρος Χάρι Τρούμαν ανακοίνωσε στο Κογκρέσο το περίφημο "Δόγμα Τρούμαν", ζητώντας βοήθεια για την Ελλάδα και την Τουρκία. Για την Ελλάδα εγκρίθηκε αρχικά ένα τεράστιο για τα δεδομένα της εποχής πρόγραμμα οικονομικής και στρατιωτικής ενίσχυσης.

Από εκείνη τη στιγμή ο Ελληνικός Εμφύλιος δεν μπορούσε πλέον να αντιμετωπίζεται αποκλειστικά ως εσωτερική ελληνική υπόθεση.

Οι Ηνωμένες Πολιτείες ανέλαβαν ουσιαστικά τον ρόλο που μέχρι τότε είχε η Βρετανία. Όπλα, πυρομαχικά, οχήματα, αεροσκάφη και οικονομική βοήθεια άρχισαν να φθάνουν στην Ελλάδα. Παράλληλα, Αμερικανοί στρατιωτικοί σύμβουλοι συμμετείχαν στην αναδιοργάνωση, την εκπαίδευση και τον σχεδιασμό των επιχειρήσεων του κυβερνητικού στρατού. Ιδιαίτερα σημαντική ήταν η αμερικανική στρατιωτική αποστολή AMAG (American Mission for Aid to Greece) και στη συνέχεια η JUSMAG-G, μέσω των οποίων η αμερικανική επιρροή στην οργάνωση και στη λειτουργία του κυβερνητικού στρατού έγινε πολύ βαθιά.

Η αμερικανική παρουσία δεν σήμαινε ότι οι Αμερικανοί πολέμησαν ως ένας μεγάλος εκστρατευτικός στρατός στην Ελλάδα. Η κύρια δύναμη που πολεμούσε ήταν ο Ελληνικός Στρατός. Όμως η αμερικανική βοήθεια άλλαξε δραστικά τις δυνατότητές του. Χωρίς την αμερικανική οικονομική, στρατιωτική και τεχνική βοήθεια, η ισορροπία των δυνάμεων το 1947–1949 θα ήταν διαφορετική.

Ιδιαίτερη σημασία απέκτησε η αεροπορική ισχύς.

Ο Δημοκρατικός Στρατός Ελλάδας είχε σημαντικό πλεονέκτημα στην αξιοποίηση του ορεινού και δύσβατου ελληνικού χώρου. Η αμερικανική υποστήριξη όμως επέτρεψε στον κυβερνητικό στρατό να χρησιμοποιήσει σε πολύ μεγαλύτερη κλίμακα αεροσκάφη, πυροβολικό, ασύρματες επικοινωνίες και σύγχρονο πολεμικό υλικό. Η σύγκρουση είχε πλέον αλλάξει χαρακτήρα. Και η πλάστιγγα έγειρε αλλού.

Τα βουνά της Ελλάδας έγιναν ένα από τα πρώτα εργαστήρια του Ψυχρού Πολέμου.

Και όμως, η αμερικανική παρέμβαση δεν μπορεί να αποκοπεί από την ίδια την ελληνική πραγματικότητα. Ο Εμφύλιος δεν δημιουργήθηκε στην Ουάσιγκτον. Οι ρίζες του βρίσκονταν στην Κατοχή, στην Αντίσταση, στην εμπλοκή των Άγγλων, στα Δεκεμβριανά, στη βαθιά πολιτική πόλωση και στη βίαιη αντιπαράθεση που ακολούθησε την Απελευθέρωση. Η διεθνής διάσταση ήρθε να ενισχύσει και να μετασχηματίσει μια ήδη υπάρχουσα ελληνική σύγκρουση. Η Ελλάδα είχε για την Ουάσιγκτον πολύ μεγαλύτερη σημασία από το μέγεθός της. Βρισκόταν σε στρατηγική θέση στην Ανατολική Μεσόγειο, κοντά στα Βαλκάνια και στην Τουρκία, ενώ η αμερικανική ηγεσία φοβόταν ότι μια επικράτηση του ΚΚΕ θα ενίσχυε τη σοβιετική επιρροή στην περιοχή. Ακόμη πιο ενδιαφέρον είναι ότι η σοβιετική στάση απέναντι στην Ελλάδα δεν υπήρξε αντίστοιχη της αμερικανικής. Ο Στάλιν δεν επιδίωξε να μετατρέψει την Ελλάδα σε άμεσο πεδίο αντιπαράθεσης με τις Ηνωμένες Πολιτείες. Η σημαντικότερη εξωτερική υποστήριξη προς τον Δημοκρατικό Στρατό προερχόταν κυρίως από τη Γιουγκοσλαβία του Τίτο και, σε διαφορετικό βαθμό, από τις γειτονικές κομμουνιστικές χώρες. Η ρήξη Τίτο–Στάλιν το 1948 θα αποδειχθεί καταστροφική για τον ΔΣΕ. Η Γιουγκοσλαβία, που αποτελούσε βασικό δίαυλο υποστήριξης, άλλαξε τελικά στάση και τα σύνορα έκλεισαν.

Έτσι, το 1949 ο κυβερνητικός στρατός διέθετε πλέον ένα τεράστιο πλεονέκτημα σε υλικό, αεροπορική ισχύ, οργάνωση και ανεφοδιασμό. Οι τελικές επιχειρήσεις στον Γράμμο και στο Βίτσι οδήγησαν στη στρατιωτική ήττα του ΔΣΕ και στο τέλος του Εμφυλίου.

Έτσι η αμερικανική παρέμβαση υπήρξε αποφασιστική για την έκβαση της σύγκρουσης. Δεν ήταν όμως η μοναδική αιτία της.

Ο Ελληνικός Εμφύλιος ήταν ταυτόχρονα ελληνικός και διεθνής. Ήταν προϊόν μιας κοινωνίας που βγήκε από έναν πόλεμο και μια κατοχή βαθιά τραυματισμένη και διχασμένη, αλλά ταυτόχρονα έγινε μέρος της μεγάλης αντιπαράθεσης που διαμόρφωνε ήδη τον μεταπολεμικό κόσμο.

Η Ελλάδα υπήρξε από τις πρώτες χώρες όπου το νέο αμερικανικό δόγμα της «ανάσχεσης» του κομμουνισμού εφαρμόστηκε στην πράξη. Το "Δόγμα Τρούμαν" δεν ήταν απλώς μια αμερικανική διακήρυξη. Στην Ελλάδα μεταφράστηκε σε όπλα, χρήματα, στρατιωτικούς συμβούλους, αεροσκάφη και μια νέα σχέση εξάρτησης και επιρροής που θα χαρακτήριζε την ελληνική πολιτική ζωή για πολλές δεκαετίες.

Και ίσως αυτή να είναι η πιο βαριά κληρονομιά εκείνης της εποχής.

Ο Εμφύλιος τελείωσε το 1949, αλλά ο διχασμός δεν τελείωσε μαζί του. Οι νεκροί έμειναν στα βουνά, οι πρόσφυγες έμειναν μακριά από την πατρίδα τους, οι φυλακές και οι εξορίες γέμισαν ανθρώπους, και η ελληνική κοινωνία χρειάστηκε δεκαετίες για να αρχίσει να συμφιλιώνεται με τη μνήμη της.

Η Αμερική απέκτησε ένα στρατηγικό προτεκτοράτο στην Ανατολική Μεσόγειο.

Η Ελλάδα, όμως, πλήρωσε το τίμημα ενός πολέμου που, από εμφύλια σύγκρουση, μετατράπηκε γρήγορα σε ένα από τα πρώτα θερμά μέτωπα του Ψυχρού Πολέμου. Και στα ελληνικά βουνά, πριν ακόμη χαράξει η νέα εποχή, είχε ήδη αρχίσει να γράφεται η ιστορία του κόσμου που θα ακολουθούσε.

Και οι Βασιλιάδες πεθαίνουν.

 

Στις 16 Αυγούστου 1977, ο Έλβις Πρίσλεϊ πέθανε στο Μέμφις. Ο άνθρωπος που είχε γίνει «Βασιλιάς» μιας ολόκληρης εποχής, που είχε αλλάξει τη μουσική, την εικόνα και τη σχέση μιας γενιάς με το τραγούδι, έφυγε όπως φεύγουν όλοι οι άνθρωποι: μόνος απέναντι στο αναπόφευκτο.

Και τότε ίσως αποκαλύπτεται η μεγαλύτερη ειρωνεία της ανθρώπινης δόξας.

Και οι βασιλιάδες πεθαίνουν.

Πεθαίνουν οι αυτοκράτορες, οι πρόεδροι, οι σταρ, οι πλούσιοι, οι διάσημοι, εκείνοι που κάποτε έμοιαζαν μεγαλύτεροι από τη ζωή. Πεθαίνουν κι εκείνοι που τα ονόματά τους φωτίζουν πλατείες, στάδια, οθόνες και βιβλία. Ο χρόνος, αδιάφορος απέναντι στη φήμη, δεν αναγνωρίζει τίτλους.

Ο Έλβις υπήρξε για εκατομμύρια ανθρώπους κάτι περισσότερο από τραγουδιστής. Ήταν σύμβολο. Η φωνή μιας εποχής που ήθελε να σπάσει τα καλούπια της προηγούμενης. Η κίνηση του σώματός του έγινε σκάνδαλο, η εμφάνισή του πρόκληση, η μουσική του επανάσταση. Κι όμως, πίσω από τον μύθο υπήρχε ένας άνθρωπος.

Κι αυτό είναι ίσως το πιο συγκλονιστικό.

Όσο ψηλά κι αν ανέβει κάποιος, στο τέλος επιστρέφει στην ίδια ανθρώπινη μοίρα. Η σκηνή σβήνει. Τα φώτα κλείνουν. Το χειροκρότημα κάποτε σταματά.

Μένει μόνο ό,τι κατάφερε να αφήσει μέσα στους άλλους.

Ο Έλβις πέθανε, αλλά το τραγούδι του δεν πέθανε μαζί του. Η φωνή του εξακολουθεί να ταξιδεύει από γενιά σε γενιά. Κι έτσι ο άνθρωπος χάνει τη ζωή του, αλλά μπορεί να κερδίσει κάτι παράξενο απέναντι στον χρόνο: τη μνήμη.

Ίσως τελικά αυτή να είναι η μόνη αθανασία που μας επιτρέπεται.

Όχι να μη πεθάνουμε.

Αλλά να υπάρξει κάποιος, κάποτε, που θα ακούσει τη φωνή μας μέσα στη σιωπή των χρόνων και θα πει:

«Κάποτε υπήρξε αυτός ο άνθρωπος.»

Γιατί και οι βασιλιάδες πεθαίνουν.

Μόνο που μερικοί αφήνουν πίσω τους ένα τραγούδι που αρνείται να πεθάνει.

Γραμματείς και Φαρισαίοι.

Οι άνθρωποι έχουν μια παράξενη συνήθεια: αγαπούν να κρίνουν τις σχέσεις των άλλων.

Ιδίως όταν δύο άνθρωποι προέρχονται από διαφορετικούς κόσμους. Όταν δεν ταιριάζουν, σύμφωνα με τα δικά τους μέτρα, τα επαγγέλματα, οι κοινωνικές τάξεις, η ηλικία, η οικονομική κατάσταση, η μόρφωση ή ο τρόπος ζωής.

Θεατρίνες και πολιτικοί.

Γιατροί και τραγουδίστριες.

Δικηγορίνες και φυλακισμένοι.

Καθηγήτριες και μαθητές.

Δημοσιογραφίνες και επιχειρηματίες.

Μηχανικοί και χορεύτριες.

Και κάθε φορά κάποιος θα βρεθεί να ρωτήσει: «Μα τι κοινό μπορεί να έχουν αυτοί οι δύο;»

Ίσως τίποτα από όσα εμείς θεωρούμε σημαντικά. Και ίσως τα πάντα από όσα πραγματικά έχουν σημασία.

Γιατί οι άνθρωποι δεν ερωτεύονται τα επαγγέλματά τους. Δεν ερωτεύονται τα πτυχία τους, τις θέσεις τους, τις περιουσίες τους, τους τίτλους τους ή την κοινωνική τους εικόνα.

Ερωτεύονται έναν άνθρωπο.

Έναν τρόπο να τους κοιτάζει.

Μια φωνή.

Μια παρουσία.

Μια ασφάλεια.

Ένα χαμόγελο.

Μια κατανόηση.

Μια σιωπή που δεν χρειάζεται εξηγήσεις.

Ο γιατρός, όταν επιστρέφει στο σπίτι, παύει να είναι «ο γιατρός». Ο πολιτικός μπορεί να αφήσει την εξουσία έξω από την πόρτα. Η ηθοποιός βγάζει το κοστούμι του ρόλου της. Ο τραγουδιστής αφήνει το μικρόφωνο. Ο καθηγητής κλείνει τα βιβλία. Ο δικηγόρος αφήνει τη δικογραφία στο γραφείο. Ο αγρότης γυρίζει από το χωράφι. Ο ναυτικός επιστρέφει από τη θάλασσα.

Και τότε μένει ο άνθρωπος.

Αυτόν όμως δεν τον γνωρίζουν οι τρίτοι.

Οι τρίτοι βλέπουν μόνο την εικόνα.

Βλέπουν το επάγγελμα, το χρήμα, τη δημοσιότητα, το κοινωνικό κύρος. Βλέπουν αυτό που φαίνεται. Και πάνω σε αυτό χτίζουν ολόκληρες ιστορίες.

Δεν ξέρουν όμως τι συμβαίνει όταν κλείσουν τα φώτα.

Δεν ξέρουν ποιος ήταν εκεί όταν ήρθε η δύσκολη ώρα.

Δεν ξέρουν ποιος στάθηκε δίπλα στον άλλον όταν χάθηκε η σιγουριά.

Δεν ξέρουν ποιος άκουσε χωρίς να διακόψει.

Δεν ξέρουν ποιος έμεινε.

Κι όμως, κρίνουν.

Ίσως επειδή είναι ευκολότερο να κρίνεις μια ξένη σχέση παρά να κοιτάξεις τη δική σου.

Είναι ευκολότερο να σχολιάζεις γιατί ένας καλλιτέχνης είναι με έναν επιστήμονα, γιατί ένας επιχειρηματίας αγαπά μια εκπαιδευτικό ή γιατί ένας άνθρωπος με μεγάλη κοινωνική θέση επέλεξε κάποιον που «δεν του ταιριάζει», παρά να αναρωτηθείς αν εσύ έχεις αγαπήσει ποτέ χωρίς να βάζεις όρους.

Γιατί ποιος αποφασίζει ποιος ταιριάζει με ποιον;

Ποιο κοινωνικό συμβούλιο εκδίδει τις άδειες του έρωτα;

Ποιο πτυχίο πιστοποιεί την καταλληλότητα μιας αγκαλιάς;

Ποια οικονομική κατάσταση εγγυάται την ευτυχία;

Και ποιο επάγγελμα μπορεί να προβλέψει αν δύο άνθρωποι θα αντέξουν ο ένας τον άλλον στις δύσκολες μέρες;

Η αλήθεια είναι πως ο έρωτας δεν διαβάζει βιογραφικά.

Δεν κοιτάζει τίτλους.

Δεν μετρά πτυχία.

Δεν συγκρίνει εισοδήματα.

Δεν ρωτά κοινωνική τάξη.

Μπορεί να βάλει στο ίδιο τραπέζι ανθρώπους που κανείς δεν θα φανταζόταν μαζί.

Και ίσως εκεί βρίσκεται η ομορφιά του: στην ανατροπή όλων όσων εμείς θεωρούμε «ταιριαστά».

Γι’ αυτό ας αφήσουμε τους ανθρώπους να ερωτευτούν και να αγαπήσουν. Ας αφήσουμε τη ζωή τους να είναι δική τους.

Ας σταματήσουμε να ψάχνουμε το «γιατί» στις σχέσεις των άλλων και ας ψάξουμε λίγο περισσότερο το «γιατί» στις δικές μας.

Γιατί στο τέλος δεν έχει σημασία αν είναι θεατρίνα και πολιτικός, γιατρός και τραγουδίστρια, δικηγόρος και ζωγράφος, αγρότης και αρχιτέκτονας, εργάτης και πανεπιστημιακός.

Σημασία έχει αν ο ένας άνθρωπος βρίσκει στον άλλον έναν τόπο να ακουμπήσει.

Και όσοι στέκονται απ’ έξω, κουτσομπολεύουν, καταδικάζουν και αποφασίζουν ποιος πρέπει να αγαπά ποιον, ας θυμηθούν κάτι παλιό:  «Ουαί υμίν, γραμματείς και Φαρισαίοι υποκριταί».

Όχι για εκείνους που αγαπούν.

Για εκείνους που κρίνουν την αγάπη των άλλων.

Γιατί η σχέση δύο ανθρώπων δεν είναι δημόσια υπόθεση. Και η αγάπη κι ο έρωτας δεν ζητά την άδεια κανενός.

Βουνό ή θάλασσα?

 

Βουνό ή θάλασσα; Ίσως είναι ένα από εκείνα τα ερωτήματα που δεν ζητούν πραγματικά απάντηση. Γιατί δεν διαλέγεις απλώς έναν τόπο· διαλέγεις έναν τρόπο να κοιτάς τον κόσμο.

Η θάλασσα έχει την απεραντοσύνη. Ανοίγεται μπροστά σου χωρίς σύνορα, παίρνει μαζί της τη σκέψη και την αφήνει να ταξιδέψει. Στο κύμα υπάρχει η κίνηση, στον ορίζοντα η προσμονή, στο αλάτι μια αίσθηση ελευθερίας. Η θάλασσα σε μαθαίνει να φεύγεις.

Το βουνό, όμως, έχει άλλη γλώσσα. Δεν απλώνεται· υψώνεται. Δεν υπόσχεται εύκολη διαδρομή. Ζητά ανηφόρα, ανάσα, επιμονή. Κι όσο ανεβαίνεις, τόσο περισσότερο αφήνεις πίσω σου τον θόρυβο. Εκεί, ανάμεσα στα έλατα, στις πέτρες και στον καθαρό αέρα, η σιωπή αποκτά βάθος. Το βουνό σε μαθαίνει να μένεις.

Ίσως γι’ αυτό το βουνό έχει κάτι πιο εσωτερικό. Η θάλασσα κοιτάζει προς τα έξω, το βουνό προς τα μέσα. Η μία σου ανοίγει τον ορίζοντα· το άλλο σου αποκαλύπτει το ύψος που μπορείς να αντέξεις.

Και κάπου εκεί, ψηλά, καταλαβαίνεις πως η θέα δεν είναι μόνο αυτό που βλέπουν τα μάτια. Είναι κι αυτό που αλλάζει μέσα σου.

Βουνό, λοιπόν.

Όχι γιατί η θάλασσα δεν είναι όμορφη. Αλλά γιατί στο βουνό, όταν σταθείς απέναντι στον ορίζοντα, νιώθεις πως η ψυχή έχει ακόμη δρόμο να ανέβει.

Ψυχή βαθιά.